«Τυφλότητα υπάρχει σε κάθε Θρησκεία»

Εδώ και περίπου 60 χρόνια και με δεκάδες ταινίες που έχουν καταπιαστεί με καυτά ζητήματα της ιταλικής κοινωνίας (ανάμεσά τους οι «Γροθιές στην τσέπη», «Εις το όνομα του πατρός», «Βιασμός στην πρώτη σελίδα», «Διάβολος στο κορμί της», «Καλημέρα νύχτα» «Κρυφή ερωμένη», «Ωραία Κοιμωμένη», «Ο προδότης» και πέρυσι η σειρά «Esterno Notte» για τη δράση των Ερυθρών Ταξιαρχιών), ο ιταλός σκηνοθέτης Μάρκο Μπελόκιο βρίσκεται στην κορυφή της ελίτ του σκεπτόμενου ιταλικού κινηματογράφου. Γεννημένος το 1939 στην Πιατσέντζα της Ιταλίας ο Μπελόκιο είναι ίσως ο τελευταίος εν ζωή εκπρόσωπος της πολιτικοποιημένης γενιάς δημιουργών που ωρίμασε στη δεκαετία του 1960 και στην οποία ανήκουν σκηνοθέτες όπως ο Πιερ Πάολο Παζολίνι, ο Μπερνάρντο Μπερτολούτσι, ο Φραντσέσκο Ρόσι, ο Ερμάνο Ολμι και οι αδελφοί Πάολο και Βιτόριο Ταβιάνι.

Με την τελευταία ταινία του «Το αγόρι του Θεού», που μας έδωσε την αφορμή αυτής της συνάντησης στο περσινό φεστιβάλ των Καννών, ο Μπελόκιο εισχωρεί στους σκοτεινούς διαδρόμους της Καθολικής Εκκλησίας δίνοντας ζωή σε μια πραγματική, τραγική ιστορία: το 1858, η Καθολική Εκκλησία απέσπασε διά της βίας από την πολύτεκνη οικογένειά του τον Εντγκάρντο Μορτάρα, ένα Εβραιόπουλο επτά ετών όταν έγινε γνωστό ότι μια γυναίκα το είχε μυστικά βαπτίσει Χριστιανό. Με αυτή την αφορμή, ο Μπελόκιο έφτιαξε μια πολυσύνθετη ταινία με αρκετές παραμέτρους: την προσπάθεια της οικογένειας του παιδιού να το πάρει πίσω, την άκαμπτη στάση του Πάπα Πίου Θ’ να μην ενδώσει αλλά κυρίως την διαταραγμένη ψυχική κατάσταση του ίδιου του παιδιού που έχοντας με το ζόρι μεταστραφεί προς τον καθολικισμό, στρέφει σιγά σιγά την πλάτη του προς τις εβραϊκές ρίζες του.

Ως δημιουργός δεν δείξατε ποτέ ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη δράση της Καθολικής Εκκλησίας. Τι σας ώθησε να το κάνετε τώρα;

Αντιθέτως, θα έλεγα ότι ήμουν πάντα παθιασμένος εναντίον της Καθολικής Εκκλησίας (γέλια). Ομως η ταινία δεν είναι φτιαγμένη ως μανιφέστο κατά του Πάπα ή κατά της Καθολικής Εκκλησίας. Οταν διάβασα τη συγκεκριμένη ιστορία της απαγωγής αυτού του Εβραιόπουλου από την Καθολική Εκκλησία, ένιωσα να παρασύρομαι ολοκληρωτικά και για μένα αυτό είναι το πιο σημαντικό για τη δημιουργία μιας ταινίας, το βασικό μου κίνητρο. Αν το φιλμ έχει επιτυχία και επιμένω στο αν, αυτό θα οφείλεται στην ίδια την ιστορία που λέει, που είναι πολύ συμπονετική, όπως και στις ερμηνείες των ηθοποιών.

Σε ποιο σημείο αυτής της ιστορίας σάς ενδιέφερε κυρίως να εστιάσετε;

Το είδα απλώς σαν μια απόπειρα, μέσω της αφήγησης μιας συγκεκριμένης ιστορίας, να μιλήσω για τη μεθοδευμένη βία που ασκήθηκε από την Καθολική Εκκλησία κατά του μικρού αυτού αγοριού. Επίσης, νομίζω ότι η ταινία μπορεί να μας κάνει να στοχαστούμε τους λόγους για τους οποίους αυτό το παιδί, όταν τελικά ενηλικιώνεται, δεν επιστρέφει στις εβραϊκές ρίζες του παρά εξακολουθεί να παραμένει καθολικός, νιώθοντας με έναν τρόπο αιχμάλωτος του Πάπα.

Το γεγονός ότι ενήλικος πλέον ο Εντγκάρντο, ενώ έχει πλέον την επιλογή, δεν επιστρέφει στον ιουδαϊσμό ανήκει στις εξαιρέσεις ή στον κανόνα παρόμοιων φαινομένων;

Υπάρχουν πολλά παραδείγματα θρησκευτικής μεταστροφής που τελικά δεν πέτυχαν. Πολλοί Εβραίοι μεταστράφηκαν στον καθολικισμό, κάποιοι επειδή πραγματικά πίστεψαν, κάποιοι άλλοι απλώς για να επιβιώσουν. Στην περίπτωση αυτού του παιδιού ενδεχομένως να ήταν θέμα επιβίωσης. Από τη στιγμή που βρέθηκε στα χέρια των καθολικών θα έπρεπε ή να πεθάνει ή να αποδεχθεί τη μεταστροφή υπό τη μορφή βίας. Επέλεξε το δεύτερο.

