Τι περιμένουν οι νέοι σκηνοθέτες από το θέατρο

Πιθανότερο να γνώριζε η Μαρίκα Κοτοπούλη ότι το είχε πει ο Φρανσουά Μοριάκ παρά ο Μοριάκ ότι το είχε πει η Κοτοπούλη. Εκτός κι αν πρόκειται για εκείνο το είδος της εκλεκτικής συγγένειας ακόμη κι αν έχουν μεσολαβήσει αιώνες ανάμεσα στους δύο δημιουργούς που τους κάνει, όσο διαφορετική κι αν είναι η τέχνη τους, να μας διεγείρουν τις ίδιες σκέψεις και τα ίδια αισθήματα. «Το θέατρο είναι θρησκεία» είχε εξομολογηθεί σε μια νεαρή ηθοποιό η Κοτοπούλη και ο Μοριάκ σε μια επιφυλλίδα του δημοσιευμένη στη «Φιγκαρό» είχε γράψει πως «ο ηθοποιός όταν περνάει από το προσκήνιο στη σκηνή είναι σαν να διαβαίνει ένα κατώφλι που συχνά μόνο οι άγιοι το δρασκελίσανε». Περισσότερο θρησκεία και λιγότερο τέχνη – ή και το αντίστροφο – το θέατρο δεν παύει να παραμένει μια διαδικασία μεταμόρφωσης κυρίως για τον θεατή – αν σκεφτούμε πως για τον ηθοποιό συνιστά και ένα επάγγελμα – και επομένως λυτρωτική καθώς τον μεγαλώνει εσωτερικά σε βαθμό ώστε «τίποτε το ανθρώπινο να μην του είναι ξένο», κατά την ιδιοφυή ρήση του Τερέντιου. Αισθάνεται συχνά κανείς όσο περισσότερο θεατρόφιλος έχει υπάρξει, να διαθέτει έναν πνευματικό και κοινωνικό εξοπλισμό ώστε, επιχειρώντας μια αναδρομή στις παραστάσεις που έχει δει μέσα σε τριάντα με σαράντα χρόνια και ξεφυλλίζοντας ταυτόχρονα τα προγράμματά τους (έγραψε πρόσφατα ένα συγκλονιστικό κείμενο για τα θεατρικά προγράμματα ο Χρήστος Χωμενίδης εδώ στα «ΝΕΑ»), να είναι σε θέση να ανακαλέσει με ευχέρεια όχι μόνο περιστατικά της προσωπικής του ζωής αλλά και γεγονότα που συγκροτούν ένα ευρύτερο ιδεολογικοπολιτικό στίγμα των εποχών που μέσα τους πραγματοποιήθηκαν οι παραστάσεις αυτές. Ενα αφιέρωμα λοιπόν για το πώς είναι το θέατρο σήμερα συγκροτημένο με μαρτυρίες νεότερων δημιουργών στην τέχνη της σκηνοθεσίας μπορεί αναμφισβήτητα να σταθεί διαφωτιστικό τόσο για το παρόν όσο και για το μέλλον.

Μαριάννα Κάλμπαρη

Πίσω από την «έκρηξη δημιουργικότητας»

Το θέατρο είναι τέχνη αδιαμφισβήτητα δημοφιλής στην Ελλάδα. Σίγουρα δεν πηγαίνουν όλοι και όλες στο θέατρο, όμως αυτή τη στιγμή – στην Αθήνα, και δυστυχώς όχι σε όλη την Ελλάδα – υπάρχει πολύ θέατρο για όλους και όλες. Και γεμίζουν αρκετές αίθουσες. Οχι φυσικά όλες. Γιατί είναι πολλές, υπερβολικά πολλές οι παραστάσεις. Και όχι μόνο οι παραστάσεις, αλλά και οι θεατρικοί χώροι και οι ηθοποιοί και οι σκηνοθέτες και οι συγγραφείς και οι δραματικές σχολές όπου εκπαιδεύονται νέοι και νέες ηθοποιοί κτλ., κτλ. Τι σημαίνουν όλα αυτά; Οτι το ελληνικό θέατρο ανθεί, ακμάζει; Σε κάποιον βαθμό ναι, αλλά και όχι ακριβώς.

