Η γλώσσα ως ταυτότητα ιθαγένειας

Παραπέμπω στο σημερινό μου κείμενο σε ένα έργο, στον «Δαβίδ» (αγνώστου χίου λογίου), εξόχως ερεθιστικό για σκηνοθέτη και παραγωγή (ηθοποιούς, εικαστικούς, συνθέτες) μιας παράστασης. Αφορμή η παράσταση του Σπύρου Α. Ευαγγελάτου και του ΑΜΦΙ-ΘΕΑΤΡΟΥ το 1980, σε καλοκαιρινή περιοδεία, αλλά και στην πατρίδα του αγνώστου ποιητή, στη Χίο, με σκηνικά και κοστούμια του Γιώργου Πάτσα και εξαίσια μουσική της Ελένης Καραΐνδρου. Οι εξαιρετικοί πρωταγωνιστές του θιάσου (Κώστας Τσιάνος, Τάσος Υφάντης, Μελίνα Μποτέλλη, Ιλιάδα Λαμπρίδου, Ρίκα Σηφάκη, Γιώργος Τσιδίμης, Νικήτας Αστρινάκης, Μιχάλης Μητρούσης, Ηλίας Ασπρούδης, Πάνος Σκουρολιάκος, Ζωή Ρηγοπούλου και Λήδα Τασοπούλου) προσέφεραν μια παράσταση – θεατρικό μάθημα ύφους και σκηνικού ήθους, πολύτιμο θεατρικό και γλωσσικό μνημείο της πολιτιστικής μας κληρονομιάς:

Βραδυφλεγής βόμβα

«Οταν ο φίλος φιλόλογος Θωμάς Παπαδόπουλος έψαχνε στα χαρτιά του Λέοντος Αλατίου στη Ρώμη και έβρισκε ένα άγνωστο ως τότε χειρόγραφο σε φραγκοχιώτικο ιδίωμα αγνώστου ποιητή, φοβάμαι πως δεν θα υποπτευόταν ότι ύστερα από χρόνια και μέσα σε μια χρονιά θα έπεφτε το εύρημά του σαν βραδυφλεγής βόμβα στα φιλολογικά και στα θεατρικά μας πράγματα. Εκδόθηκε το 1979 από την “Εταιρεία Σπουδών” (Ιδρυτής Σχολή Μωραΐτη), μια έκδοση άρτια και άκρως επιμελημένη από τον μάστορα του είδους Εμμ. Χ. Κάσδαγλη. Ο “Δαβίδ” είναι αναμφισβήτητα ένα φιλολογικό γεγονός. Πρόκειται σίγουρα να απασχολήσει τους ειδικούς, γιατί εμφανίζει πολλά προβλήματα προς λύση. Ο Θωμάς Παπαδόπουλος τα έχει εντοπίσει με εντιμότητα. Υπάρχει το πρόβλημα της ταύτισης του αγνώστου συγγραφέα, υπάρχει ανοιχτό το πρόβλημα του χρόνου συγγραφής, η έρευνα για τα πιθανά πρότυπα ή ανάλογα, υπάρχουν θέματα γλωσσικά και διαλεκτικά που πρέπει να εξεταστούν. Ο επιμελητής και εκδότης του “Δαβίδ” έχει παρουσιάσει τις υποθέσεις του πάνω σε αυτά. Ομως το κείμενο υπάρχει και είναι λαλίστατο θεατρικά.

