Εικόνες από μια Eκθεση Βιβλίου

Μια υπογραφή, παρακαλώ. Μοιάζει πλέον με μικρό «τελετουργικό» σε κάθε διοργάνωση: η προσέλκυση του κοινού και η υπογραφή αντιτύπων από τους διάσημους συγγραφείς ή τους μπεστ-σελερίστες. Πέρυσι ήταν η στιγμή του Τζόναθαν Κόου, φέτος του Ζεμπάστιαν Φίτσεκ (εκδ. Διόπτρα), η «ουρά» για τον οποίο παρέμεινε έως και μιάμιση ώρα μετά την πρώτη υπογραφή σε αντίτυπο βιβλίου του, ενώ το κοινό αποτελούνταν σε μεγάλο ποσοστό από νέους και νέες. Μεγάλη προσέλευση – και αντίστοιχο χρόνο για υπογραφές – είχαν επίσης ο Φάμπιο Στάσι (εκδ. Ικαρος), ο Κάρλο Λουκαρέλι (εκδ. Διόπτρα) και ο Ζουλφί Λιβανελί (εκδ. Πατάκη) – στην τελευταία περίπτωση μάλιστα ακούστηκαν και σχόλια από επισκέπτες ότι ο χώρος που δόθηκε στην παρουσίαση (με συνομιλητή τον Γιώργο Σκαμπαρδώνη) ήταν μικρός για το μέγεθος του ονόματος. Καλή, πάντως, υποδοχή είχαν και οι παρουσιάσεις της Σοφίας Νικολαΐδου, του Ισίδωρου Ζουργού και της Λένας Διβάνη (όλες από τις εκδ. Πατάκη), του Κωστή Καρπόζηλου (εκδ. Αντίποδες) κ.ά.

Τσαντόρ και «θηλυκότητες». Το λευκόχρυσο stand της τιμώμενης Σάρτζα ήταν εμφανώς το μεγαλύτερο και το πολυτελέστερο με τον τρόπο του. Η επιτόπια παρατήρηση, ωστόσο, κατά το εθιμοτυπικό «πηγαινέλα» ανάμεσα στα δύο μεγάλα περίπτερα της Εκθεσης (το 15 και το 13 που ενώνονται με κυλιόμενες σκάλες) έδειξε τα όρια της ψυχικής σύνδεσης με το κοινό. Δεν είδαμε επισκέπτες που να προσέρχονται μαζικά ούτε να μένουν σε χρόνο ικανό ώστε να ενημερωθούν. Αντιδράσεις, έτσι κι αλλιώς, καταγράφηκαν για την παραδοξότητα αυτό το μικρό «σύμπαν» να συμμετέχει στο ευρύτερο περιβάλλον υπέρ της ελευθερίας της έκφρασης (γυναίκες με τσαντόρ από τη μία, συζήτηση για τις «θηλυκότητες» από την άλλη). Εστω κι έτσι, ο αυτοεξόριστος σύρος ποιητής Νούρι Αλ Τζαράχ ανακοίνωσε το πρώτο διαπολιτισμικό βραβείο ποίησης «Μελέαγρος», το οποίο προάγει τον διαπολιτισμικό διάλογο ανάμεσα σε αραβόφωνες και ευρωπαϊκές χώρες της Μεσογείου (το θεσπίζει το περιοδικό «Al Qasida»). Στο περίπτερο της Σάρτζα, εξάλλου, παρουσιάστηκαν 13 μεταφρασμένα βιβλία συγγραφέων του Εμιράτου στα ελληνικά, καθώς και ένα πρόγραμμα που είχε προηγηθεί της έκθεσης: το κοινό εργαστήριο μεταξύ αράβων και ελλήνων εικονογράφων. Εδώ συμμετείχαν οι Αντώνης Νικολόπουλος (Soloup), Βασίλης Γρίβας και Ντανιέλα Σταματιάδη, οι οποίοι συνεργάστηκαν με τους Νάσσερ Νασράλαχ, Ρασίντ Αλ Μούλα και Αλια Αλ Χαμάντι εικονογραφώντας έννοιες από τον Λόγο των φιλοσόφων των δύο χωρών. Οι εντυπώσεις που καταγράψαμε σε συνομιλία με τον πρώτο ήταν πολύ θετικές. Αν ξεχώρισε ίσως κάποια εκδήλωση ήταν της ποιήτριας Nojoum Al Ghanem (μάθαμε ότι θεωρείται από τις σημαντικότερες στην περιοχή του Κόλπου, ενώ το 2019 εκπροσώπησε τα Εμιράτα στην Μπιενάλε της Βενετίας), η οποία συνομίλησε με τη μεταφράστριά της Πέρσα Κουμούτση, καθώς και με τον εκδότη Γιώργο Αλισάνογλου, επ’ αφορμή της έκδοσηςτου βιβλίου της «Θάλασσα και ορίζοντας σε ένα στενό πέρασμα» από τις εκδόσεις Σαιξπηρικόν. Στον δικό του αντίλογο, ο πρόεδρος του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού ανέφερε: «Πρέπει να κάνουμε άνοιγμα προς τον αραβικό κόσμο. Εχουμε συνειδητοποιήσει πως έχουμε να κάνουμε με ένα δισεκατομμύριο ανθρώπους; Δεν τα έχουμε πάει καλά σ’ αυτό το κομμάτι ως τώρα. Είναι μια τεράστια αγορά».

Το πέρασμα των πολιτικών. Είναι να αναρωτιέται πάντα κανείς ποιο είναι το ουσιαστικό αντίκρισμα κατά την επίσκεψη πολιτικών σε εκθέσεις βιβλίου, όταν δεν συμμετέχουν ενεργά στη διάδραση που αναπτύσσεται. Δηλαδή: έρχονται, χαιρετάνε και απέρχονται. Α, συγγνώμη, ξεχαστήκαμε: σε 17 ημέρες έχουμε ευρωεκλογές.

Βιβλίο και τεχνητή νοημοσύνη. Το επίκαιρο ζήτημα της εποχής δικαίως δεν έλειπε από τις θεματικές, αν και έπρεπε κανείς να αφιερώσει πολύ χρόνο για να βρίσκεται στις διάσπαρτες παρουσιάσεις. Από αυτές σταχυολογούμε ορισμένα «στιγμιότυπα»:

Ο Γεώργιος Αναστασάκης, υπεύθυνος Ψηφιακών Εφαρμογών της «Interoptics», αναφέρθηκε στο εργαλείο «Τurnitin», τη διαχείριση του οποίου έχουν οι ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες για να κάνουν ανίχνευση όχι για λογοκλοπή, αλλά για ταυτίσεις σε μία βάση δεδομένων με την εργασία που θα έχει κανείς βάλει στο εργαλείο. Η Ελένη Τσατσαρώνη, υποψήφια διδάκτωρ Κοινωνιολογίας ΕΚΠΑ, μέσα από τη διδακτορική της διατριβή διαπίστωσε μία μετατόπιση στη σύγχρονη επιστημονική φαντασία. «Από το εκδικητικό ρομπότ και την εκδικητική μορφοπλασία, όπως είναι ο Φρανκεστάιν, φτάσαμε στη φιλική εταιρότητα, μία εταιρότητα που μας καλεί να τη γνωρίσουμε να συναναπτυχθούμε μαζί της, να διαμορφώσουμε από κοινού μία πορεία ανθρώπινου και μη ανθρώπινου παράγοντα». Τη δική της άποψη για το αν η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να γράψει λογοτεχνία ανέπτυξε η Ντίνα Σωτηριάδη από τις εκδόσεις Εκτός Γραμμής: «Η βάση είναι ότι οτιδήποτε μπορεί να παραχθεί μέσα από τα λογισμικά, τους υπολογιστές, τις νέες τεχνολογίες, στην πραγματικότητα έχει ρυθμιστεί από τον ίδιο τον άνθρωπο. Υπάρχει μία ανθρώπινη εργασία πίσω από αυτό και πάντα θα υπάρχει κάποιος άνθρωπος είτε έχει να κάνει με το χτίσιμο της ίδιας της μηχανής, είτε έχει να κάνει με την ανάλυση των δεδομένων. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν μπορεί να έχει το στοιχείο της φαντασίας και της δημιουργίας».

Οχι άλλοι μονόλογοι. Επιβεβαιώνεται ο κανόνας ότι η ανατροπή στις παρουσιάσεις βιβλίων έρχεται από εκεί που δεν το περιμένεις. Οχι προφανώς από το καθιερωμένο σχήμα «συγγραφέας μιλάει για τον εαυτό του» ούτε από το εναλλακτικό «φίλος συγγραφέας μιλάει για φίλο συγγραφέα», το οποίο δείχνει τα όριά του. Ακόμη και στις περιορισμένες πληροφορίες ενός εντύπου, όπως το πρόγραμμα των εκδηλώσεων, θα πρέπει κι εμείς ως επισκέπτες να αναζητούμε όσα στοιχεία υποδεικνύουν την κατάρτιση, τις γνώσεις και – γιατί όχι; – το «ξάφνιασμα» που μπορεί να διαθέτουν οι ομιλητές και οι ομιλήτριες. Σ’ αυτό το πλαίσιο, παρουσιάσεις βιβλίων που αντιστοιχούσαν στο περιεχόμενο των εκδόσεων – προφανώς δεν είναι οι μόνες – υπήρξαν του Γιάννη Παπαθεοδώρου για τις «Αγραφες ιστορίες για τις Ακυβέρνητες πολιτείες του Στρατή Τσίρκα» (Αγρα), της «Αγρας» για τη «Ζωή εν τάφω» του Σ. Μυριβήλη, των «Ψηφίδων» για το «Κυριαρχία και οι τέχνες της αντίστασης» του Τζέιμς Σ. Σκοτ (ο οποίος παρεμπιπτόντως μεταφράζεται εις διπλούν στην Ελλάδα, μαζί με το «Η τέχνη του να μην κυβερνιέσαι» των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης), του Κωστή Καρπόζηλου για τον «Ελληνικό κομμουνισμό», όπου μίλησε καίρια ο Νίκος Μαραντζίδης, αλλά και του τελευταίου ως επιμελητή μαζί με τους Βάιο Καλογρηά και Στράτου Δορδανά για το «Μεταξύ αφοσιώσεως και καχυποψίας – οι Ελληνες πολιτικοί πρόσφυγες και οι κρατικές υπηρεσίες ασφαλείας στις λαϊκές δημοκρατίες» (Αλεξάνδρεια). Επίσης η παρουσίαση για το «Sonderkommando. Birkenau 1944 – Thessalonique 1947» του Μαρσέλ Νατζαρί (Signes et Balises – Γαλλικό Ινστιτούτο Θεσσαλονίκης). Επαναλαμβάνω ότι υπήρχαν και άλλες – απλώς ο χρόνος για να τις εντοπίσει κανείς δεν είναι ποτέ επαρκής.

