Η πρώτη αποδόμηση του σχετικισμού

Ο γνωσιολογικός σχετικισμός έχει γίνει στην εποχή μας κάτι παραπάνω από μια ευρέως διαδεδομένη άποψη που διαδίδεται και συζητιέται παντού. Σε πολλούς κύκλους ανθρώπων, μπορεί να πει κανείς, τείνει να καταστεί κάτι σαν επίσημο «δόγμα», στενά συνδεδεμένο, ασφαλώς, με τη φιλελεύθερη ανεκτικότητα του σύγχρονου δυτικού πολιτισμού. «Ο καθένας έχει το δικό του μέτρο, τις δικές του αρχές και αξίες, και κανείς δεν μπορεί να τον κρίνει, αφού κανείς δεν έχει ζήσει επακριβώς τη δική του ζωή, ούτε είναι απόλυτα ίδιος μαζί του»: με αυτές τις λέξεις θα συνοψίζαμε το θεμέλιο της άποψης αυτής, αν ήταν αναπόδραστη μια τέτοια συνόψιση.

Εκτός από ιδέα του συρμού, όμως, ο σχετικισμός έχει εκφραστεί και φιλοσοφικά από κάποια διόλου αμελητέα πνεύματα των τελευταίων δεκαετιών, ως επί το πλείστον τους φιλοσόφους της επιστημολογίας (π.χ. τον Feyerabend) και, ακόμη περισσότερο, εκείνους του επονομαζόμενου «μεταμοντερνισμού». Μιλώντας, ωστόσο, για φιλοσοφία, δεν μπορούμε να μη θυμηθούμε την πρώτη φορά που εκφράστηκαν σχετικιστικές θέσεις, καθώς και την πρώτη φορά που πολεμήθηκαν και έγιναν απόπειρες συστηματικής ανασκευής τους.

Οπως και πολλά άλλα, έτσι και αυτό άρχισε με τους αρχαίους Ελληνες, τον 4ο αιώνα π.Χ., και συγκεκριμένα με τη διαμάχη του Πλάτωνα με τους αρχαίους σοφιστές, όπως ο Πρωταγόρας.

Το βιβλίο «Ρεόντων έλεγχος» αναφέρεται ακριβώς στη διαμάχη αυτή και, πιο συγκεκριμένα, σ’ έναν ορισμένο πλατωνικό διάλογο, τον «Θεαίτητο». Ακριβέστερα, το βιβλίο είναι ουσιαστικά μια νέα απόδοση ενός μέρους του διαλόγου (151d-183c, με ειδικά σχόλια και βοηθητική εισαγωγή), του τμήματος όπου ο Σωκράτης συζητάει με Θεαίτητο και Θεόδωρο και αναιρεί τους ισχυρισμούς των λεγόμενων «ρεόντων», βασικό εκπρόσωπο των οποίων αποτελούσε ο προσωκρατικός διανοητής Ηράκλειτος.

Οι απόψεις του Ηράκλειτου προσέφεραν το απαραίτητο μεταφυσικό υπόβαθρο για τον πρωταγόρειο γνωσιολογικό και ηθικό σχετικισμό, που συμπυκνώνει η πασίγνωστη πια ρήση «πάντων χρηµάτων µέτρον ἐστίν ἄνθρωπος». Με το εγχείρημα αυτό ο Ανδρέας Κ. Παπανικολάου επιχειρεί να μας υπενθυμίσει μια εκ μέρους της κλασικής φιλοσοφίας αποδόμηση του σχετικισμού. Οπως γράφει χαρακτηριστικά και ο ίδιος:

«Οντας πεπεισμένος από τα επιχειρήματα του πλατωνικού Σωκράτη, αλλά και από σύγχρονες αντιλήψεις για τη φύση του κόσμου και για τον τρόπο που προσλαμβάνεται μέσω των αισθήσεων, ότι μόνον κάποια πράγματα ῥεῖ, και αυτά ἔν μέτρῳ, και ότι μόνον για κάποια χρήματα είναι µέτρον ο άνθρωπος, και γι’ αυτά, πάλι, εν μέρει μόνον, θεώρησα πως μια ακόμα ανάγνωση της αποδομήσεως του πρωταγόρειου και του ηρακλείτειου δόγματος θα συνέβαλλε ίσως στον έλεγχο του άκρατου σχετικισμού που χαρακτηρίζει τους μεταμοντερνισμούς του δικού μας αιώνα» (σελ. 12).

Λοιπόν, ο διάλογος γράφτηκε στα 369 π.Χ., αλλά τοποθετείται μία τριακονταετία νωρίτερα, στα 399 π.Χ., λίγο πριν οδηγηθεί ο Σωκράτης στη δίκη, η οποία είχε την κατάληξη που έμελλε να μείνει για πάντα ανεξίτηλη στην ιστορική μνήμη όλης της ανθρωπότητας. Ο Θεαίτητος, βασικός συνομιλητής του διαλόγου, είναι ένας νεαρός «μαθητής» του Πρωταγόρα, που τον θαυμάζει και ακολουθεί τη σκέψη του, αν και ίσως χωρίς μεγάλη πνευματική ωριμότητα για να συνειδητοποιήσει τις ακραίες της συνέπειες.