Ολη αυτή η «έκρηξη δημιουργικότητας» είναι ουσιαστικά προϊόν της οικονομικής κρίσης που είχε δύο βασικές συνέπειες. Πρώτα απ’ όλα οδήγησε τους καλλιτέχνες σε μια άνευ προηγουμένου πολυδιάσπαση: αντί να συσπειρωθούν, ξεκίνησαν να μοιράζονται σε πολλές διαφορετικές ομάδες και δουλειές, σε μικρούς και μεγάλους χώρους, προκειμένου να επιβιώσουν. Η δεύτερη συνέπεια είναι ότι αυξήθηκε σημαντικά ο αριθμός των νέων ανθρώπων που θέλουν να ασχοληθούν με το θέατρο: όταν υπάρχει μεγάλη ανεργία παντού και όλες οι δουλειές υπο-αμείβονται, πολλοί αισθάνονται ότι το ρίσκο που παίρνουν διεκδικώντας το όνειρό τους είναι πολύ μικρότερο από αυτό που θα έπαιρναν προ κρίσης. Περισσότεροι υποψήφιοι/ες λοιπόν που σημαίνει και περισσότερες σχολές, εργαστήρια κτλ. και φυσικά περισσότεροι/ες νέοι και νέες καλλιτέχνες που αποφοιτούν και που με τη σειρά τους θα δοκιμάσουν τις δυνάμεις τους στο θέατρο.

Ετσι φτάσαμε εδώ και αρκετά πλέον χρόνια να «παράγουμε» πάρα πολύ θέατρο, να «καταναλώνουμε» αρκετό, αλλά το μέγα ερώτημα είναι: πόσο καλό είναι αυτό το θέατρο; Πόσο καλό μπορεί να είναι κάτι που φτιάχνεται σε γενικές γραμμές αρκετά γρήγορα και συχνά πρόχειρα (όχι με πρόθεση αλλά λόγω της «πολυδιάσπασης» των συμμετεχόντων), όπου οι άνθρωποι αμείβονται λίγο έως καθόλου, που «αγοράζεται» πολύ φθηνά (τα εισιτήρια στην Ελλάδα είναι ιδιαίτερα χαμηλά σε σχέση με το κόστος ζωής αλλά και με το ίδιο το κόστος της παραγωγής και βέβαια σε σχέση με τις τιμές που ισχύουν σε άλλες χώρες) ή διατίθεται συχνά δωρεάν (είναι μεγάλη η διάθεση προσκλήσεων για παραστάσεις είτε για διαφημιστικούς λόγους είτε για «να μη φαίνεται άδεια η πλατεία»). Γίνονται φυσικά και πολύ καλές παραστάσεις και συχνά το ταλέντο (ειδικά στους νεότερους/ες) υπερβαίνει την έλλειψη μέσων. Ομως, πιστεύω ότι αν θέλουμε να έχουμε καλύτερο θέατρο γενικώς και όχι κατ’ εξαίρεση, αν θέλουμε πραγματικά αξιόλογες, μοναδικές παραστάσεις, πρέπει να δώσουμε στους ανθρώπους του θεάτρου τη δυνατότητα να επενδύουν πολύ περισσότερο χρόνο και αφοσίωση στο έργο τους. Και αυτό μόνο η πολιτεία μπορεί πραγματικά να το εξασφαλίσει. Είμαστε μια από τις ελάχιστες ευρωπαϊκές χώρες με τόσο μικρό αριθμό κρατικών σκηνών και τόσο χαμηλό προϋπολογισμό για τον πολιτισμό. Είναι πολύ σημαντική η συμβολή των ιδιωτών παραγωγών στα θεατρικά πράγματα, αλλά δεν μπορούν – και δεν είναι δουλειά τους – να πάρουν μεγάλα ρίσκα σε επιλογές έργων ή προσώπων και ακόμη περισσότερο να στηρίξουν νέους/νέες δημιουργούς, έλληνες/ίδες συγγραφείς αλλά και τον πειραματισμό ή την εξωστρέφεια του ελληνικού θεάτρου. Τα ιδρύματα έχουν επωμιστεί έναν τέτοιον ρόλο αλλά και πάλι δεν μπορούν – και δεν πρέπει – να υποκαθιστούν το κράτος.