Επομένως μιλάμε για καθαρή πλύση εγκεφάλου;

Δεν θα έλεγα ότι του έγινε πλύση εγκεφάλου γιατί ο Εντγκάρντο εξακολουθεί να έχει τις στιγμές της επανάστασης του, κάτι που παρατηρούμε κατά τη διάρκεια της ταινίας. Οταν η Καθολική Εκκλησία τον απέσπασε από την οικογένειά του ο Εντγκάρντο ήταν μόλις επτά χρονών, οπότε δεν μπορούσε να επιλέξει όπως ένας ενήλικος. Τότε ένιωθε εντελώς χαμένος. Οι αντιδράσεις που κατά τη διάρκεια της ταινίας βλέπουμε να έχει δεν είναι σημάδια τρέλας στην οποία μπορεί να οδηγήσει η πλύση εγκεφάλου, αλλά απόπειρές του να σπάσει την αλυσίδα του φόβου μέσα του. Το παιδί βρέθηκε σε μια εσωτερική σύγκρουση. Από τη μια πλευρά δεν μπορεί να χάσει τον καθολικισμό στον οποίο γαλουχείται αλλά από την άλλη δεν θέλει να αφήσει πίσω την οικογένειά του. Ενα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι όταν βλέπουμε τον εφιάλτη του παιδιού με τον Ιησού Χριστό. Για μένα όταν το παιδί βγάζει το καρφί από τον Χριστό και τον ελευθερώνει, είναι ένας τρόπος να πει ότι εμείς, οι Εβραίοι, δεν σκοτώσαμε τον Χριστό.

Πιστεύετε ότι αυτή η ιστορία μπορεί να έχει συσχετισμούς με το σήμερα;

Οταν γυρίζω μια ταινία δεν κάνω ποτέ στον εαυτό μου αυτή την ερώτηση – «αν η ιστορία που θέλω να αφηγηθώ σχετίζεται με κάτι». Δεν είμαι σε θέση να γνωρίζω αν το κοινό θα δείξει ενδιαφέρον σε αυτήν την ιστορία και αν θα βρει ότι απηχεί το σήμερα και είναι επίκαιρη. Θα δούμε την αντίδραση. Εχω όμως την πεποίθηση ότι το κοινό θα βρει κάποιες ενδιαφέρουσες ιδέες και κάποια υπονοούμενα.

Πώς συνδέεται, αν συνδέεται, το ζήτημα μιας θρησκευτικής απαγωγής όπως αυτή που πραγματεύεται η ταινία, με το ζήτημα μιας πολιτικής απαγωγής, όπως του Αλντο Μόρο που έχει απασχολήσει το έργο σας σε περισσότερες από μία περιπτώσεις στο παρελθόν;

Υπάρχουν φυσικά διαφορές, γιατί στη μία περίπτωση το θύμα της απαγωγής είναι ενήλικος και στην άλλη παιδί. Αν είναι όμως να μιλήσουμε για το πολιτικό σκέλος, την απαγωγή και δολοφονία του Αλντο Μόρο, αυτό ναι, είναι για μένα ένα δείγμα θρησκευτικού φανατισμού στην πολιτική. Είναι ο φανατισμός που δέχεται αποκλειστικά την αποστολή και τίποτ’ άλλο. Γιατί στη συμπεριφορά των απαγωγέων του Μόρο βλέπουμε την αποφασιστικότητα των ανθρώπων που θα σκοτώσουν επειδή πιστεύουν στο δίκαιο των ιδεών και των αρχών τους. Είναι απολύτως πεπεισμένοι για αυτό που κάνουν. Λένε «είμαστε απολύτως βέβαιοι για την επανάστασή μας». Παρόμοιες αρχές παρουσιάζει ο Πάπας στην ιστορία του «Αγοριού του Θεού». Εφόσον το παιδί είχε βαπτιστεί χριστιανός θα είναι για πάντα, όσο ζει, ένας χριστιανός. Και πραγματικά αυτή η τυφλότητα απέναντι στις αρχές είναι πολύ κοντινή ανάμεσα στην πολιτική και τη θρησκεία.

Αισθάνεστε ότι αυτή η θρησκευτική τυφλότητα είναι παρούσα στις μέρες μας;

Ολες οι θρησκείες έχουν μια διάσταση απολυτότητας και μέσα σε αυτή την απόλυτη διάσταση υπάρχει μια τυφλότητα. Κατά κάποιον τρόπο η τυφλότητα βρίσκεται στην ίδια τη φύση κάθε θρησκευτικής πίστης. Γνωρίζω για παράδειγμα ότι η Καθολική Εκκλησία, από την οποία πλέον απέχω πολύ, είναι βασισμένη σε δόγματα. Ο Πάπας λέει «non possum» (δεν μπορώ). Διότι αν δεχτώ να συμβιβαστώ σε κάτι παρακάμπτοντας τις αρχές ή ένα δόγμα μου, τότε όλα θα αρχίσουν να καταρρέουν. Αυτό δεν είναι σε καμία περίπτωση αποδεκτό σε οποιαδήποτε θρησκευτική ηγεσία. Αυτή τη στιγμή έχουμε έναν ανοιχτόμυαλο Πάπα που κάνει δωρεές, μιλάει για το μεταναστευτικό πρόβλημα, τους ομοφυλόφιλους, το διαζύγιο. Ομως ποτέ δεν θα δεχτεί την οποιαδήποτε κάμψη στις βασικές αρχές του.