Ανά τας οδούς και τας ρύμας του Πέρα

«Τελείωνε ο αιώνας στην Κωνσταντινούπολη κι ανάμεσα στις δεκάδες άλλες ορθόδοξες κοινότητες της Πόλης, αυτή του Πέρα ήταν αδιαμφισβήτητα η πιο φημισμένη, αυτή που κατείχε μια εξέχουσα θέση, στην οποία την ανέβασε ένας συνδυασμός πολλών παραγόντων» (σ. 439). Με τα παραπάνω λόγια, η Μερόπη Αναστασιάδου, καθηγήτρια Σύγχρονης Ιστορίας στο Εθνικό Ινστιτούτο Ανατολικών Γλωσσών και Πολιτισμών στο Παρίσι, αρχίζει τον επίλογο του βιβλίου της «Οι Ρωμηοί της Πόλης κατά τον 19ο αιώνα», με τον προσδιοριστικό υπότιτλο «Κοινωνική και πολιτιστική ιστορία της Κοινότητας του Πέρα», τη μετάφραση του οποίου από το γαλλικό πρωτότυπο έκανε ο Ν. Ε. Καραπιδάκης.

Στην αναλυτική εισαγωγή της Αναστασιάδου, οι αναγνώστες έχουν ήδη κατατοπιστεί ως προς τα βασικά ερωτήματα της μελέτης και τον τρόπο με τον οποίο η συγγραφέας πραγματοποίησε τις έρευνές της· μέσα από τη συστηματική διερεύνηση αρχειακών πηγών, η συγγραφέας καταφέρνει να ανασυστήσει βήμα βήμα τη ζωή των κατοίκων του Πέρα, ιδωμένη, βέβαια, σε μια ευρύτερη προοπτική που αφορά το τέλος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και τις μεταβάσεις που λαμβάνουν χώρα εντός της. Αυτή η προοπτική επιτρέπει στους αναγνώστες να κατανοήσουν μια ευρύτητα ζητημάτων, ιστορικών και πολιτισμικών, κάνοντας το βιβλίο να κινείται σε ένα μικροϊστορικό πλαίσιο, με πολύ ενδιαφέρουσες εξακτινώσεις.

Η Αναστασιάδου πιάνει τον μίτο του Πέρα από τις αρχές του αιώνα και εξετάζει στο πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου της, «Οι Ρωμηοί στο Πέρα», τον χώρο εντός του οποίου η κοινότητα θα δραστηριοποιηθεί. Τα τοπόσημα αυτής της περιοχής, όπως ο ναός της Αγίας Τριάδος, παρουσιάζονται στη βάση μιας ανθρωπογεωγραφίας της περιοχής, κινούνται εντός και ταυτόχρονα εκτός της μετάβασης για την οποία έγινε λόγος, καθώς «σ’ ένα τοπίο διαποτισμένο από το ευρωπαϊκό γούστο, η ρωμαιορθόδοξη κοινότητα υπογραμμίζει την παρουσία της κυρίως μέσω των λατρευτικών της χώρων» (σ. 79). Χώροι λατρείας, λοιπόν, και, αργότερα, εμπορικοί χώροι συγκροτούν ένα πλαίσιο και για την Αναστασιάδου ένα αφήγημα το οποίο αναλαμβάνει να διηγηθεί.

Στο δεύτερο κεφάλαιο, «Ο πληθυσμός», ο φακός της συγγραφέως εστιάζει στο εσωτερικό αυτών των χώρων και μας συστήνει «νοικοκυριά και φυσιογνωμίες», όπως είναι ο υπότιτλος του κεφαλαίου. Η αναλυτική χαρτογράφηση των υποκειμένων και των ασχολιών τους, την οποία διευκολύνουν οι – εξίσου αναλυτικοί – πίνακες που παρατίθενται στο βιβλίο, ζωντανεύει στα μάτια των αναγνωστών μια κοινότητα ζωηρή, ανθρώπους καθημερινούς, εργαζόμενους και μη, έναν «πολυποίκιλο και νομαδίζοντα πληθυσμό» (σ. 115) που μεταμορφώνει, σε ένα μικρό σχετικά χρονικό διάστημα, μια ολόκληρη περιοχή. Ιδιαίτερο, μάλιστα, ενδιαφέρον, όχι μόνο από την πλευρά της δημογραφικής ιστορίας, έχει το υποκεφάλαιο που αφορά τις μορφές της οικογένειας στην κοινότητα, ιδιαίτερα κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, όταν νέες κατηγορίες αναδύονται.

Εξίσου ενδιαφέρον είναι και το τρίτο κεφάλαιο, «Η κοινοτική διοίκηση», του οποίου ο υπότιτλος, «Ενα λαϊκό οχυρό για τη διαφύλαξη της θρησκευτικής ταυτότητας και την τήρηση του οθωμανικού νόμου», είναι από μόνος του αρκετά εύγλωττος, καθώς αναδεικνύει τον βασικό ρόλο των κοινοτήτων εντός της οθωμανικής επικράτειας και κυριαρχίας. Θεσμοί και όργανα, όπως η Κεντρική Εφορία ή διάφορες εκκλησιαστικές επιτροπές και σχολικές εφορίες, διαδραματίζουν έναν καίριο ρόλο στη συγκρότηση και διατήρηση της ταυτότητας των εντός του Πέρα ελληνορθοδόξων. Εντός αυτών των κοινοτήτων, επισημαίνει η συγγραφέας, λαϊκοί και κληρικοί συνυπάρχουν και συνεργάζονται, ιδιαίτερα μετά το 1860, όταν βλέπουμε τους πρώτους «να βγαίνουν από τη σκιά και να μοιράζονται το προσκήνιο με την Εκκλησία, ασκώντας με κάθε νομιμότητα στο εξής την εξουσία που τους αναλογούσε» (σ. 188).