Είναι γεγονός ότι με αφορμή την πανδημία συνειδητοποιήσαμε περισσότερο από ποτέ ότι το θέατρο αποτελεί μια αναντικατάστατη, ζωντανή διαδικασία. Και στην εποχή της κλιματικής αλλαγής και των αδιανόητων επιπτώσεων που ήδη φέρνει στη ζωή μας, της τεχνητής νοημοσύνης που προβλέπεται επίσης να φέρει σαρωτικές αλλαγές στο εγγύς μέλλον, στην εποχή της εικόνας και της ξέφρενης ταχύτητας όπου τα ήθη και η κοινωνία αλλάζουν ή μοιάζουν να αλλάζουν, στην εποχή της τρομακτικής βίας σε κάθε μορφή και επίπεδο (που είναι επακόλουθο της ανασφάλειας που προκαλεί η τρικυμισμένη εποχή μας), το θέατρο μπορεί να αναδειχτεί σε ένα είδος φάρου που από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα μας οδηγεί στο λιμάνι μιας ανεκτίμητης συλλογικής εμπειρίας. Πιστεύω ότι αξίζει περισσότερο από ποτέ τον κόπο να επενδύσουμε σε αυτήν, δίνοντας στο θέατρο τη δυνατότητα να μιλήσει με τρόπο ουσιαστικό για όλα τα αιώνια αλλά και τα νέα ζητήματα που θέτει στη ζωή μας η σύγχρονη πραγματικότητα.

g

Δημήτρης Καραντζάς

Θολό, δίχως ταυτότητα

Το θεατρικό τοπίο – άρα το θέατρο, μια άλλη Εκκλησία του Δήμου, όπου άνθρωποι προσέρχονται να ακούσουν ιδέες –, εκ φύσεως εφήμερο, εκ φύσεως μεταμορφώσιμο και μεταμορφωμένο, εκ φύσεως αντιεξουσιαστικό, δεν μπορεί παρά σε κάθε χρονική στιγμή να είναι άλλο. Από τα χρόνια εργασίας μου στο θέατρο (από το 2008), ίσως είναι η στιγμή που το νιώθω πιο θολό και δίχως ταυτότητα. Σαν να βρισκόμαστε σε μια μετάβαση προς τα κάπου, χωρίς όμως να γνωρίζουμε την κατεύθυνση. Το καλό κλασικό θέατρο δεν αρκεί, ο τυφλός μεταμοντερνισμός μοιάζει πιο παλιός και από τον πιο αμήχανο νατουραλισμό, η αισθητική της ομορφιάς και της αναπαράστασης του ιδεώδους μοιάζει εκτός τόπου και χρόνου, η performance φτάνει σε όρια που θέλουν να σπάσουν και να ξαναγεννηθούν. Νομίζω ότι αν το θέατρο πάντα αφουγκράζεται την κοινωνική στιγμή στην οποία συμβαίνει, εκεί πρέπει να στραφούμε. Και έχουμε ευθύνη οι τωρινοί καλλιτέχνες (οι εφήμεροι) να δούμε με ποιον τρόπο και με ποια γλώσσα θα μιλήσουμε για αυτά. Πώς δεν θα επαναπαυθούμε στο θέατρο της ειρήνης και της ευημερίας σε καιρό πολέμου και φτώχειας, δεν θα φτιάχνουμε «αισθητικά θαύματα» ως αυταξίες (δίχως δηλαδή να αφουγκραζόμαστε την αντιαισθητική μας εποχή), δεν θα αναπαράγουμε τα κοινωνικά στερεότυπα που ευθύνονται για τις γυναικοκτονίες, τον ρατσισμό, την ομοφοβία, τη μισαλλοδοξία. Πώς θα πιάσουμε την εποχή στα χέρια μας και θα την αφηγηθούμε. Αυτή νομίζω είναι η ανάγκη. Οχι για να είμαστε μοντέρνοι. Αλλά γιατί η τέχνη είναι χρήσιμη, είναι φιλοσοφία, είναι ανταλλαγή. Οσο κι αν το κράτος την αφήνει αβοήθητη να παρακμάζει και να πεθαίνει. Η πλειονότητα των θεάτρων στηρίζεται στην αναγνωρισιμότητα των ηθοποιών από την τηλεόραση και τα Social media. Αλλά αυτό δεν είναι το θέατρο, είναι μόνο το εμπορικό του κομμάτι, που θα πρέπει να μας απασχολεί, αλλά να μας απασχολεί πώς θα το επιτύχουμε με την πνευματικότητα και όχι με την ευκολία, με το άρπα-κόλλα. Η εποχή εξωθεί στη μη σκέψη και σου ζητάει όλο τον χρόνο να τον αφιερώνεις στη δουλειά, στο να είσαι χρήσιμος. Πώς θα κάνουμε θέατρο; Θα κάνουμε θέατρο! Με τις δυνάμεις μας, με ό,τι αντέχουμε, με εμπνευσμένους και τολμηρούς διευθυντές κρατικών και ιδιωτικών θεάτρων και φυσικά με νέους ανθρώπους, νέα πνεύματα με ανοιχτούς αισθητήρες. Και θα βρούμε πού πάμε. Δεν είναι μόνο ευχή. Είναι και πίστη. Θέλω εδώ να πω ότι έχω μια εικόνα του θεάτρου που θεωρώ χρήσιμο και βαθύ με παραστάσεις των τελευταίων ετών: Το «Larsen C» του Χρήστου Παπαδόπουλου στη Στέγη Ιδρύματος Ωνάση, το «Goodbye Lindita» του Mario Banushi στο Εθνικό Θέατρο, το «Ποιος Σκότωσε τον Πατέρα μου» του Εντουάρ Λουί από την Ορχήστρα των Μικρών Πραγμάτων στο ΠΛΥΦΑ και στο Προσκήνιο. Τρεις εντελώς διαφορετικές μεταξύ τους παραστάσεις, με κοινό παρονομαστή τη δουλειά, την έρευνα, την τόλμη, την κοινωνία, το πνεύμα. Με ξεδίψασαν. Η τέχνη μπορεί να ξεδιψάσει.

