Τι έγινε στην πρεμιέρα της Συμφωνίας που άλλαξε τη μουσική

Νωρίς το πρωί της 7ης Μαΐου 1824, ο Λούντβιχ βαν Μπετόβεν πήγε για κούρεμα. Αυτή η πληροφορία μπορεί να μοιάζει ασήμαντη, αλλά ο Μπετόβεν δεν άφηνε τίποτα στην τύχη. Σε μια κοινωνία όπου η εμφάνιση θεωρούνταν εξίσου σημαντική με την ίδια την ύπαρξη, ο Μπετόβεν κυκλοφορούσε άπλυτος και απεριποίητος, με ξεφτισμένα ρούχα και τρύπια παπούτσια.

Ωστόσο, ώρες πριν από την πρεμιέρα της Ενάτης Συμφωνίας του, μπήκε στον κόπο να βρει έναν κουρέα που θα τον ξύριζε και θα του έκοβε τα μαλλιά. Η διαδικασία διήρκεσε τόσο πολύ που έχασε το μεσημεριανό γεύμα. Αργότερα, φεύγοντας για τη συναυλία, διαπίστωσε ότι δεν είχε μαύρο σακάκι και θα έπρεπε να διευθύνει την ορχήστρα φορώντας ένα πράσινο.

Ολες αυτές οι λεπτομέρειες είναι γνωστές από τα τετράδια συνομιλιών που διατηρούσε ο συνθέτης, ο οποίος, ως γνωστόν, ήταν κωφός, για να επικοινωνεί. Υπολογίζεται πως ο αριθμός τους έφτανε τα 400, αν και περισσότερα από τα μισά έχουν χαθεί. Ειδικά δε για το τι συνέβη κατά τη σύνθεση αλλά και την πρώτη εκτέλεση της Ενάτης – της σημαντικότερης από όλες τις συμφωνίες του Μπετόβεν, της πρώτης που περιελάμβανε χορωδία και της πρώτης που διακήρυττε ένα κοινωνικό και πολιτικό μήνυμα υπέρ της συναδέλφωσης των λαών –, ο ειδικός στις σημειώσεις του Μπετόβεν, ομότιμος καθηγητής Μουσικής στο Κρατικό Πανεπιστήμιο Κεντ του Οχάιο, Θίοντορ Αλμπρεχτ, αφιερώνει ένα ολόκληρο βιβλίο υπό τον τίτλο «Η Ενάτη Συμφωνία του Μπετόβεν: οι πρόβες και η πρεμιέρα της το 1824» (εκδ. Boydell Press) που κυκλοφόρησε πρόσφατα.

Ο Μπετόβεν δεν ήταν ποτέ ιδιαίτερα σίγουρος για το χορωδιακό φινάλε και μέχρι τα μέσα Ιανουαρίου αναρωτιόταν ακόμη αν η συμφωνία θα μπορούσε να λειτουργήσει καλύτερα χωρίς αυτό. Αν και γνώριζε καλά το ποίημα του Φρίντριχ Σίλερ, η μελοποίησή του τον οδήγησε σε «έναν αγώνα που σπάνια είχε ξαναδώσει». Μέχρι τον Οκτώβριο του 1823 είχε ολοκληρώσει τρία μέρη της. Στη συνέχεια «φλέρταρε» με ένα σόλο για τσέλο πριν, στις 8 Δεκεμβρίου, ασχοληθεί με την προτροπή «Ενωθείτε Μυριάδες!».

