Αναζητώντας την ποπ κουλτούρα του Μικρασιατικού Πολέμου

Συχνά ένα φάντασμα πλανιέται πάνω από τις συζητήσεις των ερευνητών της ιστορίας: το φάντασμα της «φωνής της κοινωνίας». Πώς προσεγγίζουμε τον λόγο, τις σκέψεις, τις αναπαραστάσεις και τις πράξεις όσων δεν έχουν επίσημη φωνή; Σε αυτό το ερώτημα έχουν δοθεί πολλές διαφορετικές απαντήσεις, ανάλογα με την ιστορική περίοδο αναφοράς, τις μεθοδολογικές επιλογές των ερευνητών (άλλες απαντήσεις έχει δώσει η κοινωνική ιστορία και άλλες η πολιτισμική), και, κυρίως ανάλογα με το πώς θέτουμε τα ίδια μας τα ερευνητικά ερωτήματα. Σε κάθε περίπτωση, το σίγουρο πια είναι ότι δεν μιλάμε ποτέ για μια μοναδική φωνή, αλλά για πολυφωνικές αφηγήσεις, για διαφορετικούς λόγους που συνυπάρχουν, αλληλοδιαπλέκονται, συγκρούονται και μεταβάλλονται. Το ακόμα πιο σίγουρο είναι ότι έχουμε την επίγνωση της διαμεσολάβησης αυτών των φωνών από διαφορετικά μέσα, συσσωματώσεις, ατζέντες και σχέσεις εξουσίας.

Με αυτά τα κεφαλαιώδη ερωτήματα επιχείρησε να αναμετρηθεί και η Δήμητρα Πυρπιρή στο βιβλίο της, προσφέροντας νέες οπτικές και προβληματισμούς για μια περίοδο της ελληνικής ιστορίας που συχνά καλύπτεται από το νέφος του εθνοκεντρισμού, της μοιρολατρίας ή, ακόμα χειρότερα, της ανάγνωσης του παρελθόντος ως μιας αέναης σειράς τραγωδιών και θριάμβων. Αποτελώντας επεξεργασμένη εκδοχή της μεταπτυχιακής διπλωματικής εργασίας της συγγραφέως στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, το βιβλίο έχει ως στόχο να σκιαγραφήσει και να ερμηνεύσει την ελληνική δημόσια σφαίρα κατά τον Μικρασιατικό Πόλεμο (1919-1922), σε μια συγκυρία όπου η συμπλήρωση 100 ετών από τη Μικρασιατική Καταστροφή εγγράφηκε στον «αστερισμό επετείων» (όπως το έχει θέσει ο ιστορικός Αντώνης Λιάκος) που ξεκίνησε με τα 200 χρόνια από την Επανάσταση του 1821 και βαίνει πλέον στα πενηντάχρονα της Μεταπολίτευσης. Οι συνέπειες της ύπαρξης αυτού του αστερισμού είναι σαφώς σημαντικές για τις τροπικότητες του ιστορικού λόγου που παράγεται και καταναλώνεται αυτά τα χρόνια, αλλά εκκρεμεί μια συνολική διερεύνηση του φαινομένου.

Η Πυρπιρή στο βιβλίο της επιχειρεί μια δύσκολη ισορροπία, ανάμεσα, αφενός, στην έρευνα του διοχετευόμενου από τα πάνω δημόσιου λόγου και της επιτελεστικής του ισχύος, αφετέρου στην επισήμανση των ρωγμών που θα επέτρεπαν άλλες αναγνώσεις της πραγματικότητας. Η ισορροπία αυτή είναι, όπως συμβαίνει συνήθως σε τέτοια συνθετικά εγχειρήματα, άλλοτε περισσότερο και άλλοτε λιγότερο επιτυχημένη: από τη μία, η υιοθέτηση των ερμηνευτικών σχημάτων που εισήγαγε ο Γιούργκεν Χάμπερμας περί «χειραγώγησης των μαζών» και «εξασφάλισης της συναίνεσής τους» μοιάζει σήμερα κάπως αποπροσανατολιστική, σε μια εποχή που η έρευνα εστιάζει συχνά στην παραγωγή νοήματος ως μια διαρκή διαδικασία πολιτισμικών ανταλλαγών, παραχωρήσεων και εμπρόθετης δράσης μεταξύ όλων των εμπλεκόμενων μερών· από την άλλη, η σημασία που αποδίδει η συγγραφέας στη συγκρότηση σχέσεων εξουσίας, στις συνθήκες παραγωγής και κατανάλωσης του κυρίαρχου λόγου, καθώς και στη σκιαγράφηση των δικτύων που συμβάλλουν σε αυτές τις διαδικασίες αποδεικνύεται καταλυτική για να κατανοήσουμε τον Μικρασιατικό Πόλεμο υπό μια ανανεωμένη σκοπιά.