g

Μάνος Καρατζογιάννης

Πληθωρικοί και πονηροί καιροί

Είναι δύσκολο να χαρτογραφήσεις οτιδήποτε στις μέρες μας. Είναι τόσο πληθωρικές κι ίσως για αυτό και τόσο πονηρές. Αυτή άλλωστε δεν είναι και η πιο συνηθισμένη μομφή για το σύγχρονο θέατρο, ότι είναι δηλαδή πάρα «πολύ»; Αλλά και τι δεν είναι πολύ σήμερα; Οι καφετέριες και τα σουβλατζίδικα, τα δικηγορικά γραφεία και τα ιατρεία, οι εκκλησίες ή τα σουπερμάρκετ; Υπάρχει βέβαια μια ειδοποιός διαφορά: η τέχνη οφείλει να μην προϋποθέτει το κέρδος ή τουλάχιστον να μην αποσκοπεί αποκλειστικά σε αυτό. Θέατρα μικρά, μεγάλα, ρεπερτορίου, επιχορηγούμενα, κρατικά – ενίοτε εθνικά – και τα αλληλέγγυα βέβαια ιδρύματα πολιτισμού, όλα μαζί διεκδικούν την προσοχή του κοινού κι έπειτα το βαλάντιό του. Τη στιγμή που το γάλα για τα βρέφη στην Αθήνα είναι 200% πιο ακριβό από ό,τι στην υπόλοιπη Ευρώπη.

Παρ’ όλα αυτά, οι καλλιτέχνες του θεάτρου επιμένουν και οι παραστάσεις αγγίζουν τις 2.000 ετησίως. Βέβαια, η επιλογή δεν βαραίνει μόνο τους σκηνοθέτες και τους καλλιτεχνικούς διευθυντές των θεάτρων αλλά και το ίδιο το κοινό.

Το κοινό… Και είναι άραγε το ίδιο που ψηφίζει; ‘Η είναι αυτό που απέχει σχεδόν καθ’ ολοκληρία από τα κοινά;

Είναι αυτό που διασκεδάζει στα νυχτερινά κέντρα και παρακολουθεί τις καθημερινές τηλεοπτικές σειρές αντεκδίκησης που για τις ερμηνείες των ηθοποιών της υποκλίνεται το Twitter κάθε τόσο; Ή είναι αυτό που ακολουθεί τους παίκτες των ριάλιτι επιβίωσης στα Social media με τους γραμμωμένους κοιλιακούς; Οπως και να ‘χει πομπός και δέκτης, δηλαδή οι άνθρωποι του θεάτρου και το κοινό, η σύσταση του οποίου αλλάζει μάλιστα κάθε βράδυ, αποφασίζουν από κοινού για την τύχη του.

Η επιλογή αυτή, είτε γίνεται συνειδητά ή συχνά ασυνείδητα, διαμορφώνει έναν αισθητικό χάρτη που εν ολίγοις προδικάζει και τις προοπτικές του μέλλοντος.

Μόνο που όπως έλεγε και ο ποιητής «σε αυτό τον τόπο είμαστε όλοι τόσο τραγικά αυτοδίδακτοι». Δεν υπάρχει παραδείγματος χάρη Ακαδημία Θεάτρου στον τόπο που γέννησε το θέατρο, ώστε να εκπαιδεύονται οι μαθητευόμενοι ηθοποιοί και σκηνοθέτες σύμφωνα με ακαδημαϊκές προδιαγραφές. Οπως βέβαια δεν διδάσκεται στο σχολείο και η θεατρική παιδεία, το Αρχαίο Δράμα ή τα κλασικά έργα του παγκόσμιου δραματολογίου.