Ηταν την εποχή εκείνη που 30 μέλη της μουσικής κοινότητας της Βιέννης τού έστειλαν μια επιστολή ζητώντας του να επανεξετάσει τα σχέδιά του, προτείνοντάς του η πρεμιέρα του έργου που έγραφε να γίνει στη Βιέννη, αντί στο Βερολίνο, όπως σχεδίαζε. Ο Μπετόβεν ζούσε στη Βιέννη από το 1792, όταν έφυγε από τη γενέτειρά του, τη Βόννη της Γερμανίας, για να ακολουθήσει μια καριέρα ως συνθέτης. Και παρά την τεράστια αναγνώριση του έργου του οι Βιεννέζοι μέχρι και τη δεκαετία του 1820 προτιμούσαν τα έργα των Ιταλών, γυρνώντας του την πλάτη. Ο Μπετόβεν δεν είχε εμφανιστεί ενώπιον βιεννέζικου κοινού εδώ και δώδεκα χρόνια, αλλά συγκινήθηκε από την επιστολή και δέχθηκε η πρεμιέρα της Ενάτης να γίνει στη Βιέννη.

Οι οικονομικές δυσκολίες

Το οικονομικό ζήτημα, ωστόσο, τον ανησυχούσε. Για τις προηγούμενες συμφωνίες του ο Μπετόβεν είχε βασιστεί σε πλούσιους θαυμαστές που κάλυπταν τα έξοδα της πρόβας και του εξασφάλιζαν την καλύτερη αίθουσα. Η πρεμιέρα της Ενάτης Συμφωνίας, ωστόσο, είχε προγραμματιστεί για μια Παρασκευή, όταν η αριστοκρατία θα έλειπε στα εξοχικά κάστρα κυνηγώντας και διασκεδάζοντας. Το θέατρο Kärntnertor έτυχε να είναι ελεύθερο, αλλά η ορχήστρα του αποτελούνταν κατά κύριο λόγο από ερασιτέχνες. Ο Μπετόβεν γέμισε το μισό τετράδιο με τα ονόματα των επαγγελματιών που έπρεπε να καλέσει.

Οικονομικά μπορούσε να αντέξει μόνο δύο γενικές πρόβες – «μία για να αποδοθεί το έργο με ακρίβεια και μία για να επιτευχθεί η σωστή έκφραση». Κάποια στιγμή τού είπαν ότι «τα κορίτσια δεν καταλαβαίνουν τα μέρη τους. Πρέπει να κάνουν μια πρόβα μόνες τους». Σε άλλο σημείο των σημειώσεων αναφέρεται ότι μια 18χρονη και μια 20χρονη έκαναν εμετό από τα νεύρα τους.

Υπήρχε πολύ τρέξιμο στην εβδομάδα της πρεμιέρας. Ο αδερφός του Μπετόβεν, ο Γιόχαν, και ο ανιψιός του, Καρλ, ανέλαβαν τις πωλήσεις εισιτηρίων. Ο απλήρωτος γραμματέας του Αντον Σίντλερ έκανε όλα τα άλλα, χτυπώντας τις πόρτες συγκεκριμένων μουσικών, μελών κουαρτέτων εγχόρδων, δύο τρομπετιστών του στρατού και ενός Γαλλοεβραίου, του Ελίας Λεβί, ως σολίστ κόρνου. Ο Μπετόβεν ήταν ο μόνος στη Βιέννη της εποχής του που αποστρεφόταν τον αντισημιτισμό.

Ο απαραίτητος Σίντλερ, υπάλληλος της Νομικής Υπηρεσίας και μαέστρος μερικής απασχόλησης, έμεινε στην Ιστορία επειδή κατέστρεψε πολλά βιβλία συνομιλιών αφού τα χρησιμοποίησε σε μια βιογραφία του Μπετόβεν. Ο Μπετόβεν, ο οποίος στάθηκε στο πλευρό του Σίντλερ όταν άλλοι χλεύαζαν την ομοφυλοφιλία του, τον απέλυσε δύο εβδομάδες μετά την Ενάτη.

Ο θρίαμβος και η… δυστυχία

Της παγκόσμιας πρώτης της Ενάτης είχε προηγηθεί η εκτέλεση μιας 12λεπτης οβερτούρας και αποσπασμάτων διάρκειας 45 λεπτών από τη Missa Solemnis, την πανηγυρική θεία λειτουργία που συνέθεσε την ίδια περίοδο με την Ενάτη. Η καταπονημένη ορχήστρα είχε διαλυθεί μέχρι το τέλος του πρώτου μέρους και ο μόνιμος μαέστρος του θεάτρου Μίχαελ Ουμλάουφ σταυροκοπιόταν από την αγωνία του.

Οταν τελείωσε, ο Σίντλερ ανέφερε: «Ποτέ στη ζωή μου δεν έχω ακούσει τόσο θυελλώδη και ταυτοχρόνως ειλικρινή χειροκροτήματα». Ο Μπετόβεν, που δεν μπορούσε να τα ακούσει, έπρεπε να γυρίσει προς τους συνεργάτες του για να συνειδητοποιήσει τον θρίαμβο. Εβρεχε «αρκετά δυνατά» καθώς έφευγαν από το θέατρο. Το επόμενο πρωί ο Μπετόβεν σημείωσε: «Πληρώστε τις καθαρίστριες στο θέατρο». Το πρώτο βιολί τού υπενθύμισε να γράψει ευχαριστήριες επιστολές στα βασικά μέλη της ορχήστρας. Ο Μπετόβεν έκλεισε ένα εορταστικό δείπνο με ψάρι σε ένα εστιατόριο στο Πράτερ, για να εκραγεί αργότερα, όταν οι φίλοι του τού έδειξαν τις απώλειες στο ταμείο. Οι τιμές που είχε ορίσει ήταν πολύ χαμηλές. Ο Μπετόβεν συνοφρυώθηκε και βυθίστηκε σε υπαρξιακή δυστυχία.

Το πρωί της Δευτέρας, σηκώθηκε και έγραψε μια αιθέρια μπακατέλα, την πέμπτη από τις έξι του opus 126. Οι ευχαριστήριες επιστολές του περιείχαν μια πρόσκληση προς τους μουσικούς να εμφανιστούν απλήρωτοι σε μια επανεκτέλεση της Ενάτης.

Οι σημαντικότεροι σταθμοί στη «ζωή» ενός αθάνατου συμφωνικού έργου

• Την Πρωταπριλιά του 1849, μετά την εκτέλεση της Ενάτης υπό τη διεύθυνση του Ρίχαρντ Βάγκνερ, ένας ογκώδης άνδρας, με ακατάστατη γενειάδα, πλησίασε τον γερμανό μουσουργό και του είπε πιάνοντάς τον από τον ώμο: «Ακόμα και αν όλα καταστραφούν στο μέλλον, αυτό το έργο πρέπει να μείνει ανέπαφο· ακόμα και με κίνδυνο της ζωής μας». Ηταν ο επαναστάτης – αναρχικός Μιχαήλ Μπακούνιν.
• Ο Βέρντι σχολίασε επικριτικά τον τρόπο που ο Μπετόβεν χειρίστηκε τις ανθρώπινες φωνές, ενώ ο Στραβίνσκι θεωρούσε πολλά σημεία του φινάλε «χαμηλού γούστου».
• Ο Ιωσήφ Στάλιν διέταξε κάποτε να παίζεται σε κάθε σοβιετικό χωριό και ο Αδόλφος Χίτλερ έστειλε τη Φιλαρμονική του Βερολίνου, με μαέστρο τον Βίλχελμ Φoυρτβένγκλερ, να εκτελέσει το έργο σε εργοστάσια πυρομαχικών, κάτω από μια τεράστια σβάστικα. Παίχτηκε επίσης στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1936 στο Βερολίνο.
• Το εμβληματικό έργο χρησιμοποιήθηκε ευφυώς από τον Στάνλεϊ Κιούμπρικ στο «Κουρδιστό πορτοκάλι» (1971) σε μια προσπάθεια να αντιπαρατεθεί η απόλυτη ομορφιά, η αρμονία, η δύναμη και η παρηγοριά της μεγάλης τέχνης σε μια καθημερινότητα αφόρητης βίας, απανθρωπιάς και πόνου.
• Το 1972 η «Ωδή στη Χαρά» – μόνο η μουσική, χωρίς τα ποιητικά λόγια που τη συνοδεύουν – έγινε ο ύμνος του Συμβουλίου της Ευρώπης και το 1985 ο ύμνος της Ευρωπαϊκής Ενωσης.
• Οταν έπεσε το Τείχος του Βερολίνου, ο Λέοναρντ Μπερνστάιν διηύθυνε μια θριαμβευτική συναυλία αντικαθιστώντας τη λέξη «χαρά» του χορωδιακού φινάλε με την «ελευθερία».
• Κάθε χρόνο, κοντά στα Χριστούγεννα, σε όλη την Ιαπωνία πραγματοποιούνται εκατοντάδες συναυλίες της Ενάτης – από εμπορικά κέντρα μέχρι χώρους πολιτισμού. Στο κοντσέρτο του Suntory Hall της Οσάκα συμμετέχουν έως και 10.000 ερασιτέχνες και επαγγελματίες τραγουδιστές.

Το μεγαλειώδες έργο στο Ηρώδειο

Κρατική Ορχήστρα Αθηνών

Η Κρατική Ορχήστρα Αθηνών παρουσιάζει, σε δική της παραγωγή, την Ενάτη του Μπετόβεν στο Ηρώδειο, στις 28 Ιουνίου (21.00), υπό την μπαγκέτα του διάσημου αμερικανού, εσθονικής καταγωγής, μαέστρου Νέεμε Γιάρβι (Neeme Jarvi, αριστερά).

Σολίστ: Καμίλα Τίλινγκ, υψίφωνος, Οντ Εξτρεμό, μεσόφωνος, Μπάρι Μπανκς, τενόρος, Αντριου Φόστερ-Γουίλιαμς, μπασο-βαρύτονος. Συμμετέχουν: Χορωδία της ΕΡΤ (διδασκαλία – διεύθυνση: Μιχάλης Παπαπέτρου), Χορωδία Δήμου Αθηναίων (διδασκαλία: Σταύρος Μπερής), Oltenia Philharmonic Academic Choir (διδασκαλία – διεύθυνση: Svilen Simeonov).

Η κορυφή των επιτευγμάτων του

Λουκάς Καρυτινός

Το ηχητικό ποίημα αρχίζει σαν μια κανονικής μορφής συμφωνία και καταλήγει – αιφνιδιαστικά – στην ενθουσιώδη καντάτα. Αλλάζοντας δομικά την έννοια της συμφωνίας που ήταν ιστορικά ένα καθαρά οργανικό είδος, ο Μπετόβεν πρόσθεσε κείμενο και φωνές στο τελευταίο μέρος, θέλοντας να φέρει τον ακροατή σε στοχασμό με το ανθρωπιστικό του μήνυμα για την αδελφότητα όλων των ανθρώπων. Για τον αγώνα να επιτευχθεί ειρήνη και ευτυχία για όλους.

Ενα πανανθρώπινο μήνυμα, που κανένα άλλο έργο τέχνης δεν μπορεί να εξάψει τόσο την επιθυμία του ακροατή για να αναδείξει τα υψηλότερα ιδανικά του, να τα βιώσει και να τα εμπνεύσει.