Προσωπικά με ενδιέφερε η θεατρική του φυσιογνωμία, πώς δηλαδή λειτουργεί ως θεατρικός κώδικας. Δεν υπάρχει αμφιβολία πως το έργο αυτό προήλθε από τις προσπάθειες της Propaganda Fide της ιησουιτικής οργάνωσης που είναι γνωστό πως χρησιμοποίησε και το θέατρο για να εμπεδώσει ή να διαδώσει τον καθολικισμό. Οι ιησουίτες είναι οι πρώτοι που δημιούργησαν “μαθητικό θεάτρο”. Τα γνωστά φρικαλέα “Ταμπλό βιβάν”, οικεία και σ΄εμάς από το σχολείο και το κατηχητικό, είναι δική τους ανακάλυψη. Εχουν εξάλλου σωθεί τέτοια κείμενα και στα πολωνικά (Κρακοβία) και στα σλάβικα (Ντουμπρόβνικ) και στα γαλλικά. Προσωπικά δεν αμφιβάλλω ότι ο “Δαβίδ” είναι ένα τέτοιο κείμενο. Γραμμένο από Χιώτη καθολικό, πιθανώς ιερωμένο λόγιο, σκόπευε στη θρησκευτική αγωγή των τροφίμων κάποιου από τα γνωστά κολλέγια που διατηρούσαν οι ιησουίτες στην Ιταλία. Σε ένα από αυτά δίδασκε ο Βερνάτσας που αντέγραψε το κείμενο. Αλλά και ο Βελάστης προς τον οποίο, ως πιθανό συγγραφέα, κλίνει ο κ. Παπαδόπουλος, ήταν στέλεχος τη Ιερής Προπαγάνδας. Τώρα, αν το έργο παίχθηκε σε κάποιο κολλέγιο στην Ιταλία για να φρονηματίσει τα Χιωτάκια ή αν προοριζόταν για το νησί, όπου η καθολική προπαγάνδα ματαίως πάσχιζε να αλλαξοπιστήσει, προς το παρόν είναι άγνωστο.

Πρόσφατα δημοσιεύτηκαν στον “Ταχυδρόμο” φωτογραφίες από τις τοιχογραφίες ενός μοναστηριού της Χίου, της Μονής των Μουνδών. Με έκπληξή μας ανάμεσα στις τοιχογραφίες αναγνωρίσαμε μια σπάνια για τη θεματική της παράστασης: τον “Δαβίδ” γονατιστό να επικαλείται τη θεία ευσπλαχνία, λίγο ψηλότερα  Αγγελο Κυρίου με τη ρομφαία και στο έδαφος σκορπισμένο λαό – επιγραφή: “Ο Δαβίδ αριθμήσας τον λαόν οργισθείς ο Θεός”! Η τοιχογραφία έγινε διά χειρός ορθοδόξου μοναχού και είναι χρονολογημένα στα 1750.

Ιησουίτικο θέατρο

Το ιησουίτικο θέατρο, πέρα από την προπαγανδιστική και την εκπαιδευτική του πρόθεση δεν αποτελεί ούτε ιδιαίτερη σχολή, ούτε ειδική θεατρική φόρμα. Ολοι οι καλοί προπαγανδιστές κάθε εποχής ήξεραν ότι, για να περάσουν τις θέσεις τους, έπρεπε να βρουν τις οικείες, τις κοινόχρηστες, τις αναγνωρίσιμες φόρμες. Το νέο πρέπει να περιβληθεί το μανδύα της μόδας, τη λέξη την κοινή και την κοινοπαράδεκτη όψη. Η αναλογία της ορθόδοξης λειτουργίας προς την αρχαία τραγωδία είναι ένα ατράνταχτο επιχείρημα. Στον “Δαβίδ” ο άγνωστος ποιητής κατόρθωσε να εκμεταλλευτεί όλες τις γνωστές στον καιρό του φόρμες, παρακμασμένες πια, αλλά ακόμη στη λαϊκή δεκτικότητα ενεργές. Εξάλλου οι φόρμες αντέχουν περισσότερο στη λαϊκή τους εκδοχή.

