Στις πηγές

Μια από τις διαφορές, τις τόσες, του ανθρώπου από τα ζώα είναι το γεγονός πως, ενώ και τα ζώα και ο άνθρωπος, που ξέκοψε, κάνοντας ένα εξαίσιο άλμα που τον έφερε σε άλλα σταυροδρόμια, αφήνοντας το άλλο ζωικό βασίλειο στη μακαριότητα της συνήθειας (τι λέξη εξαιρετική και μοναδική στις άλλες γλώσσες η λέξη «συνήθεια», δηλαδή η προσαρμογή ενός είδους στις τυπικές συμπεριφορές που τις οδήγησαν οι ανάγκες. Οι ίδιες ανάγκες, πείνα, δίψα, σεξ, κυριαρχούν σε όλη την ένζωη φύση. Η επιστήμη ακόμα πλαντάζει να καταγράψει και να παρακολουθήσει το εξαίσιο άλμα που έκανε το είδος άνθρωπος, το ζώο που τυχαία (;), εξαιτίας αγνώστων αιτίων, έφυγε από το σύνηθες, δηλαδή το κοινό με τα άλλα ζώα ήθος, συμπεριφορά, ένα άλλο αίτιο που δεν θα μπορούσαμε, χωρίς καταφυγή στη μυθοπλασία για να ανιχνεύσουμε πάνω στους σκοτεινούς αιώνες που μια έκρηξη στον πυρήνα της φύσης δημιούργησε ζώα, φυτά, άνθρωπο.

Η Κοινωνιολογία πασχίζει αιώνες να καταγράψει τη στιγμή που ένα ζώο ξέκοψε από την αγέλη, δημιούργησε νέα φωλιά και από μέλος μιας ομάδας όντων έγινε ο καπετάνιος από σύντροφος – αντίπαλος. Το άγνωστο σημείο, ο λόγος και ο χρόνος που ένα ζώο ξέκοψε από το σόι και πήρε τον δικό του δρόμο, συχνά παράλληλο, αλλά σπάνια και έντονο αντίπαλο. Φυσικό προϊόν ο άνθρωπος με την αποστασιοποίησή του από την αγέλη έγινε μια ύπαρξη με μια δυναμική που τον καθιστούσε κυρίαρχο του χώρου, του χρόνου, των συνθηκών, διαχειριστή των αλλαγών, συχνά δημιουργό των αλλαγών και ιδιοκτήτη των φυσικών φαινομένων, με την έννοια ότι μπορούσε και πάλευε να τα τιθασεύσει, να τα ομαδοποιήσει, να τα χειριστεί και να τα καταστήσει εργαλεία του. Ετσι μ’ αυτούς τους αδιέξοδους συλλογισμούς δημιουργήθηκε η Θεολογία, η αναφορά σε μιαν υπέρτερη υπερφυσική δύναμη που κυβερνά τον κόσμο. Σκοπός μου σήμερα δεν είναι να δημιουργήσω εχθρούς που θα με αντιμετώπιζαν ως βλάσφημο. Οπως όλοι οι άνθρωποι από γεννήσεως κόσμου έζησαν και βίωσαν και πορεύτηκαν με τη συνύπαρξη του εδώ και του αλλού, του υλικού και του πνευματικού, της πράξης και της σκέψης, της ζωής και του θανάτου, ετούτης και της άλλης ζωής. Είναι απλή εφαρμογή βασικής λογικής αρχής, θέση και άρνηση.

Ιδιοφυώς από νωρίς ο άνθρωπος έζησε με τη βεβαιότητα δύο κόσμων, του εδώ και του αλλού, γιατί έτσι μετέφερε την πλέον συνήθη γνώση πως το κάθε τι έχει απέναντι. Και είναι βέβαιο λογικά να δημιουργήθηκε αυτή η βεβαιότητα με την προσπάθεια να ερμηνεύει το πλέον βέβαιο γεγονός στη φύση, το δίδυμο ζωής και θανάτου. Είναι η πλέον θεμελιώδης αρχή της ύπαρξης, η συνείδηση του αλλού και του πέραν του παρόντος. Η λογική που διαθέτει το είδος μας λειτουργεί με τα συγκοινωνούντα δοχεία της συνύπαρξης μιας δυαδικής λειτουργίας.