Ο έτερος συνομιλητής του Σωκράτη, ο Θεόδωρος, ηλικιακά πρεσβύτερος, διανοητικά ωριμότερος και παλιός φίλος και συνοδοιπόρος του Πρωταγόρα, επίσης συζητά με τον Σωκράτη και επιχειρεί να ελέγξει τα επιχειρήματά του, με την αυθεντία που του δίνει η εμπειρία του καθώς και η προσωπική γνωριμία που είχε κάποτε με τον κορυφαίο σοφιστή.

Ας σημειωθεί, πάντως, ότι ο Πρωταγόρας δεν βρίσκεται εν ζωή την εποχή που τοποθετείται χρονικά ο διάλογος και γι’ αυτό ακριβώς ο Σωκράτης, σε πολλά σημεία του, εκφράζει επιφυλάξεις για το αν ερμηνεύει σωστά τις ιδέες του σοφιστή ή αν τις παρερμηνεύει (εκούσια ή ακούσια).

Ποιες είναι οι κύριες αντιρρήσεις που διατυπώνει ο Σωκράτης; Είναι απλό: αντιμέτωπος με τον πρωταγόρειο ισχυρισμό ότι έκαστος γνωρίζει καλύτερα τα σχετικά με τον εαυτό του και το συμφέρον του, ο Σωκράτης υπενθυμίζει ότι οι περισσότεροι άνθρωποι, από μόνοι τους, αναγνωρίζουν πως δεν είναι οι ίδιοι οι καλύτεροι κριτές όσων τους αφορούν και γι’ αυτό προστρέχουν σε άλλους, που είναι οι πάσης φύσεως «ειδικοί»: για τα πλοία υπάρχουν οι ειδικοί της ναυσιπλοΐας, για την υγεία υπάρχουν οι γιατροί, για άλλα ζητήματα οι δάσκαλοι κ.λπ.

Επομένως, διαπιστώνει ο Σωκράτης, είτε οι άνθρωποι δεν γνωρίζουν το συμφέρον τους, οπότε συμβουλεύονται άλλους, είτε νομίζουν ότι δεν γνωρίζουν το συμφέρον τους, πράγμα που και πάλι φανερώνει άγνοια, άρα μας οδηγεί στο ίδιο συμπέρασμα. Στο κάτω κάτω, αν όλοι έχουμε δίκιο, τότε θα πρέπει να έχουν δίκιο και όσοι διαφωνούν με τον Πρωταγόρα, πράγμα λογικώς άτοπο, διότι αναιρεί ακριβώς το ότι όλοι έχουμε δίκιο.

Οσο για την ηρακλείτεια άποψη (τους υπερασπιστές της τους ονομάζει ο διάλογος «ρέοντες», σελ. 158), που ο Παπανικολάου την αποκαλεί δεύτερο ακρογωνιαίο λίθο της πρωταγόρειας θεωρίας, ο Σωκράτης τής επιτίθεται επικαλούμενος τη γλώσσα: πράγματι, η σταθερότητα της γλώσσας (π.χ. το γεγονός ότι μπορούμε να μιλάμε για χρώματα, όπως το «λευκό», και διάφορα ηχητικά ερεθίσματα κ.λπ.) δεν υποδηλώνει άραγε πως αποκλείεται να βρίσκονται τα πάντα σε διαρκή κίνηση και μεταβολή;

Αν βρίσκονταν όλα σε τέτοια κατάσταση, κάθε φορά που θα ονομάζαμε κάτι, αυτό θα μεταβαλλόταν, ή μάλλον θα είχε ήδη μεταβληθεί, και έτσι δεν θα μπορούσαμε να μιλήσουμε καν γι’ αυτό. Αρα, τουλάχιστον κάποια πράγματα πρέπει αναγκαστικά να μένουν σταθερά ή έστω να μην αλλάζουν ανά πάσα στιγμή. Κάπως έτσι καταλήγει η αναιρετική επιχειρηματολογία του Σωκράτη.

Φυσικά, ο ίδιος ο Σωκράτης δεν διατυπώνει εδώ ξεκάθαρα κάποια δική του θέση. Οπως ομολογεί στον συζητητή του:

«Δεν έχεις καταλάβει ότι κανένα επιχείρημα δεν είναι δικό μου, αλλά όλα είναι πάντα του συνομιλητή μου; Κι ότι εγώ δεν ξέρω τίποτα πέρα απ’ το όσο λίγο χρειάζεται για να παραλάβω το επιχείρημα του άλλου, του σοφού, και να το αποτιμήσω χωρίς προκαταλήψεις;» (σελ. 82-84).

Κάποιες ιδέες, μας λέει ο συγγραφέας, δεν εννοούν να εκπνεύσουν, παρότι ο ανορθολογισμός τους καταδεικνύεται επανειλημμένα. Αν όμως ο γνωσιολογικός σχετικισμός και η ρευστότητα έχουν αναιρεθεί ήδη, χιλιάδες χρόνια τώρα, πώς γίνεται να επιμένουν και να είναι τόσο δημοφιλή στις μέρες μας; Η απάντηση στο ερώτημα αυτό θ’ απαιτούσε μάλλον πολύ περισσότερη ανάλυση απ’ όση επιτρέπει ο χώρος.