Με τι λοιπόν κριτήρια αποφασίζουν οι θεατές και με τι οι καλλιτέχνες ή οι παραγωγοί μας;

Και βέβαια ο ρόλος της κριτικής, για τον οποίο γίνεται πολύ λόγος τελευταία.

Πόσο ψύχραιμο, δίκαιο και εμβριθές μπορεί να είναι ένα κριτικό σημείωμα που ακολουθώντας τις επιταγές του εμπορικού τμήματος ενός περιοδικού, μιας εφημερίδας, ή μιας ιστοσελίδας οφείλει να ξεχωρίζει τις 10 καλύτερες παραστάσεις της χρονιάς, συχνά μάλιστα πριν καν ανέβουν;

Ετσι, το μικρό Ναι και το μικρό Οχι του θεατή, αλλά και το μεγάλο Ναι ή το μεγάλο Οχι του καλλιτέχνη δημιουργού θολώνουν. Μαζί και τα νερά του θεάτρου που παρά τις γενναίες και επίπονες προσπάθειες παραμένουν λιμνάζοντα.

Ενα πάντως είναι το σίγουρο: οι επιλογές όλων μας, μικρές ή μεγάλες, είναι αυτές που καθορίζουν τις προοπτικές του μέλλοντος που μοιάζει να καλπάζει με μια ταχύτητα σίγουρα έξω από τη μυσταγωγική φύση του θεάτρου.

Μια φύση που έχει μάθει όμως να αντιστέκεται, να πρωτοστατεί στα κοινωνικά αιτήματα αλλά και να ζεσταίνει τις καρδιές των ανθρώπων.

g

Γιώργος Κουτλής

Οι 5 τάσεις στο θεατρικό τοπίο

Η θεατρική πραγματικότητα στη χώρα μας, ελλείψει πολιτιστικής πολιτικής και οράματος από το κράτος, είναι πολύ ρευστή. Προσπαθώντας να ομαδοποιήσει κάποιος τις τάσεις μάλλον φαίνεται να έχουμε 5 κατηγορίες (φυσικά πολύ χοντρικά και απλοποιημένα):

1. Μικρές ομάδες, είτε αυτοχρηματοδοτούμενες είτε με κάποια ισχνή επιχορήγηση από το κράτος, σε μικρούς χώρους προσπαθώντας να κάνουν το όνειρό τους κάτω από θλιβερές συνθήκες.

2. Κρατικοί οργανισμοί/φεστιβάλ που προσπαθούν να βρουν μια ισορροπία στα προγράμματά τους μεταξύ του πειραματισμού και του «ταμείου», με χαμηλούς προϋπολογισμούς από το κράτος, και πλάνο 3ετίας (με τον πρώτο χρόνο μάλλον χαμένο, γιατί συνήθως αναλαμβάνουν τόσο αργά που απλά εκτελούν τον πρώτο χρόνο προγράμματα άλλων, ενώ παράλληλα προσπαθούν να καταλάβουν τις λειτουργίες του οργανισμού).

3. Ιδρύματα που έχουν αναλάβει ρόλο κράτους, δίνοντας υποτροφίες, αναζητώντας τη θεατρική εξωστρέφεια, ενισχύοντας πιο ερευνητικά πράγματα κ.λπ. πάντα, φυσικά, μέσα στο πλαίσιο της ατζέντας των curators του εκάστοτε ιδρύματος.

4. Ιδιωτικές παραγωγές που προσπαθούν να δημιουργήσουν ποιοτικές παραστάσεις, οι οποίες όμως θα είναι και οικονομικά αποδοτικές. Συνήθως σε αυτές τις περιπτώσεις βλέπεις έναν γνωστό σκηνοθέτη με τουλάχιστον έναν γνωστό ηθοποιό.

5. Παραγωγές χαμηλής αισθητικής και ποιότητας που αποσκοπούν – χρησιμοποιώντας κυρίως την αναγνωσιμότητα των ηθοποιών – να γεμίσουν τις πλατείες άμεσα και εύκολα.