Ετσι, στο κεφάλαιο που ακολουθεί, «Μεγάλες οικογένειες», η ελίτ του Πέρα προσεγγίζεται κριτικά, ιδωμένη στο πλαίσιο μιας ανάδυσης ομάδων που εσωτερικεύουν χαρακτηριστικά τόσο παλαιότερων καθεστώτων (π.χ. Φαναριώτες) όσο και νεότερων δυτικών. Βέβαια, τα κριτήρια εισόδου σε αυτές τις ελίτ δεν έχουν αλλάξει ακόμα, μια και οι δύο αυτές ομάδες «οφείλουν το γόητρό τους τόσο στην παλαιότητα του ονόματός τους όσο και στην περιουσία τους ή την επαγγελματική επιτυχία τους» (σ. 193). Η ανθρωπογεωγραφία συνεχίζεται, αυτή τη φορά όμως αλλάζει επίπεδο και εστιάζει σε ανώτερες τάξεις. Τραπεζίτες, έμποροι, γιατροί αλλά και εκπαιδευτικοί συγκροτούν ένα ταυτόχρονα ανομοιογενές αλλά και ομοιογενές σύνολο που το αρμόζουν πέρα από τις καταβολές και τα κοινά συμφέροντα.

Στα δύο παραπάνω θα πρέπει να προσθέσουμε και τις κοινές «υποχρεώσεις», μια και στο κοινοτικό πλαίσιο η αγαθοεργία και η φιλανθρωπία, που αφορούν το ομότιτλο πέμπτο κεφάλαιο, αποτελούν έναν εξίσου ισχυρό ενοποιητικό μηχανισμό. Οι ζυμώσεις στην Ευρώπη και την Ανατολή κατά τον 19ο αιώνα δεν αφήνουν την Κοινότητα του Πέρα ανεπηρέαστη. Κύματα προσφύγων, για παράδειγμα, δημιουργούν τις ανάγκες υποδομών, όπως το νοσοκομείο που χτίζεται στο Μπαλουκλή ή το Εθνικόν Ορφανοτροφείον Πριγκήπου. Η αθλιότητα των συνθηκών διαβίωσης απασχολεί την κοινότητα και η συγγραφέας αφιερώνει αρκετές σελίδες στην παρουσίαση και στη διαχείρισή της από τα μέλη της, κάνοντας λόγο για «γεωγραφία της ανθρώπινης δυστυχίας» (σ. 297). Το κριτικό βλέμμα της Αναστασιάδου δεν περιορίζεται σε καμία περίπτωση στην παράθεση γεγονότων και στην ονομάτων επίσκεψη. Χαρακτηριστικός είναι ο τρόπος με τον οποίο κλείνει το εν λόγω κεφάλαιο, μια και, όπως σημειώνει η συγγραφέας, τα μέλη της κοινότητας «δεν είναι βέβαιο ότι έβλεπαν την αθλιότητα των άλλων ως απαράδεκτη, αφού είχε έναν τουλάχιστο λόγο ύπαρξης, να τους προσφέρει, δηλαδή, σχεδόν δωρεάν υπηρετικό προσωπικό» (σ. 365).

Το έκτο και τελευταίο κεφάλαιο, το οποίο ακολουθεί ένα επιλογικό, όπου συνοψίζονται οι βασικές ιδέες του βιβλίου, αφορά την εκπαίδευση και τα σχολεία της κοινότητας. Σχολεία και σχολές, παρθεναγωγεία και ενορίες δημιουργούν έναν πολυδαίδαλο μηχανισμό, εντός του οποίου η κοινότητα καλείται να διαμορφώσει το μέλλον της, διαχειριζόμενη τόσο το παρελθόν όσο και το (οθωμανικό) παρόν της. Πρόσωπα της εποχής, λαϊκοί και κληρικοί, με τις αγωνίες τους για τα άτομα που έχουν απέναντί τους, για τη θέση τους στην οθωμανική επικράτεια, με τα προβλήματά τους που δεν είναι πάντοτε διαχειρίσιμα, αλλά και με τις αγωνίες και τις ελπίδες τους, έρχονται να προστεθούν στον χάρτη της Αναστασιάδου και να κλείσουν μια αφήγηση ρέουσα που, εν τέλει, μπορεί να διαβαστεί τόσο από το ειδικό κοινό που αναζητά ίχνη και στοιχεία μιας ιστορίας και μιας κοινότητας, όσο και από μη ειδικούς αναγνώστες, καθώς πρόκειται για μια όντως συναρπαστική ιστορική, ίσως και μυθιστορηματική, αφήγηση, την οποία ο μεταφραστής απέδωσε με τον καλύτερο τρόπο.

Ο Μάριος-Κυπαρίσσης Μώρος είναι δρ Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης