5 μαθητές για 5 θεατρικούς δασκάλους

Αν ο εικοστός αιώνας μονοπωλείται όσον αφορά τους σκηνοθέτες του θεάτρου με τα ονόματα του Φώτου Πολίτη, του Δημήτρη Ροντήρη, του Κάρολου Κουν, του Αλέξη Μινωτή, του Μίνου Βολανάκη, του Σπύρου Ευαγγελάτου, του Λευτέρη Βογιατζή, δεν σημαίνει πως δεν υπάρχει μια πλειάδα σκηνοθετών που είτε έχουν φύγει από τη ζωή είτε παραμένουν ευτυχώς εν ενεργεία, έχουν δώσει και εξακολουθούν να δίνουν στο θέατρο μια λάμψη που όσο και αν συχνά φαίνεται να αδυνατίζει, είναι πάμπολλες οι φορές που την αισθάνεται κανείς τόσο βαθιά εδραιωμένη ώστε το μέλλον, με όποιες εξελίξεις και αν επισυμβούν, θα διατηρείται όχι μόνο άσβεστη αλλά ακόμη πιο φωτοβόλα. Είναι αληθινά αξιοθαύμαστο πως συχνά ακόμη και το απλό ξεφύλλισμα του προγράμματος μιας θεατρικής παράστασης που έχει δει κανείς πριν από σαράντα, πενήντα και εξήντα χρόνια, επαναφέρει το αίσθημα μιας μαγείας ώστε αδήριτη να γίνεται η ανάγκη να ανατρέξει και να ξανασυναντήσει δημιουργούς – σκηνοθέτες εννοείται – που αν και υπήρξαν και μάλιστα με έναν πολύ ουσιαστικό τρόπο, η μνήμη τους έχει αρχίσει αισθητά, αισθητότατα, να υποχωρεί. Και αν η μνήμη ξεθωριάζει ή και χάνεται, ενώ υπάρχουν ακόμη αυτόπτες μάρτυρες όσον αφορά τα γεγονότα που τη συγκροτούν και όχι σπάνια τη στοιχειώνουν, αντιλαμβάνεται κανείς τι πρόκειται να συμβεί όταν οι μάρτυρες αυτοί δεν θα υπάρχουν πια και πολύ περισσότερο οι ίδιες οι αναμνήσεις τους που αν γινόταν να επανασυσταθούν, θα ηχούσαν σαν να μια ξένη γλώσσα. Με την τέχνη του θεάτρου ωστόσο να μεταβάλλει σε πλεονέκτημα την εγγενή του αδυναμία καθώς η βαθιά συνείδηση του εφήμερου που το διαπερνά και το κυριαρχεί, κάνει όσο χρόνο μπορεί να ελέγξει και να συμμαζέψει λόγω των συγκλονιστικών αναμνήσεων που δημιουργεί να φαντάζει ως μοναδικός και αναξαγόραστος στη ζωή του κάθε ανθρώπου. Ας θεωρηθούν τα λίγα αυτά εισαγωγικά λόγια μαζί με έκφραση ευγνωμοσύνης και έκφραση αγάπης για τις τόσο γόνιμες συγκινήσεις που οφείλουμε στους βιογραφούμενους σκηνοθέτες στο σημερινό αφιέρωμα Πέλο Κατσέλη, Τάκη Μουζενίδη, Γιώργο Σεβαστίκογλου, Μίμη Κουγιουμτζή και Διαγόρα Χρονόπουλο.

Η Μαριάννα Κάλμπαρη για τον Μίμη Κουγιουμτζή

«Το Θέατρο Τέχνης, αποστολή ζωής»

Φέτος κλείνουν 21 ολόκληρα. Κι όμως, είναι τόσο ζωντανή η μνήμη και το αποτύπωμα που άφησε σε όλους και όλες εμάς που τον γνωρίσαμε και τον αγαπήσαμε ως δάσκαλο, σκηνοθέτη, ηθοποιό, συνεργάτη, φίλο.

Τον Μίμη Κουγιουμτζή. Τον άνθρωπο που συνέδεσε όλη του τη ζωή, όλη του την καλλιτεχνική πορεία με το Θέατρο Τέχνης. Τον Μίμη, που δεν έχασε ποτέ το πάθος, τον ενθουσιασμό, την ευαισθησία, το χιούμορ του. Που αγαπούσε τους νέους και ήξερε να τους δίνει αληθινές ευκαιρίες. Που πήγαινε κάθε, μα κάθε μέρα στο Υπόγειο (στη Φρυνίχου ήταν τα τελευταία μόνο χρόνια) από τις 10 το πρωί – με μια ενδιάμεση στάση το μεσημέρι στη Σχολή όποτε είχε μάθημα – και δεν έφευγε ποτέ πριν από το τέλος της βραδινής παράστασης. Που παρακολουθούσε την πρόβα τρέμοντας από πάθος, έτοιμος να πηδήξει ανά πάσα στιγμή στη σκηνή, ενώ μαζί με τον ηθοποιό, μέσα από τα δόντια του, επαναλάμβανε τα λόγια. Ολων των ρόλων. Που έσκυβε μπροστά με ένα τρυφερό, πλατύ χαμόγελο όταν ξαφνικά «κάτι» καλό συνέβαινε πάνω στη σκηνή. Που διάλεγε με προσοχή τους συνεργάτες του και τους χάριζε όλη του την εμπιστοσύνη. Που είχε πολύ συχνά βλέμμα μικρού παιδιού. Που του άρεσε να μαθαίνει καινούργια πράγματα, να γνωρίζει νέους ανθρώπους, να διαβάζει νέα κείμενα. Που ένιωθε πάντα νέος. Που δεν «κουράστηκε» ποτέ να αγαπάει το θέατρο αν και ερωτεύτηκε με πάθος το σινεμά – ποτέ δεν θα ξεχάσω τη χαρά του όταν ανέβηκε στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης με την πρώτη του ταινία.

Ο Μίμης Κουγιουμτζής, που μοιράστηκε μαζί με τον Γιώργο Λαζάνη το βάρος της «κληρονομιάς» του Θεάτρου Τέχνης μετά τον θάνατο του αγαπημένου τους δασκάλου. Και ήταν ένα βάρος μεγάλο. Μια υπόθεση πολύ δύσκολη να πρέπει να συνεχίσεις το έργο του μοναδικού, ανεπανάληπτου Κουν. Οταν όλοι είναι έτοιμοι να σε κρίνουν και να σε συγκρίνουν συνεχώς μαζί του. Πράγμα άδικο. Κι όμως, ο Μίμης Κουγιουμτζής δεν το έβαζε κάτω. Συνέχιζε να δημιουργεί με πίστη και ταπεινότητα, με αφοσίωση πραγματική. Γιατί ήξερε (και αυτό ήταν κάτι που τον ένωνε με τον Γιώργο Λαζάνη) ότι αυτό προσδοκούσε από εκείνους ο Κουν. Τη «συνέχεια» του πολύτιμου έργου του. Και προφανώς ο Κουν πίστευε ότι θα καταφέρναν να τα βγάλουν πέρα. Για αυτό και τους εμπιστεύτηκε.

Γιατί για τον Μίμη Κουγιουμτζή το Θέατρο Τέχνης δεν ήταν απλώς το θεατρικό σπίτι του, ο χώρος όπου έμαθε, έπαιξε, σκηνοθέτησε, δίδαξε θέατρο. Ηταν μια αποστολή. Ενας λόγος για να ζει, να δημιουργεί, να ονειρεύεται.

Κι αν εγώ γράφω τώρα αυτό το κείμενο, το χρωστάω σε εκείνον. Και τον ευχαριστώ μέσα από την καρδιά μου. Οχι μόνο γιατί ήταν δάσκαλός μου, γιατί μου έδωσε την πρώτη μου ευκαιρία, γιατί με έμαθε τι σημαίνει αγαπώ και υπηρετώ το θέατρο. Αλλά γιατί χάρη και σε εκείνον, 37 χρόνια μετά τον θάνατο του Κουν, το Θέατρο Τέχνης είναι ακόμα ζωντανό. Και συνεχίζουμε…

Ενα μικρό βιογραφικό του Μίμη Κουγιουμτζή για τους νεότερους:

Γεννήθηκε το 1936 στον Πειραιά. Πρωτοεμφανίστηκε στη σκηνή το 1959 στο έργο

του Ζενέ «Υψηλή εποπτεία». Μέχρι τον θάνατό του το 2003, έπαιξε και σκηνοθέτησε αποκλειστικά στο Θέατρο Τέχνης παραστάσεις αρχαίου δράματος, κλασικού και σύγχρονου ρεπερτορίου, καθώς και νεοελληνικού έργου. Από το 1966 δίδασκε στη Δραματική Σχολή του θεάτρου αυτοσχεδιασμό σε συνδυασμό με υποκριτική και κίνηση. Μετά τον θάνατο του Κουν το 1987, ανέλαβε την καλλιτεχνική διεύθυνση της σκηνής του Υπογείου, ενώ το 1994 εγκαινίασε την Παιδική Σκηνή του Θεάτρου Τέχνης. Τα τελευταία χρόνια είχε αναλάβει την καλλιτεχνική διεύθυνση της σκηνής της Φρυνίχου. Δύο από τις πιο επιτυχημένες τελευταίες παραστάσεις του ήταν η «Γέρμα» του Λόρκα (Υπόγειο) και ο «Πλούτος» του Αριστοφάνη (Φεστιβάλ Επιδαύρου).

Από το 1965 ξεκίνησε να ασχολείται και με τον κινηματογράφο, δημιουργώντας ταινίες που αφορούν τη διδασκαλία και την παρουσίαση θεατρικών έργων που ανέβηκαν στο «Υπόγειο». Δημιούργησε το κινηματογραφικό αρχείο του Θεάτρου Τέχνης και τα ντοκιμαντέρ «Πριν από την παράσταση», «Κάρολος Κουν – Πρόβες στο θέατρο», «Μάσκες στο Αρχαίο Δράμα», «Με αφορμή μια παράσταση», «Οικογενειακές φωτογραφίες» κ.ά. Πήρε βραβείο πρωτοεμφανιζόμενου σκηνοθέτη στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης το 1972, για το ντοκιμαντέρ «Χρονικό – Συλλογή από το Θέατρο Τέχνης». Βραβεύτηκε από την Εταιρεία Θεατρικών Συγγραφέων το 1995 για τη σκηνοθεσία του έργου της Λούλας Αναγνωστάκη «Ταξίδι μακριά». Τελευταία του σκηνοθεσία ήταν η παράσταση «Μια φορά κι ένα λεπτό» (2003 – Φρυνίχου).

g

Η Ελένη Κούρκουλα για τον Διαγόρα Χρονόπουλο

«Πολυπράγμων και κοσμοπολίτης»

Γνώρισα τον Διαγόρα το 1979 πάνω σε δυο άλογα. Το Citroen Deux Chevaux (δύο άλογα) με το οποίο με συνόδευσε, μετέφερε εμένα και το μηχανάκι μου από τον Αγιο Νικόλαο Λασιθίου της Κρήτης στον Πειραιά και από εκεί στην Αθήνα. Ετσι πέρασα μια φαντασμαγορική εικοσαετία της ζωής μου στο πλευρό του Διαγόρα: πάνω σε δυο άλογα!

Απόφοιτος της Νομικής και του Θεάτρου Τέχνης. Επιχειρηματίας, παραγωγός διαφημιστικών ταινιών και σκηνοθέτης της τηλεόρασης και του θεάτρου. Πατέρας και ελεύθερος εραστής της εποχής. Αυστηρός τσαντίλας και απίθανα τρυφερός μαζί. Τρομακτικά υπεύθυνος και ταυτόχρονα χωρίς βάρη. Και όμως γίνεται!

Αρχικά δούλεψε σε διαφημιστική εταιρεία και εκεί, εκτός από τη δουλειά για τη διαφήμιση, άρχισε να σκηνοθετεί ραδιοφωνικά σίριαλ της εποχής, με πρώτο και καλύτερο το θρυλικό «Το σπίτι των ανέμων». Τριάντα χρόνια αργότερα θα σκηνοθετούσε στην τηλεόραση τη θρυλική «Αστροφεγγιά».

Δεν ξέρω τελικά αν η ζωή ή η φύση του τον έβαζε πάντα σε δυο άλογα. Λέω η ζωή γιατί, 19 χρονών αγόρι, παντρεύτηκε την Ελένη και έκανε δυο κόρες, τη Δάφνη και την Ελισάβετ. Χωρισμένος πια, επί χούντας, καταδικάστηκε για πολιτική δραστηριότητα  και φυλακίστηκε στον Κορυδαλλό. Μέσα εκεί γεννήθηκε η τρίτη του κόρη, η Μαρίνα, καρπός του έρωτά του με την επίσης επαναστατημένη Χριστίνα που είχε συλληφθεί και καταδικαστεί ταυτόχρονα με εκείνον.

Με το τέλος της δικτατορίας, ο Διαγόρας ξεκίνησε τις πρώτες του σκηνοθεσίες στο Θεσσαλικό Θέατρο με μια μαγική παράσταση: «Το Πανηγύρι» των Κεχαΐδη – Χαβιαρά. Στο ίδιο ΔΗΠΕΘΕ σκηνοθέτησε πολλά έργα, πηγαινοερχόμενος στη Λάρισα με το Deux Chevaux. Εκατοντάδες ταξίδια… Το πρωί στο γραφείο για τις διαφημιστικές ταινίες, μεσημέρι ταξίδι στη Λάρισα και αργά το απόγευμα πρόβα στο θέατρο. Και πάλι επιστροφή τη νύχτα με το Deux Chevaux.

Αργότερα, του πρότεινε ο Αντώνης Αντώνιου να σκηνοθετήσει ένα έργο στο θεατράκι του. Αρχισαν οι πρόβες και ένα βράδυ, ο συγγραφέας Μήτσος Ευθυμιάδης χτύπησε την τζαμαρία του θεάτρου δυνατά για να τον ακούσουν. Η πρόβα σταμάτησε και ο Ευθυμιάδης είπε του Διαγόρα: “Σου φέρνω ένα έργο που μόλις τελείωσα. Διάβασέ το”. Εγώ, πιτσιρίκα και με όρεξη τότε, αποφασίζω όταν γύρισε ο Διαγόρας στο σπίτι, νύχτα πια, από περιέργεια να το διαβάσω. Το πρωί που ξύπνησε βρήκε ένα σημείωμά μου: «Διάβασε το έργο του Ευθυμιάδη οπωσδήποτε. Είναι αριστούργημα!». Το διάβασε. Σταμάτησαν τις πρόβες στο έργο που ανέβαζαν και έτσι έγινε η τεράστια επιτυχία του «Φονιά» που παιζόταν για πέντε χρόνια. Από εκεί άρχισαν οι προτάσεις βροχή από το λεγόμενο κατεστημένο θέατρο. Σκηνοθέτησε τέσσερις φορές τον Κούρκουλο. «Ψηλά από τη γέφυρα» η μεγάλη επιτυχία. Την Αλίκη, τον Φέρτη, τον Παπαμιχαήλ, τη Δανδουλάκη, τον Μιχαλακόπουλο, τον Φασουλή και πολλούς από τους νεότερους που στελεχώνουν το σημερινό θέατρο: Κιμούλη, Καφετζόπουλο, Βαλτινό, Λιγνάδη και άλλους. Σκηνοθέτησε στην Επίδαυρο αρκετές φορές.

Λόγω της επιχειρηματικής του δεξιότητας, ο Διαγόρας ασχολήθηκε διοικητικά με το θέατρο με τεράστια επιτυχία. Αναπληρωτής καλλιτεχνικός διευθυντής επί Κούρκουλου. Καλλιτεχνικός διευθυντής στο ΚΘΒΕ. Καλλιτεχνικός διευθυντής στο Θέατρο Τέχνης. Δεν ήταν ο σκηνοθέτης – ασκητής του θεάτρου. Ηταν πολυπράγμων και κοσμοπολίτης. Δεν αφιέρωσε τη ζωή του στο θέατρο. Την αφιέρωσε στην ίδια τη ζωή, που τη ρούφηξε μέχρι το μεδούλι.

Ως σκηνοθέτης ήταν φοβιστικός και τρυφερός μαζί. Πιεστικός στον ηθοποιό μέχρι να αποσπάσει το ζητούμενο. Πάγωνε το αίμα μας όταν ακούγαμε τα βήματά του να πλησιάζουν τη σκηνή για διορθώσεις…!! Οταν όμως έφτανε δίπλα σου, γινόταν τρυφερός και υποστηρικτικός. Και τότε η «κακοποίηση» και στη σκηνή και στη ζωή μετατρεπόταν σε ΠΟΙΗΣΗ!

Αυτός είναι ο Διαγόρας που αγάπησα και αυτό είναι και το θέατρο που με έμαθε να αγαπάω!

Τίποτα εύκολο! Ολα πάνω σε δυο άλογα! Με ανοιχτούς ορίζοντες!

g

Η Δέσποινα Μπεμπεδέλη για τον Πέλο Κατσέλη

«Τροφοδότης του ελληνικού θεάτρου»

Ο Πέλος Κατσέλης ανήκει στη χορεία των μεγάλων πνευματικών δημιουργών του θεατρικού μας πολιτισμού. Σκηνοθέτης και δάσκαλος. Βαθύς γνώστης της θεατρικής τέχνης, θεωρητικός αλλά και τεχνίτης της θεατρικής πρακτικής, επί πολλά χρόνια και μέχρι το τέλος της ζωής του τροφοδοτούσε με νέο αίμα το ελληνικό θέατρο.

Φοίτησα στη σχολή του την τριετία 1959-1962. Τον λάτρεψα ως δάσκαλο, ως έναν σοφό παιδαγωγό.

Η σχολή του ήταν στο τέρμα της ανηφόρας της οδού Ασκληπιού. Ενα όμορφο δίπατο σπίτι με μια μεγάλη βεράντα γεμάτη γλάστρες με γεράνια. Το σαλόνι του ισογείου το είχε διαμορφώσει σε θεατράκι με υπερυψωμένη σκηνή.

Η ημέρα της εισαγωγικής μου εξέτασης ήταν μια απερίγραπτη ψυχική οδύνη. Εκ των υστέρων κατάλαβα ότι ήταν το πρώτο μου μάθημα σωστής εκφοράς της ελληνικής γλώσσας.

Ορθια πάνω στο πατάρι ενώπιον της επιτροπής. Πέλος και Αλέκα Κατσέλη, Ιορδάνης Μαρίνος, Λέων Κουκούλας, Αγγελος Φουριώτης και Πέτρος Λοχαΐτης. Τελείωσα τον μονόλογο της «Ηλέκτρας» «Ω Άγιο Φως τ΄ ουρανού». Καμία αντίδραση από κάτω. Πήρα βαθιά εισπνοή και ξεκίνησα το ποίημα. «Σαν έξαφνα ώρα μεσάνυχτα ακουστεί…». «Θήτα, θήτα», έπεσε σαν βροντή η φωνή του κ. Κατσέλη. Κέρωσα. «Ακουσθεί», τον άκουσα… Επανέλαβα τον στίχο με «θήτα» και συνέχισα ως το τέλος σε κατάσταση που δεν περιγράφεται. Εφυγα κλαίγοντας βέβαιη πως είχα απορριφθεί. Σε τρεις ημέρες τηλεφώνησα, είπα το όνομά μου, «περάσατε», μου είπε μια ανδρική φωνή σε σπασμένα ελληνικά. Νόμιζα πως ήταν φάρσα, ξαναπήρα προσεκτικά τον αριθμό. «Αφού σου είπα περάσατε», μου είπε η ίδια φωνή. Ο καλός μας ο Σβάνιας, ο ρώσος εμιγκρές. Ηταν το πρώτο δώρο που μου έκανε ο δάσκαλος και ακολούθησαν και άλλα πολλά και ανεκτίμητα.

Στο πρώτο μάθημα μαζί του μας ρώτησε γιατί θέλουμε να γίνουμε ηθοποιοί. Ημασταν επτά αγόρια και τέσσερα κορίτσια. Μας άκουγε σιωπηλός, συνοφρυωμένος, με βλέμμα αετού. Επειτα από νεκρική σιωπή σηκώθηκε και άρχισε να περιφέρεται ανάμεσά μας. Καθόμασταν σε στρογγυλά ξύλινα σκαμνιά και άρχισε: «Εδώ που ήρθατε θα περάσετε τρία χρόνια δύσκολα. Οποιος δεν αντέχει φεύγει. Οσοι μείνετε σας περιμένει σκληρή δουλειά, ατομική και ομαδική. Το θέατρο είναι συλλογική δουλειά. Θα γίνετε φίλοι, θα συνεργάζεστε, θα βοηθάει ο ένας τον άλλον. Να θυμάστε, όχι αντιπαλότητες, όχι ανταγωνισμοί. Είστε όλοι ίσοι. Ολοι σας πατάτε πάνω στο ίδιο σκαλοπάτι».

Τον ακούγαμε βουβοί. Ζαρωμένοι πάνω στα σκαμνιά μας, περιμέναμε άλλου είδους καλωσόρισμα ως «πρωτάκια» που ήμασταν. Ομως εκείνος εις επίμετρον του απρόσμενου προλόγου πέρασε στην πράξη. Με το γόνατό του στην πλάτη μας και τα χέρια του στους ώμους μας τραβούσε το καμπουριασμένο σώμα μας να το φέρει σε ορθή γωνία με εκείνο το άβολο σκαμνί. Και μετά μας σήκωσε όρθιους με τα πέλματα γερά πατημένα στο έδαφος. «Το σώμα δεν αδρανεί, δεν κοιμάται. Το σώμα ακούει, μιλάει, αισθάνεται. Είναι μια ανεξάντλητη πηγή ενέργειας». Αυτό το εμπεδώσαμε άριστα όταν μας παρέλαβε η κυρία Αλέκα Κατσέλη στην κινησιολογία. Ο Σβάνιας στην ξιφασκία και στην πάλη και ο Λοχαΐτης στην ορθοφωνία.

Οταν ο κύριος Κατσέλης βγήκε από την αίθουσα εκείνη την ημέρα και ενώ κοιταζόμασταν σαν χαμένοι, ο Μάκης Πανώριος είπε τη φράση που έγινε το σύνθημα της τάξης μας: «Νεοσύλλεκτοι, τους ζυγούς λύσατε».

Η σχολή μας δεν ήταν φυσικά στρατώνας, ήταν μελισσοφωλιά σε αδιάκοπη δραστηριότητα. Ο δάσκαλος είχε τη γενική εποπτεία. Η διδασκαλία του βασιζόταν σε τρεις άξονες: Λόγος – Σώμα – Φωνή.

Στο πρώτο έτος μελετήσαμε Δημοτικό Τραγούδι Δεκαπεντασύλλαβο. Σπουδή στον ρυθμό, στη μουσικότητα, στο ηχόχρωμα των φωνηέντων, στην αρμονία που αναδύεται από την ορθή εκφορά της γλώσσας μας, της πάμπλουτης σε λέξεις και έννοιες. Είχε πάθος με τη γλώσσα μας, με τη σωστή χρήση της και στον γραπτό και στον προφορικό λόγο. «Η ελληνική γλώσσα έχει κάλλος».

Δεν δίδασκε μόνο υποκριτική, αλλά και ιστορία, κοινωνιολογία, αισθητική, φιλοσοφία και ψυχολογία. Οι αναλύσεις του μας άφηναν άναυδους, στην αρχή, γιατί μετά απολαμβάναμε αυτή τη γνώση.

Ανέλυε στίχους του Παλαμά, του Σολωμού, του Κάλβου, του Σικελιανού. Ανέλυε τις πράξεις του Προμηθέα, της Αντιγόνης, της Νόρας και της κυρίας Αλβινγκ του «Μάκβεθ» και προκαλούσε διάλογο με μας. Ο δάσκαλος ποτέ δεν μας έκανε κήρυγμα ιδεών, όμως αυτές οι αναλύσεις και οι διάλογοί μας μαζί του μας άνοιξαν τα μάτια, κινητοποίησαν το μυαλό μας, ακόνισαν τη σκέψη μας, ωρίμασαν την κρίση μας. Οταν αποφοιτήσαμε, βλέπαμε τον κόσμο αλλιώς. «Το θέατρο εκπαιδεύει σώμα και πνεύμα».

Το 1962 αποφοιτήσαμε. Ο δάσκαλος είχε αναλάβει τη σκηνοθεσία του έργου του Μίκη Θεοδωράκη «Το τραγούδι του νεκρού αδελφού». Τρεις απόφοιτους, τον Μάκη Πανώριο, την Μπέτυ Αρβανίτη και εμένα, μας έβαλε στη διανομή. Μετά εμένα με έστειλε για ακρόαση στο Θέατρο Τέχνης και ο Κάρολος Κουν με κράτησε στον θίασό του. Μετά, πάλι με τον δάσκαλο, όταν σκηνοθέτησε «Ερωφίλη» του Χορτάτση, με τη Νίκη Τριανταφυλλίδη, από τις αγαπημένες του μαθήτριες. Κανένα πρόβλημα με τη διάλεκτο, είχαμε ασκηθεί στη σχολή στη «Θυσία του Αβραάμ» και στον «Ερωτόκριτο» του Κορνάρου με τον σπουδαίο Ιορδάνη Μαρίνο. Και όταν ο ΘΟΚ ήρθε στην Αθήνα με «Μάνα Κουράγιο» και «Βυσσινόκηπο», ήσαν θεατές χαρούμενοι, συγκινημένοι ο Πέλος και η Αλέκα.

Εξήντα χρόνια μετά, δασκάλα πια και εγώ, ακολουθώ το σύστημα του Πέλου Κατσέλη, πιστή και αφοσιωμένη εσαεί μαθήτριά του.

g

Ο Κώστας Αρζόγλου για τον Γιώργο Σεβαστίκογλου

«Θέατρο τόσο δυνατό, που να γίνεται οπουδήποτε»

Ο χρόνος μπαινοβγαίνει και πηγαινοέρχεται κάθε που ο Γιώργος Σεβαστίκογλου κάνει κατάληψη στο μυαλό μου. Ο Γιώργος είναι συνδεδεμένος με το Αεικίνητο και όλα τα πέριξ. Μόνο που τα πέριξ βυθίζονται στη σχολή και στον φίλο μου Νίκο Σκηλοδήμο, που μαζί σχεδιάζαμε κάτι σαν την «Μπαράκα» του Λόρκα. Ταξίδευαν το θέατρο στα χωριά μέσα σε ένα νοικιασμένο λεωφορείο με τα ζωγραφισμένα σκηνικά στην οροφή. Ο Σεβαστίκογλου συμμερίστηκε σαν δικό του το Αεικίνητο. Μου στάθηκε σαν πατέρας στις τεράστιες δυσκολίες που έβγαιναν σιγά σιγά. Οπότε μου έδινε κουράγιο, με γέμιζε δύναμη, μου θύμιζε ότι με το Αεικίνητο το θέατρο θα γινόταν αλλιώτικο (μακάρι να έβλεπε σαν κι αυτόν και το κράτος μας).

Παλιότερα, στη σχολή ακόμα, εν ολίγοις ένας ανίδεος έφηβος, μαγνητίστηκα από κάποιες σκηνές της «Αγγέλας», όπου έπαιζαν συμμαθητές μου. Φαίνεται ότι από τότε μου άρεσαν οι «αντιθεατρικοί» χώροι, εν προκειμένω μια ταράτσα. Αργότερα, ανέβασα και έπαιξα το «Καημένε μου Μαρίκ». Εκείνη η περιοδεία (με τη Βέρα Κρούσκα) ήταν η αφορμή να διατυπωθεί μέσα μου η ανάγκη να μην προσαρμόζεται μία παράσταση στις εκάστοτε δυνατότητες του χώρου, αλλά ο χώρος να υπηρετεί απόλυτα την παράσταση.

Πώς να φανταστώ ο δόλιος ότι θα συνεργαζόμασταν με τον συγγραφέα στο σημαντικότερο κατόρθωμα της ζωής μου. Πού να μου περάσει καν η ιδέα ότι θα μοιραζόταν μαζί μου όλη την περιπέτεια του Αεικίνητου. Τεχνικά θέματα ανυπέρβλητα τα νικήσαμε μαζί. Στα τραπεζικά μού συμπαραστάθηκε. Η Μελίνα ευλογούσε τη συνεργασία μας. Εκείνη τον πίστευε και ταυτόχρονα πίστευε στο όραμά μου που ακόμα και σήμερα δεν έχει ξεπεραστεί. Εφυγα στο Παρίσι, κάναμε σχέδια μαζί, βλέπαμε έργα της Αριάν Μνουσκίν στην Καρτουσερί, τη νέα ταινία του Αντονιόνι, και δώσ’ του σχέδια. Επί ώρες να μιλάμε για θέατρο, για το πόσο πρωτάκουστο ήτανε το Αεικίνητο. Η ιδέα να μεταφέρεται σε όλη την Ελλάδα μια παράσταση αυτούσια, όπως τη γέννησε ο σκηνοθέτης. Ο δημιουργός της. Ο Πίτερ Μπρουκ και το Διεθνές Κέντρο Θεάτρου να μου ζητούν την αποκλειστικότητα της πρώτης ανακοίνωσης. Η δημοσίευση έκανε αίσθηση. Στο Ισραήλ μεταδόθηκε στις ειδήσεις. Ο Γιώργος γύρισε οριστικά στην Ελλάδα και αφοσιώθηκε στο όραμα αυτό σαν να ήταν δικό του. Διασκεύασε κι ανέβασε τους «Αλλοπαρμένους» των Μίντλετον – Ρόουλεϊ.

Μου έμαθε πως το θέατρο δεν πρέπει να ‘ναι τόσο «θέατρο»! Πως άλλο ο λαϊκός ηθοποιός κι άλλο ο δημοφιλής! Πως το θέατρο είναι τόσο δυνατό, που μπορεί να γίνει οπουδήποτε. Μα κυρίως, αυτό που θυμάμαι πάντα, είναι ότι πιο πολύ από τη βαθιά γνώση των λόγων του ήξερε να ακούει. Σπάνιο ταλέντο αυτό.

Η Μάγια Λυμπεροπούλου, ο Βασίλης Παπαβασιλείου, ο Βίκτωρ Αρδίτης ανέλαβαν το ρεπερτόριο. Ο Μίνως Βολανάκης εγκρίθηκε να σκηνοθετήσει το επόμενο έργο. Αλλοι να μεταφράζουν, άλλοι να παίζουν επί σκηνής, είκοσι ηθοποιοί σπουδαίοι να αυτοσχεδιάζουν, άλλοι να οργανώνουν τις περιοδείες μας. Οργασμός. Αρχιτέκτονες να θυσιάζουν σαν και μένα ό,τι έχουν. Στη Γαλλία, στην Ισπανία, στην Αγγλία, εδώ στον Ασπρόπυργο, είχα την αίσθηση ότι «κατασκευάζεται το μέλλον».

Ισως δεν ρούφηξα όσο θα ‘θελα εκείνη τη σοφία. Εγινε όμως μπούσουλάς μου εδώ και 40 χρόνια. Γι’ αυτό ο Γιώργος είναι πάντα παρών στη ζωή μου.

g

Η Αννα Μακράκη για τον Τάκη Μουζενίδη

«Ανέτρεψε ό,τι θεωρούσαμε πως ήταν η υποκριτική»

Γνώρισα τον Τάκη Μουζενίδη το 1969. Μαθήτρια εγώ στη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου, καθηγητής αυτός. Μπήκε στην τάξη ένα απόγευμα του Οκτώβρη, σκυφτός, βιαστικός και λίγο σαν θυμωμένος, μ’ ένα σκούρο κοστούμι, μπερέ κι έναν μαύρο χαρτοφύλακα. Κάθισε, μας κοίταξε, αυστηρός κι αδιαπέραστος, και μας ανακοίνωσε πως για προσωπικούς λόγους, αν και δεν το συνήθιζε, θα ήταν καθηγητής μας στην υποκριτική και στα τρία έτη της σχολής. Αργότερα καταλάβαμε ότι οι προσωπικοί λόγοι ήταν η αγαπημένη κόρη του, Αγνή, που για καλή μας τύχη φοιτούσε μαζί μας.

Για καλή μας τύχη, γιατί σε σύντομο χρονικό διάστημα ανέτρεψε ό,τι θεωρούσαμε πως ήταν η υποκριτική. Μας απέδειξε όχι θεωρητικά, αλλά μέσα από πρακτικές εφαρμογές, πως η υποκριτική δεν είναι τέχνασμα, αλλά τέχνη με αρχές και κανόνες. Μας δίδαξε ένα σύστημα, μια μέθοδο, που μας έδινε τη δυνατότητα να αποκτήσουμε ένα εργαλείο για να προσεγγίσουμε όχι έναν, αλλά όλους τους ρόλους. Στο πρώτο έτος, όμως, δεν ασχοληθήκαμε με ρόλους. Με ασκήσεις και αυτοσχεδιασμούς, ξύπνησε το σώμα μας και κέντρισε τη φαντασία μας. Ανακαλύψαμε τη σκηνική οικονομία, το ουσιώδες. Μάθαμε να επιλέγουμε και όχι να αντιγράφουμε, να απορρίπτουμε το προφανές, το κοινότοπο και να ψάχνουμε τη βαθύτερη αλήθεια. Ο Μουζενίδης ποτέ δεν μας είπε τι πρέπει ή τι δεν πρέπει να κάνουμε, μας ανάγκαζε να το διαπιστώσουμε μόνοι μας. Ημασταν υποχρεωμένοι να βλέπουμε σχεδόν όλες τις παραστάσεις που ανέβαιναν στην Αθήνα και να γράφουμε κριτική. Γράψαμε μικρά μονόπρακτα που τα σκηνοθετήσαμε μόνοι μας και κάναμε τα σκηνικά και τα κοστούμια καθώς και φωτισμούς κι επιλογή μουσικής για να δούμε τα προβλήματα της κάθε ειδικότητας και τον συντονισμό τους.

Στο δεύτερο έτος ασχοληθήκαμε με έργα και ρόλους. Ηρθαμε σ’ επαφή με τα κείμενα. Ο Μουζενίδης, όπως το συνήθιζε, ελάχιστα έλεγε. Ρωτούσε όμως, και οι ερωτήσεις του μας κέντριζαν και μας οδηγούσαν μ’ έναν υπόγειο τρόπο. Ηξερε καλά την αξία της σωστής ερώτησης. Ατελείωτες ώρες συζητήσεων και διαφωνιών στην τάξη, κάτω απ’ το άγρυπνο βλέμμα του, που πότε σοβάρευε και πότε κρυφογελούσε καθώς αντιλαμβανόταν πως είχαμε αρχίσει να υποψιαζόμαστε κάποιες αλήθειες. Καταλάβαμε πως τα λόγια σ’ ένα θεατρικό έργο είναι η κορυφή ενός κρυμμένου παγόβουνου που πρέπει ν’ ανακαλύψουμε. Ο Μουζενίδης δεν μας δίδαξε μόνο θέατρο, αλλά σιγά σιγά μετέτρεψε την αντίληψή μας για τον κόσμο. Αρχίσαμε να βλέπουμε πράγματα που δεν βλέπαμε πριν. Μας μπόλιασε, θα ‘λεγε κανείς, με μια καλλιτεχνική οπτική, με μια καινούργια ευαισθησία.

Ο Τάκης Μουζενίδης δεν ήταν σίγουρα ένας εύκολος άνθρωπος. Εσωστρεφής, σκληρός πολλές φορές, σπάνια τον έβλεπες γελαστό και χαρούμενο. Στη σχολή, και μόνο το άκουσμα του ονόματός του προκαλούσε δέος. Δεν έγινε ποτέ «φιλαράκι μας» και δεν τον ενδιέφερε καθόλου να είναι δημοφιλής. Ηταν όμως δίκαιος, αμερόληπτος κι εκτιμούσε τη σοβαρότητα και τη σκληρή δουλειά. Τον αγαπούσα και τον σεβόμουν. Αν δεν ήταν αυτός και ο Αγγελος Τερζάκης, δεν θα είχα σίγουρα καταλάβει τι είναι το θέατρο. Κάποια στιγμή συγκρουστήκαμε άγρια, αλλά δεν μου το φύλαξε, αντιθέτως με στήριξε όταν το χρειάστηκα, κι αυτό δεν το ξεχνάω.

Το 1972, ηθοποιός πια εγώ του Εθνικού Θεάτρου, τον γνώρισα και σαν σκηνοθέτη. Σε μια τεράστια παραγωγή του «Δον Κιχώτη», όπου συμμετείχε, εκτός από τον Μάνο Κατράκη στον ομώνυμο ρόλο, όλος ο τότε θίασος του Εθνικού. Στη δεκαετία του ’70 συνεργάστηκα μαζί του άλλες τρεις φορές. Στους «Τελευταίους» του Γκόρκι, στον «Χριστόφορο Κολόμβο» του Καζαντζάκη και στο «Ντα» του Χιου Λέοναρντ – και τα τρία με το Ελληνικό Λαϊκό Θέατρο του Κατράκη. Η θεωρητική του κατάρτιση, η πολυμάθειά του, η μεγάλη του εμπειρία (είχε σκηνοθετήσει πάνω από 170 παραστάσεις), αντί να τον κάνουν να αντιμετωπίζει μ’ ευκολία τις σκηνοθεσίες του, σαν να τον έσπρωχναν να δουλεύει πιο σκληρά. «Εγώ δεν έχω ταλέντο, γι’ αυτό πρέπει να δουλεύω», είχε πει κάποτε. Ερχόταν πάντα έτοιμος, με σαφείς ιδέες, με ξεκάθαρους στόχους, αλλά χωρίς να αποκλείει τις προτάσεις των ηθοποιών του. Σκηνοθετούσε σε υψηλό επαγγελματικό επίπεδο και το ίδιο επίπεδο απαιτούσε απ’ τους ηθοποιούς του. Δεν ανεχόταν να διδάσκει υποκριτική στις σκηνοθεσίες του.

Με τον θάνατό του, το 1981, το ελληνικό θέατρο έγινε φτωχότερο!