Αθήνα – Θεσσαλονίκη και… Βέροια. Η παρατήρηση του Ιωάννη Τροχόπουλου, επικεφαλής του οργανισμού Future Library, για τον τρόπο διεξαγωγής της Διεθνούς Εκθεσης, έχει σημασία, καθώς προέρχεται από άνθρωπο με μεγάλη γνώση για τον χώρο των βιβλιοθηκών και του βιβλίου. Επισήμανε, λοιπόν, κατά την εκδήλωση για τις σχολικές βιβλιοθήκες και τον ρόλο τους στη σύγχρονη δημοκρατία ότι αποτελεί οξύμωρο η ΔΕΒΘεσσαλονίκης να οργανώνεται κατ’ ουσία από έναν οργανισμό με θεσμική έδρα την Αθήνα. Πρότεινε μάλιστα η αρμοδιότητα να περάσει στον Δήμο Θεσσαλονίκης ώστε να δοθεί ακριβώς το μήνυμα της αποκέντρωσης και της σύνδεσης με την τοπική κοινότητα. Στις επισημάνσεις του ανήκε και μία που απασχολεί γενικότερα τον τρόπο διεξαγωγής: η ανάγκη για την ύπαρξη ενός κεντρικού θεματικού άξονα κάθε χρονιά. Από την πλευρά του, ο πρόεδρος του ΕΙΠ Νίκος Κούκης αντέτεινε: «Συνέβαινε αυτό παλαιότερα, αλλά νομίζω πως τώρα είναι πιο πλουραλιστική η Εκθεση. Φέτος είχαμε δύο – τρεις θεματικές και νομίζω πως ήμασταν περισσότερο ευέλικτοι. Αυτή είναι μια διεθνής έκθεση και όχι ένα φεστιβάλ μόνο για ειδικούς». Ομολογουμένως χρειάζεται ευρύτερος διάλογος πάντως – το ζήτημα είναι ανοιχτό.

Εξίσου ενδιαφέρουσα ήταν η αποστροφή του Ι. Τροχόπουλου για το πώς μπορούν να δοθούν κίνητρα στους επίδοξους αναγνώστες και τις αναγνώστριες: «Η βιβλιοθήκη μιας μικρής πόλης, της Βέροιας, σε μια δύσκολη οικονομική περίοδο για τη χώρα, κατάφερε να πάρει ένα παγκόσμιο βραβείο ενός εκατομμυρίων δολαρίων γιατί είχε το μεγαλύτερο ποσοστό πολιτών να είναι μέλη της βιβλιοθήκης – αυτό εξακολουθεί να ισχύει και σήμερα – και το μεγαλύτερο ποσοστό δανεισμών στην Ελλάδα».

Οι νέοι σχεδιαστές. Βραβείο και έπαινος απονεμήθηκαν σε δύο νέους δημιουργούς γραφίστες κατά τη διάρκεια της εκδήλωσης απονομής βραβείων του 3ου Young Book Designers Award. Το Βραβείο κέρδισε ο δημιουργός Ορέστης Μαυρουδής για τον σχεδιασμό του βιβλίου «Gunther Kaufmann, Polis Peslikas» και τον έπαινο ο δημιουργός Βασίλης Κουτσογιάννης για το βιβλίο «Η ώρα του Ουρανού πήγε ροζ με πορτοκαλί» (εκδόσεις Πατάκη).

Από τα συμπεράσματα που μοιράζονταν μεταξύ τους συμμετέχοντες, επισκέπτες και γνώστες του χώρου είναι η ανάγκη για περισσότερη ενημέρωση, ειδικά για το πρόγραμμα GreekLit: πόσα βιβλία έχουν εγκριθεί, πόσα έχουν χρηματοδοτηθεί, πόσα έχουν εκδοθεί και πόσα έχουν εκταμιευτεί από ξένους εκδότες.

Σε σχετική παρουσίαση, πάντως, ο ανεξάρτητος ερευνητής Παναγιώτης Κάπος ανέφερε ότι από το 2021 έχουν εκδοθεί 39 ελληνικά βιβλία στο εξωτερικό σε περισσότερες από 19 γλώσσες, κυρίως μυθιστορήματα και διηγήματα.

Πρώτος είναι ο Nίκος Καζαντζάκης με 5, δεύτερος Χρήστος Χωμενίδης με 3 και τρίτος ο Κώστας Ταχτσής με 2. Ο ίδιος ερευνητής σημείωσε πως εσχάτως ξεχωριστό ενδιαφέρον για την ελληνική δημιουργία δείχνει η Βραζιλία.