Σε αυτήν εδώ τη σελίδα που έχω αποπειραθεί να θέσω, όσο μπορώ και διαθέτω εργαλεία, τη λογική του ζεύγους ζωής και θανάτου, ως ένα δυώνυμο της ουσίας του υπάρχειν. Τα φυτά και τα ζώα που, όπως και ο άνθρωπος, έχουν ζωή, αλλά δεν έχουν καμιά ανάγκη να ερμηνεύσουν την ύπαρξή τους. Ο άνθρωπος μόνο είναι έρμαιο της ΑΝΑΓΚΗΣ, όπως όλα τα όντα, αλλά το μόνο που έχει επίγνωση του φοβερού αυτού γεγονότος. Μόνο ο άνθρωπος ξέκοψε από τα άλλα ζωντανά, αντιλήφθηκε πως ανήκε σε έναν κόσμο που εξελισσόταν, άρα βίωσε και πάντα τραγικά την ύπαρξη του ΧΡΟΝΟΥ. Ολα στη φύση γεννιούνται και πεθαίνουν, μόνο ο άνθρωπος το γνωρίζει. Γι’ αυτό και ένα δέντρο, ένα βουνό και ένα ζώο έρχονται και φεύγουν, χωρίς να τους απασχολεί ποια είναι και γιατί υπάρχουν. Ο άνθρωπος χαρακτηρίζει ένα πεύκο αιωνόβιο, ένα βουνό αιώνιο, μια θάλασσα αεικίνητη. Δεν το ξέρουν τα ίδια κι επειδή δεν το ξέρουν, δεν θρηνούν για την απώλεια, την αλλαγή, δεν έχουν ΙΣΤΟΡΙΑ. Εμείς μιλάμε και θεμελιώνουμε επιστήμες, για τη ζωή των ζώων και των φυτών, τα ζώα τα αγνοούν τα μοιραία συμβάντα του βίου. Η γνώση της ύπαρξης του χρόνου οδήγησε εκατομμύρια χρόνια πριν να προσπαθήσει από τη μοιραία κατολίσθηση στην ανυπαρξία τα προϊόντα του χρόνου στην ανθρώπινη ιστορία.

Η τέχνη και η επιστήμη είναι δύο απελπισμένες προσπάθειες του ανθρώπου να δηλώσει τη συνειδητή του ένταξη στη χρονική διάσταση. Ας μείνουμε σήμερα στο πρώτο. Πότε και πώς το ζώο άνθρωπος έκανε το άλμα, βγήκε από την ανάγκη και πολέμησε να υπερβεί τη χρονικότητα, δημιουργώντας έργα μνήμης, αθάνατα έργα θνητών. Οι γνώσεις μας είναι πολλές, αλλά πάντα ατελείς, προσπαθώντας να φτάσουμε στην αρχή, όταν έγινε το άλμα και ο άνθρωπος από φυσικό προϊόν έγινε φυσικό προϊόν που ερευνά τις ρίζες του. Η αρχιτεκτονική, ας μου επιτραπεί να τη βαφτίσω πριν κάνει ιστορία, είναι η πρώτη απόπειρα του ανθρώπου να διαφοροποιηθεί από τα άλλα ζωντανά είδη. Βέβαια και τα ζώα και τα σκουλήκια και τα έντομα έχουν από ένστικτο δημιουργήσει έργα για να προστατευτούν από τα απροσδόκητα φυσικά τερτίπια. Εξάλλου το ζώο άνθρωπος μεταλλάσσεται, αλλά δεν έχει ξεκόψει από δυνατότητες και ικανότητες που τον προίκισε η φύση. Τα πουλιά, χιλιάδες χρόνια κάνουν φωλιές, ο άνθρωπος εξέλιξε την τεχνική του, το σπήλαιο το απάνεμο έγινε στέγη, η τροφή που παράγει η φύση έγινε μαγειρική και τα όνειρα και ο πανικός του έγιναν εικόνα, ποίηση, μουσική. Δεν υπάρχει ούτε ένας ήχος που να μην είναι φυσικός, αλλά τέχνη είναι το προνόμιο να αλλάζεις τάξη, μέγεθος, σκοπό, να τροποποιείς τους ήχους και να αναδιατάσσεις τη σειρά τους και τη χρήση τους.