Ο Μπετόβεν πάλεψε με ηράκλεια πνευματική δύναμη για να δημιουργήσει την 9η Συμφωνία. Ξεκίνησε να τη συνθέτει το 1823. Η ιδέα, ωστόσο, χρονολογείται από την περίοδο των νεανικών του χρόνων. Ηδη από τα 21 χρόνια του στη Βόννη ήταν τόσο ανοιχτός στα επαναστατικά ποιήματα που είχε σκοπό να μελοποιήσει την «Ωδή στη Χαρά» του Σίλερ. Ξαναρχόταν σε αυτή την ιδέα αρκετές φορές, πράγμα που έκανε φανερό πως η βασική ιδέα του ποιήματος, αυτή της «Χαράς και της Αδελφοσύνης», ήταν μια από τις ιδεολογικές κατευθυντήριες αρχές της ζωής του. Το 1824 μελοποίησε τους στίχους του ποιήματος, το οποίο στη συνέχεια χρησιμοποίησε στην τελευταία κίνηση της συμφωνίας του.

Η 9η είναι μια μοναδική λύση σε ένα μοναδικό πρόβλημα. Το πρόβλημα έγκειται στην αποφασιστικότητα του Μπετόβεν να προσεγγίσει την ανθρωπότητα φέρνοντας ένα μήνυμα. Χρησιμοποιώντας ένα ιδεαλιστικό κείμενο θέλει να κηρύξει την αλάνθαστη αλήθεια της ανθρώπινης χαράς, της φιλίας και της αλληλεγγύης. Και τι είναι ισχυρότερο από τις ανθρώπινες φωνές για να εκφράσουν μια τέτοια αλήθεια. Εδώ, οι σολίστ, η χορωδία και η ορχήστρα πάνω στη σκηνή ενσωματώνουν κυριολεκτικά το μήνυμα.

Αραγε, τι να εισέπραξαν οι ακροατές της 7ης Μαΐου 1824 στο θέατρο Karntnertor στη Βιέννη, όταν επευφημούσαν για ώρα τον συνθέτη και μαέστρο της πρώτης παγκόσμιας παρουσίασης της συμφωνίας; Ηταν σε θέση να αντιληφθούν ότι συμμετείχαν στην παρθενική συναυλία του πιο θρυλικού έργου του παγκόσμιου ρεπερτορίου; Ηξεραν πως ήταν η τελευταία φορά που θα έβλεπαν τον τιτάνα της μουσικής να διευθύνει; Ο ίδιος ο Μπετόβεν, όντας τελείως κωφός τότε, άραγε τι αισθάνθηκε στο τέλος του έργου, όταν η σοπράνο τον έπιασε από την πλάτη και τον γύρισε προς το κοινό που τον αποθέωνε; Οταν είδε τον κόσμο να χειροκροτεί, να κουνάει στον αέρα καπέλα και μαντίλια για να δείξει τον ενθουσιασμό του που εκείνος δεν μπορούσε να ακούσει; Ας αναλογιστούμε λίγο την ένταση και την ψυχική φόρτιση εκείνης της ώρας. Τι τύχη για το κοινό εκείνης της ημέρας!

Η 9η ήταν η τελευταία συμφωνία του Μπετόβεν. Αν είχε ζήσει περισσότερο, θα υπήρχαν και άλλες, γιατί γνωρίζουμε πως τα τελευταία χρόνια του ήταν γεμάτα από σχεδιάσματα και σημειώσεις για συμφωνίες, όπερες και ένα ρέκβιεμ. Το πώς θα μπορούσαν να έχουν αναπτυχθεί αυτά τα έργα δεν μπορούμε να φανταστούμε, γιατί ενώ τα τελευταία κουαρτέτα οδηγούν σε μονοπάτια νέας αποκάλυψης και μελωδικότητας, η 9η είναι η κορυφή των επιτευγμάτων του. Δημιουργήθηκε για να δώσει στους ανθρώπους μια Επίσημη Ημέρα όπως την ήθελε ο δημιουργός και να εξυψώνει τις επίσημες γιορτές και τη γιορτή της ζωής μας για σήμερα και για πάντα.

Ο Λουκάς Καρυτινός είναι καλλιτεχνικός διευθυντής της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών. Σε μια πρώτη μορφή το κείμενό του είχε φιλοξενηθεί στα «Πρόσωπα», στις 7 Ιανουαρίου.