Οπως επισημαίνει η συγγραφέας, τα γεγονότα της περιόδου 1919-1922 έχουν απασχολήσει πληθώρα ερευνητών, παλαιότερων και σύγχρονων, με αποτέλεσμα να έχουμε πλέον μια ικανοποιητική εικόνα τόσο για τις ίδιες τις στρατιωτικές επιχειρήσεις, όσο και για το πολιτικό παρασκήνιο, την καθημερινή εμπειρία του πολέμου και τις προσλήψεις του. Αυτό που εν πολλοίς έλειπε, ωστόσο, είναι μια συνολική παρουσίαση των κυρίαρχων ερμηνευτικών σχημάτων που επιστράτευσαν διαφορετικές πλευρές για την εννοιολόγηση των γεγονότων. Σε αυτό το επίπεδο, το βιβλίο αποτελεί μια πολύτιμη συνεισφορά, βασισμένο κυρίως σε μια κοπιώδη έρευνα στον Τύπο, ο οποίος αναδεικνύεται ξανά σε μια πηγή που μπορεί, όταν αξιοποιείται γόνιμα, να προσφέρει πολύ περισσότερα από πραγματολογικό υλικό ή απόδειξη πολιτικών ταυτίσεων. Βιβλία όπως το συγκεκριμένο καθιστούν εκ νέου σαφή τη σημαντική έλλειψη ερευνητικών υποδομών (βάσεων δεδομένων, εργαλείων έρευνας, ευρετηρίων, στατιστικών στοιχείων, κ.ά.) για τον Τύπο στην Ελλάδα, παρά τα βήματα προόδου που έχουν συντελεστεί, με αποτέλεσμα οι ερευνητές να πρέπει να εργάζονται κάθε φορά σχεδόν από το μηδέν.

Ετσι, στο πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου η συγγραφέας συγκροτεί ένα περίγραμμα της στάσης αντιπροσωπευτικών εφημερίδων απέναντι στον πόλεμο, ένα εγχείρημα ενίοτε κουραστικό για τον μη ειδικό αναγνώστη, αλλά απαραίτητο για την κατανόηση όσων ακολουθούν. Στη συνέχεια, παρουσιάζονται με ενάργεια τα επιχειρήματα υπέρ (βενιζελικά και αντιβενιζελικά), και σε κάποιον βαθμό κατά (σοσιαλιστικά), του πολέμου, με την πολιτισμική ανάγνωση της σύγκρουσης «Δύσης και Ανατολής» να έχει την κυρίαρχη θέση, σε σαφώς αποικιοκρατικό τόνο. Το κεφάλαιο συμπληρώνεται από εκτενείς αναφορές στον λόγο περί πολεμικών απωλειών, τραυματιών και λιποτακτών, επιχειρώντας, συχνά σε περισσότερο πραγματολογικό τόνο από όσο θα περίμενε ο αναγνώστης, να αναδείξει ρωγμές στο κυρίαρχο αφήγημα και αναντιστοιχίες μεταξύ λόγου και πραγματικότητας.

Στη συνέχεια, ο φακός μετατοπίζεται στα μετόπισθεν, με έμφαση στην «εθνικοποίηση των μαζών», κατά το σχήμα του George Mosse, μέσα από ένα εντυπωσιακό φάσμα τελετουργιών, εκδηλώσεων και εορτασμών κάθε είδους. Στο εν λόγω κεφάλαιο, αν και δεν παρουσιάζεται νέο ερευνητικό υλικό, αποτυπώνεται εξαιρετικά το κλίμα της εποχής σε μικρο- και μακροεπίπεδο, τεκμηριώνοντας πειστικά την ερμηνεία της «εορτοποίησης» (festivalization) της καθημερινής ζωής. Τέλος, το πέμπτο κεφάλαιο εστιάζει σε πηγές του οπτικού πολιτισμού που, αν και δεν χρησιμοποιούνται συχνά από τους ιστορικούς, μπορούν να αναδείξουν όψεις που εύκολα χάνονται στον φορμαλιστικό λόγο των εφημερίδων – ιδίως εν μέσω προληπτικής και κατασταλτικής λογοκρισίας. Τα «πατριωτικά δράματα» (στην πραγματικότητα θεατρική επιτέλεση, αλλά και ανανέωση, του εθνικού αφηγήματος), οι επικαιρικές επιθεωρήσεις, ο κινηματογράφος στα πρώτα του βήματα, καθώς και το θέατρο σκιών ως το κατεξοχήν λαϊκό και μαζικό θέαμα της εποχής εξετάζονται από τη συγγραφέα ως δείκτες του «πνεύματος της εποχής», σε μια από τις πιο ενδιαφέρουσες συνεισφορές του βιβλίου.

Πρόκειται, συνολικά, για μια πολύ ενδιαφέρουσα προσθήκη στη βιβλιογραφία, για μια σκιαγράφηση της ποπ κουλτούρας του Μικρασιατικού Πολέμου, με τη συγγραφέα να αναδεικνύει πως αυτή διαμορφώνεται εξίσου από λόγους, σχέσεις εξουσίας, υλικούς και συμβολικούς πόρους και από μια διαρκή διαπραγμάτευση ανάμεσα στους παραγωγούς και τους καταναλωτές των πολιτισμικών προϊόντων. Αυτό το επίπεδο διαπραγμάτευσης εγγράφεται, νομίζω, σε μια από τις πιο ενδιαφέρουσες απαντήσεις στα ερωτήματα με τα οποία ξεκίνησε αυτό το κείμενο: σε μια ιστορία που έχει την επίγνωση ότι δεν είναι ούτε μόνο «από τα πάνω», ούτε μόνο «από τα κάτω», αλλά σε μια ιστορία των διαμεσολαβήσεων – σε μια ιστορία «από τη μέση».