Αυτή κάπως νομίζω είναι η χαρτογράφηση του τοπίου. Ηθοποιοί, σκηνοθέτες και συντελεστές προσπαθούν να αντιμετωπίσουν αυτές τις περιπτώσεις και τις συνθήκες που δημιουργούν στα εργασιακά τους, όσα καλύτερα μπορεί ο καθένας ατομικά, σύμφωνα με τη διαπραγματευτική δύναμη που έχει στην αγορά. Παράλληλα, ο υποβαθμισμένος χαρακτήρας των καλλιτεχνικών σπουδών που αφορούν στο θέατρο, δείχνει την απαξίωση της πολιτείας απέναντι σε όλους τους εργαζόμενους στον χώρο του θεάτρου ενώ αφήνει ελεύθερο το πεδίο στην ύπαρξη σχολών όλων των ειδών: ειλικρινούς πρόθεσης δραματικές με προβληματικές υλικοτεχνικές εγκαταστάσεις, μέχρι σχολές – «μαγαζιά εμπορίας ονείρων». Κάθε χρόνο αποφοιτά ένας τρομακτικά μεγάλος αριθμός ηθοποιών – αμφιβόλου κατάρτισης – που δημιουργούν πληθωρισμό σε όλες τις κατηγορίες που ανέφερα, ενώ παράλληλα δημιουργούνται ορδές ανέργων και ματαιωμένων καλλιτεχνών.

Ως προς τις θεματικές, οι παραστάσεις μοιάζει να ακολουθούν τις θεματικές που μπαίνουν στον δημόσιο διάλογο την εκάστοτε περίοδο, π.χ. τα τελευταία χρόνια τα έμφυλα ζητήματα έχουν μπει στο κέντρο του δημόσιου διαλόγου οπότε βλέπουμε όλο και περισσότερες παραστάσεις με τέτοιες θεματικές. Η πραγματικότητα επηρεάζει το θέατρο οπότε το να προβλέψεις τις «προοπτικές που διαγράφονται» είναι σαν να πρέπει να προβλέψεις τη ζωή, πράγμα αρκετά δύσκολο. Δηλαδή δεν ξέρω αν πριν το #MeToo κίνημα θα μπορούσε κανείς να προβλέψει ότι τα έμφυλα ζητήματα θα ήταν στο κέντρο της καλλιτεχνικής δημιουργίας στη χώρα μας. Με τα σημερινά δεδομένα και με μια ματιά στις τάσεις στο εξωτερικό, που ως συνήθως έρχονται λίγο αργότερα και στη χώρα μας, άξονες που μοιάζουν ότι θα αποκτήσουν πιο κυρίαρχη θέση στο θεατρικό μας τοπίο είναι: οι φόβοι από την τεχνολογική εξέλιξη και την κλιματική αλλαγή (γενικά παραστάσεις – δυστοπίες), οι θηριωδίες του πόλεμου και παραστάσεις γύρω από την έννοια της κοινωνικής ορθότητας. Αν και το να προβλέπεις το μέλλον με τα σημερινά δεδομένα όπως είπα είναι μάλλον μάταιο. Οπότε δεν θα επεκταθώ σε ζητήματα φόρμας και καλλιτεχνικών τάσεων, θεωρώντας ότι η ζωή και η τέχνη παρέα θα μας εκπλήξουν σίγουρα.

Τέλος, γυρνώντας εκεί από όπου ξεκίνησα, θεωρώ ότι για να μιλάμε για έναν πιο συγκεκριμένο θεατρικό χάρτη και για καλλιτεχνικές προοπτικές θα πρέπει πρώτα να υπάρξει πολιτιστική πολιτική και όραμα από το κράτος. Δηλαδή – μέσα σε άλλα – τη δημιουργία δομών και θεσμών που θα καταρτίζουν και θα ενισχύουν τους καλλιτέχνες της χώρας μας ώστε αυτοί να δημιουργήσουν στο μέγιστο των δυνατοτήτων τους. Γιατί πραγματικά για την ώρα ο θεατρικός χάρτης της Αθήνας είναι παρατημένος στα γούστα της καπιταλιστικής αγοράς και στην πραγματικότητα θα μπορούσε μάλλον να περιγραφεί με την εξής φράση: «Ο,τι μπορεί ο καθένας».

g

Μαρία Μαγκανάρη

Η συμπίεση του χρόνου

Κάθε φορά που παρακολουθώ μια παράσταση, προσδοκώ τη σύνδεση. Αναμένω ένα γεγονός: στιγμές όπου κάτι συμβαίνει πραγματικά στη σκηνή και μετατοπίζει εμάς στην πλατεία. Μας φέρνει σε αμηχανία. Αυτό δεν είναι κάτι που βιώνω συχνά. Δεν υπάρχει περίπτωση όμως να συμβεί και να μην το αναγνωρίσω. Γιατί σ’ αυτήν την περίπτωση, αυτό που μας δίνεται από σκηνής δεν σχολιάζεται, δεν επιδεικνύεται, ούτε μας εκβιάζει. Απλώς ηχεί αληθινό.

