Ηχοδύναμα

Χέρμπερτ φον Κάραγιαν: Τα πρώιμα χρόνια στη Λουκέρνη, 1952-1957. Ορχήστρα Φιλαρμόνια, Ορχήστρα του Ελβετικού Φεστιβάλ, Γκέζα Αντα, Ρομπέρ Καζαντεζίς, Κλάρα Χάσκιλ, Νάθαν Μίλσταϊν, AUDITE, 3 CD

Η σχέση του Χέρμπερτ φον Κάραγιαν με το Φεστιβάλ της Λουκέρνης είναι γνωστή: κράτησε για δεκαετίες και αυτό παρά το γεγονός ότι ο ίδιος υπήρξε παράλληλα κυρίαρχος στο Φεστιβάλ του Ζάλτσμπουργκ. Αυτό δεν οφείλεται μόνον στο γεγονός ότι πρόκειται για ένα από τα κορυφαία φεστιβάλ μουσικής στον κόσμο, παρά το γεγονός ότι το Ζάλτσμπουργκ έχει καταφέρει να αποτελεί μία κατηγορία από μόνο του. Εκείνο που έκανε τον Κάραγιαν να μείνει τόσο πιστός στο κορυφαίο αυτό φεστιβάλ ήταν και ο ρόλος που αυτό διαδραμάτισε στην πορεία του στην πιο δύσκολη στιγμή της.

Ο Κάραγιαν ήταν ένας μεταξύ των αρχιμουσικών που παρέμειναν στη Γερμανία και την Αυστρία κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Αμέσως μετά το τέλος του και την κατάληψη της Γερμανίας από τους συμμάχους νικητές, οι περισσότεροι εξ αυτών τέθηκαν στο καθεστώς κρίσης περί αποναζιστικοποίησης για τις σχέσεις τους με το Τρίτο Ράιχ. Ελάχιστοι ήταν εκείνοι που δεν είχαν τέτοιες αλλά είχαν μείνει τότε στις χώρες αυτές. Οι ποινές που επέβαλαν οι Σύμμαχοι μετά την εξέταση καθενός από αυτούς τους μαέστρους ήταν, στις περισσότερες περιπτώσεις, κάποια (λίγα) χρόνια απαγόρευσης να διευθύνουν. Οσοι βρίσκονταν υπό το καθεστώς αυτό δεν μπορούσαν να ανέβουν στο πόντιουμ στο Βερολίνο ή τη Βιέννη. Κατά λίαν ειρωνικό (αλλά εντυπωσιακό επιχειρηματικά) τρόπο όμως, κάποιοι τελικά όχι απλώς θα διηύθυναν, αλλά σύντομα θα ηχογραφούσαν και θα αναλάμβαναν και ορχήστρες των ίδιων των συμμάχων στις χώρες τους – ο Κάραγιαν θα «κατακτούσε» τελικά από το 1955 έτσι το Λονδίνο.

Οταν έληξε η απαγόρευση για τον αυστριακό μαέστρο, το Φεστιβάλ της Λουκέρνης ήταν ο πρώτος διεθνής μεγάλος μουσικός θεσμός που θα τον καλούσε, κάτι που για εκείνον ήταν εξαιρετικής σημασίας εκείνη τη στιγμή, αφού του έδινε τη δυνατότητα να επανέλθει επιτέλους στο κεντρικό ευρωπαϊκό προσκήνιο. Ετσι ο δεσμός τους έγινε ακατάλυτος. Οι ακυκλοφόρητες συναρπαστικές αυτές ηχογραφήσεις που ξεκινούν το 1952, βρίσκουν τον Κάραγιαν σε μία από τις πιο μεταβατικές και κρίσιμες περιόδους της ζωής του, όπου πρέπει ουσιαστικά να αποδείξει από την αρχή ότι η αξία του είναι τέτοια ώστε τίποτε άλλο να μην έχει σημασία. Είναι άλλωστε νέος, σε μία εποχή που η προηγούμενη γενιά που κυριαρχούσε στον Μεσοπόλεμο έχει πια χαθεί: θάνατοι, προχωρημένες ηλικίες, εκτεταμένη διαφυγή στις Ηνωμένες Πολιτείες για να σωθούν από τους ναζί ή και από τον πόλεμο, αλλά και απαξίωση για κάποιους που είχαν συνεργαστεί παθιασμένα μαζί τους, ήταν οι κύριοι παράγοντες που είχαν περίπου απισχνάσει τη Γερμανία και την Αυστρία από μαέστρους. Δίπλα σε αυτά, ο χωρισμός της Γερμανίας σε δύο κράτη, εκ των οποίων το ένα ήταν ερμητικά κλειστός κόσμος: όποιος είχε βρεθεί εκεί ήταν περίπου «νεκρός» πια για τη Δύση τουλάχιστον επί μία δεκαετία. Υπήρχαν φυσικά πολλοί μαέστροι και ορισμένοι σπουδαίοι, με τον Φουρτβένγκλερ να σκεπάζει τους πάντες, αλλά για τα δεδομένα των δύο χωρών όχι όσοι ήταν απαραίτητοι και όχι όλοι στο επίπεδο που τους χρειαζόταν να αναστήσουν τη μουσική ζωή.

Το 1952 ο Κάραγιαν είναι ακόμα ουσιαστικά μετέωρος. Και η Λουκέρνη έρχεται ως «μάννα εξ ουρανού». Και, λίγο μετά, το 1954, ο ξαφνικός θάνατος του Φουρτβένγκλερ τον βρίσκει στο επίκεντρο της μουσικής ζωής χωρίς και ο ίδιος να το περιμένει: η στιγμή του έχει ξαφνικά φτάσει και λόγω της μαγευτικής ελβετικής πόλης. Η νέα Γερμανία που αναδύεται μέσα από τα ερείπια και ιδίως η παλιά πρωτεύουσά της μοιάζουν τώρα να έχουν ανάγκη τον ίδιο και τη φρέσκια, δυναμική παρουσία του, που όμως παραμένει βαθιά ριζωμένη στην επικρατούσα γερμανική παράδοση, περισσότερο και απ’ όσο έχει εκείνος αυτές.