Ο Χρήστος Τριανταφύλλου είναι εντεταλμένος διδάσκων στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής και επιστημονικός συνεργάτης στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Η άνθηση {LF}της επιθεώρησης

«Το θεατρικό είδος που γνώρισε τη μεγαλύτερη ανάπτυξη κατά τις δύο πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, ιδιαίτερα τη δεύτερη, μέχρι και τη μικρασιατική καταστροφή, ήταν η επιθεώρηση. Ο επικαιρικός χαρακτήρας των παραστάσεων αυτού του είδους, η μεγάλη απήχησή τους στο ευρύ κοινό, που συνέρρεε στις αίθουσες σε αριθμούς που ξεπερνούσαν σε προσέλευση και εισπράξεις ακόμα και τις μεγαλύτερες θεατρικές επιτυχίες της επχοής, και η εκ μέρους των συγγραφέων -ειλικρινής ή μη- διάθεση για σάτιρα της πολιτικής ζωής και της επικαιρότητας καθιστούν εξαιρετικά ενδιαφέρουσα τη μελέτη αυτού του είδους.

Ανεξάρτητα από το αν η επιθεώρηση κυριάρχησε σαρωτικά στην ελληνική θεατρική ζωή από το 1907 έως το 1922, όπως υποστηρίζει ο Θ.Χατζηπανταζής, είναι αναμφισβήτητο ότι η απήχησή της ήταν πολύ μεγάλη. Ετήσιες επιθεωρήσεις όπως τα Παναθήναια, ο Κινηματογράφος, το Πανόρμα, ο Παπαγάλος, η Σκούπα, το ΑΟΔΟ και ο Πειρασμός είχαν τη δυνατότητα να αναπροσαρμόζουν τα κείμενά τους, ανάλογα με την επικαιρότητα, και να τα προσφέρουν σε ένα κοινό που ήταν διψασμένο για επίκαιρα έργα και θεάματα, τα οποία σχετίζονταν με το δικό του παρόν, ιδιαίτερα όταν ο Πόλεμος πύκνωνε τον ιστορικό χρόνο.

Παρά την απαξίωση του είδους από τους περισσότερους κριτικούς και από διάσημα ονόματα του σοβαρού θεάτρου και της μουσικής της εποχής (Γ.Ξενόπουλος, Π.Νιρβάνας, Φ.Πολίτης, Π.Χορν, Μ.Καλομοίρης κ.ά.), η επιθεώρηση έδινε στο κοινό την αίσθηση της δικαίωσης του παρόντος, αφού άνθησε την εποχή των νικών των Βαλκανικών Πολέμων, «υπηρέτησε» για λίγο την πολιτική αναταραχή του Διχασμού (μέχρι τη στιγμή που τα επεισόδια στα θέατρα ανάγκασαν τους επιχειρηματίες να αποφεύγουν τις πολιτικές αιχμές), για να επανέλθει δριμύτερη κατά τη μικρασιατική περιπέτεια, συντασσόμενη πότε με τον έναν (Βενιζέλο) και πότε με τον άλλο (Κωνσταντίνο) πόλο εξουσίας. Η επιθεώρηση τελικά πρόσφερε στο κοινό μια άποψη, κατά την εποχή των εθνικών και κοινωνικών αναζητήσεων, που ανταποκρινόταν στις μεγαλοϊδεατικές επιδιώξεις του, ενώ, παράλληλα, με τη μουσική και τα σκηνικά το έφερνε σε επαφή με τον ευρωπαϊκό κόσμο. Η Κωνσταντινούπολη, η Αγιά Σοφιά, το αυτοκρατορικό βυζαντινό μεγαλείο και ταυτόχρονα εξευρωπαϊσμός, τα νέα ήθη, η δυτική μουσική, η ηρωοποίηση του παρόντος και η φυγή προς το μέλλον συμπυκνώνονται στις παραστάσεις της επιθεώρησης. Στην παράσταση Ξιφίρ Φαλέρ, του 1916, παρελαύνουν έλληνες στρατιώτες όλων των εποχών, «από τους αγωνιστές του 1821 μέχρι τον μελλοντικόν στρατιώτην του ελληνικού Βυζαντίου», με βήμα συντονισμένο στον ρυθμό του βασιλικού θουρίου Του αητού ο Γυιος. Παρόμοια, στον Παπαγάλο, του 1916, η παράσταση τέλειωνε με ένα εντυπωσιακό ταμπλό που παρουσίαζε τον «Μαρμαρωμένο βασιλιά» να παίρνει τη μορφή του Κωνσταντίνου ΙΒ’».