Κατά την ταπεινή μου γνώμη η μεγαλύτερη επανάσταση ενάντια στη φύση έγινε σε κείνη την παλαιολιθική σπηλιά που ένας έφηβος άνθρωπος σκάλισε το τοίχωμα με υποτυπώδη σχέδια που κατέγραφαν τους φόβους και τις ελπίδες του. Γνωρίζουμε τα σχέδια των σωμάτων, αλλά υποπτεύεται κανείς ότι συνοδεύονταν με φόβους, ελπίδες, σχέδια, χρήσεις; Μαζί με την αρχιτεκτονική και τη ζωγραφική και τη γλυπτική ειδωλίων και εργαλείων συνυπήρχε η μουσική ως μια οργάνωση της συνέχειας και της αλλαγής των φυσικών και των τεχνικών ήχων. Τα ζώα μουγκανίζουν, τα πουλιά κελαηδούν, η βροχή, ο ουρανός, αλλά κυρίως ο ήλιος, η σελήνη, τα άστρα έχουν μια διαδικασία εναλλαγής ήχων και αλλαγών σχήματος. Ο πρωτόγονος συνάνθρωπος κατέγραψε τη «μουσική» των κελαηδισμών των πτηνών, την επαναληπτική κίνηση των κυμάτων, των σύννεφων, των εποχών και βέβαια, θεμελιώδες, την αιώνια καθημερινότητα ημέρας και νύχτας με την ίδια διαδικασία, αλλά με ποικιλία ρυθμικών αλλαγών.

Είναι πάντα γοητευτικό και συχνά τυραννικό να μελετάς τους ρυθμούς της φύσης, χειμώνας – καλοκαίρι, νύχτα – μέρα, γη και ύδατα, θάλασσα και στεριά, ύπνος και ξύπνιος και βέβαια η τραγική προαιώνια εμπειρία, η διαδοχή της ζωής από τον θάνατο. Αυτές όλες οι ρυθμικές εκφράσεις του φυσικού περιβάλλοντος ενεργοποίησαν μια μη φύσεως ευαισθητοποίηση ενός υπνώτοντος λειτουργικού μέσου, τη μίμηση. Η μίμηση είναι η μαμμή της ανθρώπινης επέμβασης στη φύση. Ηταν τόσο έντονη η απόφαση αυτού του αγαθού στον άνθρωπο, ώστε έφτασε κάποια στιγμή, και συχνά έως σήμερα, να προσπαθεί να μιμηθεί τη θεϊκή λειτουργικότητα, να νοσταλγεί μια θέαση και να ευελπιστεί την προσεχή του αιωνιότητα. Πότε, με ποιες συνθήκες, για πόσους αιώνες ο άνθρωπος έφτασε στον ήχο που έχει νόημα, λύπης, χαράς, απειλής, έρωτα, ονειροπόλησης, νοσταλγίας, πεισιθάνατες ή αιώνιες σχεδιάσεις βίου. Και πόσο γρήγορα, πάντα με την αίσθηση της πορείας του χρόνου, έφτασε η κραυγή να γίνει λέξη, φράσεις, στοχασμός, ελπίδα, απειλή, προσευχή, ύβρις, παράκληση, ταπείνωση, έπαρση, επιθυμίες και ονειρικές εμπειρίες. Ολοι οι άνθρωποι του πλανήτη, χωρίς μεταξύ τους στον απέναντι χρόνο επικοινωνία (ποιος Ευρωπαίος πριν εκατομμύρια χρόνια γνωρίζει την ύπαρξη της Αφρικής, της Ασίας, της Ωκεανίας, της Αμερικής). Ολοι γνωρίζουμε πως η Αμερική είναι εμπειρία των τελευταίων αιώνων. Ο Αισχύλος και ο Βούδας δεν γνωρίζουν την Αρκτική, τη Χιλή, τη Σαχάρα και τη Σιβηρία. Οταν ο άνθρωπος άρθρωσε λέξεις, δηλαδή ήχους με νόημα, ξεκίνησε η εποποιία της προφορικής αφήγησης, της ανάμνησης, της διατύπωσης των σχεδίων βίου. Εχουμε άραγε συνειδητοποιήσει πως ο κόσμος της γραφής είναι σχεδόν νήπιος χρόνος και χρειάστηκαν αιώνες έως την εμφάνισή της.