Στην αθηναϊκή θεατρική πραγματικότητα, νομίζω πως υπάρχουν ολοένα και πιο σπάνια οι συνθήκες και οι προϋποθέσεις που μπορεί να δημιουργήσουν «θεατρικά γεγονότα». Οι λόγοι είναι πολλοί και διαφορετικής φύσεως – και προφανώς δεν είναι δυνατόν ν’ αναλυθούν διεξοδικά εδώ.

Ανεξάρτητα από το είδος του έργου ή το ύφος της παράστασης, για να συνδεθεί ο ίδιος ο σκηνοθέτης με το έργο και με τους ηθοποιούς, αλλά και οι ηθοποιοί μεταξύ τους, για να δημιουργηθεί η διαλεκτική των στοιχείων που συνθέτουν την παράσταση, χρειάζεται χρόνος.

Κατά την προσωπική μου άποψη, χωρίς εμβάθυνση στο ίδιο το θεατρικό κείμενο και χωρίς δουλειά στον λόγο και την απεύθυνσή του, τίποτα ζωντανό δεν μπορεί να προκύψει επί σκηνής. Η συνομιλία δεν είναι μόνο κάτι γλωσσικό-πνευματικό, είναι πρωτίστως πράξη, σώμα.  Στο θέατρο όταν απευθύνομαι πραγματικά σε κάποιον, επιδρώ πάνω του, «επεκτείνομαι» μέχρι αυτόν, τον αγγίζω. Οπως άλλωστε και στη ζωή.

Αυτή η διαδικασία όμως χρειάζεται χρόνο πρόβας. Είναι μια μεγάλη διαδρομή. Ο δημιουργικός και εργασιακός μας χρόνος ωστόσο συμπιέζεται διαρκώς, κυρίως για οικονομικούς λόγους. Θεωρώ πως η εργασία συνομιλίας των ηθοποιών εξοβελίζεται σιγά σιγά απ’ το θέατρο, κάτι που δεν μου φαίνεται αθώο. Βλέπω συχνά παραστάσεις που δεν συνομιλεί κανείς με κανέναν. Σιγά σιγά ξεχνιέται και η ίδια η τεχνική της συνομιλίας. Είναι πιο εύκολο/γρήγορο να σπρώξω κάποιον ή να του κραυγάσω, παρά να του μιλήσω πραγματικά. Φυσικά και μπορεί να είναι τέχνη και η κραυγή, η εξωστρέφεια, η βία. Θεωρώ όμως ουσιώδες να διεκδικηθεί χώρος και για τον ψίθυρο.

Το να υπάρχουν παραγωγοί που ενδιαφέρονται και επενδύουν στο θέατρο είναι θετικό. Το να το κάνουν όμως με όρους αγοράς, με τρομάζει. Ή το να συγκεντρώνονται όλα τα θέατρα σε λίγα χέρια. Πώς θα διασφαλιστεί η θεατρική πολυφωνία, η έρευνα, η εμβάθυνση, ο πειραματισμός; Θα μ’ ενδιέφερε ν’ ακούσω και τη γνώμη της Πολιτείας σχετικά. Η Αγορά υιοθετεί εύκολα το «επιθετικό» προϊόν ή την εύκολη συνταγή. Γι’ αυτό και τόσος θεατρικός θόρυβος, επιθετικότητα, διδακτισμός, αφελής ηθογραφία, επικέντρωση στην εικόνα.

Συχνά επικαλούμαστε μεγάλους δημιουργούς του παρελθόντος. Ας σκεφτούμε τις συνθήκες με τις οποίες δούλευαν. Τους μήνες προβών, το ύψος των επιχορηγήσεων που έπαιρναν, τη στέγη που διέθεταν. Τους ηθοποιούς που μπορούσαν ν’ απασχολούν αφοσιωμένους. Σήμερα ο κανόνας είναι οι διάσπαση και η φλυαρία: εξοντωμένοι ηθοποιοί μεταξύ θεάτρου και γυρισμάτων, σκηνές που στήνονται και ξεστήνονται για να καλύψουν πολλούς θιάσους ακόμα και μέσα στην ίδια μέρα. Δεν μιλάω για ανέσεις, αλλά για τη στοιχειώδη δημιουργική ησυχία.