Στον “Δαβίδ” αναγνωρίζει κανείς δάνεια από τις ηθολογίες (Moralites), από τα μυστήρια  και τα μεσαιωνικά παιχνίδια (Jeux). Οι συντεχνίες, οι αδελφότητες του Μεσαίωνα, αλλά και αργότερα, επεξεργάστηκαν αυτές τις φόρμες και με τον καιρό τις τυποποίησαν. Η προπαγάνδα των ιησουιτών αρχίζει τον αγώνα της αντιμεταρρύθμισης στα μέσα του 16ου αιώνα. Τότε αυτές οι φόρμες είναι και λαϊκές και δημοφιλείς. Είναι φυσικό στα κλειστά πλαίσια των κολλεγίων οι δάνειοι κώδικες του “Μαθητικού Θεάτρου” να κράτησαν με ευνόητη συντηρητικότητα την επιτυχημένη φόρμουλα. Δεν είναι παράξενο, λοιπόν, που τον 18ο αιώνα ένα τέτοιο κείμενο περιέχει, εν πυκνώ, μοτίβα, λύσεις, ευρήματα, πόζες, σχέσεις και όψεις δανεισμένες από την όλη περιπέτεια του θρησκευτικού και του λαϊκού θεάτρου της Ευρώπης. Από αυτή την άποψη ο “Δαβίδ” είναι πολύτιμο θεατρικό εύρημα.

Τη σκοπιμότητα της συγγραφής του την επισκιάζει η δομή του, η καταγωγή των μορφών και βέβαια η γλώσσα του. Την ιθαγένεια ενός έργου την καθορίζει η γλώσσα του. Και ο “Δαβίδ” μας αφορά, όσο μας αφορούν και οι βυζαντινές μυθιστορίες. Μας αφορά, όσα και τα κυπριακά σονέτα που απηχούν πολλά ατόφιο τον Πετράρχη. Μας αφορά, όσο μας αφορά και ο κρητικός “Ζήνων” που είχε άμεσο πρότυπο λατινική τραγωδία, γραμμένη από Αγγλο ιησουίτη. Το νεοελληνικό θέατρο, από την “Ερωφίλη” ως τον “Χάση” και από τον “Βασιλικό” ως τη “Στέλλα Βιολάντη” είναι ιθαγενείς εκδοχές ξένων προτύπων, ολόκληρο το ευρωπαϊκό θέατρο είναι τέχνη αλληλεγγύης. Το ήθος είναι η γλώσσα και ο άγνωστος Χιώτης ποιητής νίκησε με τη γλώσσα και τον διδακτικό ιησουίτη και τον φανατικό καθολικό. Σπάνια έχουμε κείμενο αυτής της περιόδου, χωρίς ούτε έναν ξενισμό στη γλώσσα. […]

Ιδιοφυείς λύσεις

Ο κ. Ευαγγελάτος ευτυχώς αντιλήφθηκε ότι τον αφορά ο “Δαβίδ” και, συνεχίζοντας τη θεατρική παιδευτική του πορεία, θέλησε να παλέψει με το δύσχρηστο και, αν θέλετε, άχαρο τούτο υλικό. Εστησε μια λαμπρή παράσταση, γεμάτη ευρήματα, ιδιοφυείς λύσεις. Η παράσταση είχε μια εικαστική ευφράδεια, χάρη στα έξοχα λειτουργικά και τυπικά σκηνικά στοιχεία που έχτισε ο κ. Πάτσας, είχε ζωντανή λαλιά, ήχο ευφρόσυνο. Είχε έξοχο μέλος, χάρη στη δημιουργική δουλειά της κ. Καραΐνδρου που εκμεταλλεύτηκε στο έπακρο τη ρυθμική ποικιλία του έργου και τη λυγεράδα της γλώσσας.

Η παράσταση είχε ήθος, ισορροπώντας τα αφηρημένα και τα λόγια συστατικά με τα λαϊκά και ζουμερά. Η αυστηρότητα είχε την αφέλεια της άφεσης και οι κωμικές σκηνές των διαβόλων μια ηδυσμένη τυπικότητα. Το έργο, γραμμένο για υποψιασμένους, δεν τονίζει ούτε το αμάρτημα του Δαβίδ, ούτε την καθολική του πρόθεση. Ο κ. Ευαγγελάτος έβγαλε στο φως με εντιμότητα αυτά τα στοιχεία. Πρόσθεσε λίγους στίχους για να φανεί η θρησκευτική “ύβρις” και έστησε μια έξοχη τελετουργία για να γίνει θεατρικά λειτουργική η δογματική θέση για την καθολική μετάληψη (όστια). Η ενθουσιώδης υποδοχή του έργου στη Χίο αποδείχνει πως το εγχείρημα πέτυχε».