Ενα από τα αριστουργηματικά εφευρήματα είναι η στιγμή στην «Οδύσσεια» που ο ναυαγός ήρωας ακούει σε έναν σταθμό της περιπλάνησής του την ίδια του την ιστορία ως λογοτεχνικό αφήγημα. Είναι σαν να πεις σήμερα πως οι πρώτοι άνθρωποι που θα φτάσουν στον Αρη θα μείνουν άναυδοι, όταν τους υποδεχθούν οι Αρειανοί με τραγούδια του Σούμπερτ και ποιήματα του Λόρκα!

Η ανακάλυψη της γραφής τροφοδότησε τη μνήμη, ιδιότητα φυσική του ανθρώπινου ζώου. Πολύ σωστά η ανθρωπότητα έχει καταρχήν ορίσει τον άνθρωπο ως ζώον μνήμον. Αυτή η φυσική προίκα έκανε τον άνθρωπο ιστορικό ζώο, ον, υποκείμενο. Ενα λαϊκό τραγούδι των νέγρων του αφρικανικού Νότου, ένα μοιρολόι στα χωριά της Κίνας, ένα νανούρισμα στον Βόρειο Πόλο και μια ερωτική κραυγή στις παραλίες της Αυστραλίας αποδεικνύουν πως ο άνθρωπος ήρθε στην ιστορία του σύμπαντος με φυσικά προσόντα εξελίξιμα. Δεν είμαι εγώ που θα υποθέσω, αν είναι δώρα Θεού ή ιδιότητες της φύσης. Πόσα εκατομμύρια χρόνια χρειάστηκε ο άνθρωπος να γίνει δημιουργός με το όνομα Αισχύλος, Ομηρος, Βούδας, Λάο Τσε. Εξάλλου η επιστήμη του ανθρώπου δεν μπόρεσε ακόμα να βρει τις αρχές που ο άνθρωπος έκανε την κραυγή λέξη, το φόβο προσευχή και την κραυγή της ερωτικής πλήρωσης του ζώου λέξεις αγάπης, πάθους, εκδίκησης και ονείρου.

Η «Ιλιάδα», για να μείνουμε στη γλώσσα μας, είναι ώριμο αριστούργημα μιας πορείας αιώνων. Γιατί αιώνες πριν στις καλύβες Ανατολής και Βορρά και Νότου και Δύσης, πριν την εφεύρεση της γραφής, τα πάθη των ανθρώπων (που δεν έχουν τελειωμό, όπως έγραφε ο Παπαδιαμάντης) άφησαν στην κληρονομιά της ανθρωπότητας την «Οδύσσεια». Και τα τραγούδια που έψελναν στα πελάγη οι Σειρήνες και στον Αδη οι λιτανείες των νεκρών που άκουσε ο Οδυσσέας, κατεβαίνοντας στον Κάτω Κόσμο. Οταν ο Θεός είπε «Γέννητο», γεννήθηκε στην ιστορία της Γης των ηφαιστείων και των τρικυμιών ο καημός, ο φόβος, η ελπίδα, η απελπισία, το μνημόσυνο και η ανάσταση στις ανθρώπινες πράξεις.

Οταν ένας μάγος της φυλής στην αφρικανική ήπειρο χορεύει και τραγουδά, κουνώντας τα πόδια του με τα κουδούνια, ο άνθρωπος διεκδικεί το προνόμιο να συμπληρώσει, να βελτιώσει, να ερμηνεύσει την απορία του, τα αινίγματά του βίου τα άλυτα και την αρχή και το λόγο της ύπαρξής του στον κόσμο. Αν επιθυμείτε να μάθετε πώς άρχισε αυτή η εποποιία, ξαναδιαβάστε ή διαβάστε για πρώτη φορά το πρώτο μέρος του «Αξιον Εστί» του Ελύτη και, γιατί όχι, το πρώτο κεφάλαιο της Αγίας Γραφής.