Για να επικαλεστώ τον Μπέκετ:

«Η μόνη δυνατή πνευματική εξέλιξη για έναν καλλιτέχνη αφορά την αίσθηση βάθους. Η καλλιτεχνική τάση δεν είναι επεκτατική, αλλά μια συστολή».

g

Γιώργος Νανούρης

Χώρος υπάρχει για όλους μας

Η εποχή έχει αλλάξει ραγδαία, ο τρόπος επικοινωνίας είναι εντελώς διαφορετικός πλέον – με όσα συνεπάγεται αυτή η αλλαγή: είτε θετικά είτε αρνητικά.

Τα σόσιαλ μίντια έχουν εισβάλει στις ζωές όλων πολύ επιθετικά. Μια πανδημία μας έκλεισε μέσα στα σπίτια για πολύ καιρό και τα θέατρα έκλεισαν.

Ολα ξαφνικά δείχνουν ότι δεν ευνοούν το θέατρο.

Κι όμως, απ’ ό,τι φαίνεται (ευτυχώς) το θέατρο μόνο λίγο καιρό ξαποσταίνει και ξανά προς τη δόξα τραβά. Κι αυτό γιατί τίποτα δεν μπορεί να αντικαταστήσει μια ζωντανή τέχνη που για να συμβεί χρειάζεται τουλάχιστον δύο ανθρώπους: έναν πάνω στη σκηνή (ερμηνευτή) και έναν κάτω από αυτήν (θεατή).

Και ο κόσμος έχει δείξει πως με όσα συμβαίνουν έχει ανάγκη να δει μπροστά στα μάτια του να πραγματοποιείται μια παράσταση.

Εχει ανάγκη να μπει με άλλους ανθρώπους μέσα σε μια αίθουσα, να δει ψυχές και σώματα να πάλλονται μπροστά του στη σκηνή, έχει ανάγκη να συγκινηθεί, να ονειρευτεί να γελάσει, να κλάψει, να μάθει τα μεγάλα κείμενα και να ανακαλύψει τα καινούργια, να γνωρίσει νέες φωνές και να ξαναδεί τις παλιότερες, να ψυχαγωγηθεί, να χειροκροτήσει.

Υπό αυτό το πρίσμα λοιπόν, πιστεύω ότι το θέατρο – η τέχνη αυτή που κυριολεκτικά γεννήθηκε στη χώρα μας – δεν θα πεθάνει και δεν θα αντικατασταθεί με κάτι άλλο ποτέ.

Νέοι άνθρωποι, νέες ιδέες διαρκώς ξεπηδούν και ο κόσμος είναι έτοιμος να τους ανακαλύψει.

Χώρος υπάρχει για όλους μας και για όλα τα είδη. Το καλό και το κακό είναι τόσο υποκειμενικά. Αυτό που αρέσει σε έναν μπορεί να μην αρέσει στον άλλον κ.ο.κ.

Δεν υπάρχει καλλιτέχνης που ανεβάζει μια παράσταση χωρίς να θέλει να έχει ανταπόκριση, χωρίς να έχει δώσει ψυχή, κόπο, αγωνία, χρόνο, ενέργεια, ιδρώτα, άγχος, φόβο αλλά και κέφι, ξενύχτια και εφιάλτες.

Ξέροντας ότι ο καθένας μας απ’ το δικό του μετερίζι περνά ακριβώς τα ίδια, σκέφτομαι πόσο σέβομαι, συμπονώ, εκτιμώ και συμπάσχω με όλους όσοι εργαζόμαστε σκληρά σε αυτό, σκέφτομαι ότι μόνο μας ενώνουν πράγματα, δεν μας χωρίζουν.

Ολοι δίνουμε το μεγαλύτερο κομμάτι του εαυτού μας, βάζοντας πίσω άλλα, για να φτιαχτεί η παράστασή μας που θα παραδώσουμε στον κόσμο που είναι μόνος και ο τελικός αποδέκτης. Ευχής έργο είναι να αγαπηθεί από το κοινό όσο αγαπήθηκε από εμάς που τη φτιάξαμε.

Δεν ξέρω λοιπόν να σας πω αν πηγαίνει κάπου συγκεκριμένα το θέατρο ή τι θα γίνει αργότερα.

Ξέρω μόνο πως όσο υπάρχουν άνθρωποι αφοσιωμένοι, προσηλωμένοι σε αυτό, άνθρωποι πoυ κυριολεκτικά έχουν βάλει (άθελά τους ίσως) τη ζωή τους σε δεύτερη μοίρα, το θέατρο θα έχει σίγουρα και παρόν αλλά και μέλλον.