Ο Μάνος Χατζιδάκις και η τεχνητή νοημοσύνη

Ο Μάνος Χατζιδάκις, εκτός από την «Κιβωτό» των τραγουδιών του, μας άφησε ακόμη δύο σπουδαίες παρακαταθήκες. Δύο κείμενα, γραμμένα με σαράντα τέσσερα χρόνια διαφορά, που, το καθένα στην εποχή του, φώτιζε τα αφώτιστα. Το πρώτο είναι η ομιλία του για το ρεμπέτικο, στο Θέατρο Τέχνης, στις 31 Ιανουαρίου 1949, όταν ο 24χρονος, τότε, μουσικός, εν μέσω Εμφυλίου και σε ένα εχθρικό, ακόμη και από «συνοδοιπόρους» του, κλίμα θέλησε να «καθαρίσει» τη «βρώμικη» για εκείνη την εποχή σπουδαία μουσική μας παράδοση.

Το δεύτερο ήταν το κείμενο – μανιφέστο που υπήρχε στο πρόγραμμα της συναυλίας της «Ορχήστρας των Χρωμάτων» που έγινε στο Μέγαρο Μουσικής στις 22 Φεβρουαρίου 1993. Ηταν η τελευταία που διηύθυνε πριν φύγει, λίγους μήνες αργότερα (15 Ιουνίου 1994), από τη ζωή, μία συναυλία με τίτλο «Διαμαρτυρία κατά του νεοναζισμού» και με έργα Βάιλ, Λιστ και Μπάρτοκ. Ηταν τότε που αναφέρθηκε στο «κτήνος που περιέχουμε μέσα μας» και που η μόνη αντιβίωση για την καταπολέμησή του είναι η παιδεία.

«Η αληθινή παιδεία και όχι η ανεύθυνη εκπαίδευση και η πληροφορία χωρίς κρίση και χωρίς ανήσυχη αμφισβητούμενη συμπερασματολογία» έγραφε ο Χατζιδάκις. «Αυτή η παιδεία που δεν εφησυχάζει ούτε δημιουργεί αυταρέσκεια στον σπουδάζοντα, αλλά πολλαπλασιάζει τα ερωτήματα και την ανασφάλεια. Ομως μια τέτοια παιδεία δεν ευνοείται από τις πολιτικές παρατάξεις και από όλες τις κυβερνήσεις, διότι κατασκευάζει ελεύθερους και ανυπότακτους πολίτες μη χρήσιμους για το ευτελές παιχνίδι των κομμάτων και της πολιτικής. Κι αποτελεί πολιτική “παράδοση” η πεποίθηση πως τα κτήνη, με κατάλληλη τακτική και αντιμετώπιση, καθοδηγούνται, τιθασεύονται. Ενώ τα πουλιά… Για τα πουλιά, μόνον οι δολοφόνοι, οι άθλιοι κυνηγοί αρμόζουν, με τις “ευγενικές παντός έθνους παραδόσεις”».

Θυμήθηκα το κείμενο του Χατζιδάκι και την αναφορά του στην παιδεία όχι μόνο λόγω της επετείου αλλά από την ομιλία της Ελεν Μίρεν στη βράβευσή της από τη Αμερικανική Κινηματογραφική Ακαδημία. Μία ομιλία που, αφού διάβασε, έσκισε μπροστά στα μάτια του κοινού. «Κυρίες και κύριοι και εκλεκτοί καλεσμένοι και αγαπητοί φίλοι» έλεγε «με μεγάλη ταπεινότητα αισθάνομαι μεγάλη τιμή που βρίσκομαι σήμερα μπροστά σας και αποδέχομαι αυτό το εξαιρετικό βραβείο […] Πρώτα απ’ όλα, θέλω να εκφράσω την ειλικρινή μου ευγνωμοσύνη προς τη βιομηχανία και τα άτομα που με στήριξαν καθ’ όλη τη διάρκεια αυτού του απίστευτου ταξιδιού…».

Ο λόγος; Η ομιλία ήταν γραμμένη από την τεχνητή νοημοσύνη. Απίστευτα βαρετή, έβριθε από κοινοτοπίες, στερεότυπα και κλισέ. Και ναι μεν η σπουδαία αγγλίδα ηθοποιός ήθελε με αυτόν τον τρόπο να καταγγείλει την ΑΙ που απειλεί την κινηματογραφική βιομηχανία όχι μόνο με την απώλεια θέσεων εργασίας αλλά και με τη συρρίκνωση της δημιουργικότητας, της «μήτρας» δηλαδή που γεννά την Τέχνη. Αναρωτιέμαι ωστόσο πόσο «κουμπώνει» αυτό με τα λόγια του Χατζιδάκι. Πόσο η «ασφάλεια» που παρέχει σήμερα η τεχνητή νοημοσύνη – που, μην ξεχνάμε, είναι ακόμη στα σπάργανα – απομακρύνει τον άνθρωπο από αυτό που εκείνος θεωρούσε (και που είναι) «αντιβίωση» κατά του νεοναζισμού;

Το «υπερόπλο» της παιδείας

Οταν αυτή η χώρα προσπαθούσε να ξεπεράσει το σακάτεμα από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Εμφύλιο, η παιδεία ήταν το μόνο που μπορούσε να ισοσκελίσει την έλλειψη πρόσβασης σε αυτό καθαυτό το μέλλον που στιγμάτιζε τα περισσότερα Ελληνόπουλα. Γι’ αυτό και μια ολόκληρη οικογένεια τσακιζόταν στη δουλειά για να μπορέσει να σπουδάσει έστω και ένα παιδί. Να ξεφύγει από το περιθώριο που θεωρούσαν πεπρωμένο. Μετά, τα πράγματα άλλαξαν. Και όταν ο Χατζιδάκις, πριν από τριάντα ένα χρόνια, έγραφε το κείμενο εναντίον του νεοναζισμού, η πληροφόρηση είχε ήδη αντικαταστήσει τη γνώση.

Αναρωτιέμαι πώς θα αντιδρούσε, αυτός που ήταν λάτρης της τεχνολογίας, στην κίνηση της Μίρεν. Σαν να τον βλέπω να σηκώνεται και να τη χειροκροτεί. Κυρίως διότι η γνώση εξάπτει και καλλιεργεί την περιέργεια. Και ένας άνθρωπος, όσο πιο περίεργος είναι, τόσο λιγότερο κινδυνεύει να πέσει στο φάσμα οποιουδήποτε φασισμού.