Η τεχνητή νοημοσύνη πέραν του καλού και του κακού

Παρακολουθώντας δημόσιες συζητήσεις εντός του ελληνικού εικαστικού χώρου και της ελληνικής πανεπιστημιακής εκπαίδευσης της τέχνης σχετικά με την προέλαση της τεχνητής νοημοσύνης στην παραγωγή αισθητικού περιεχομένου, η εντύπωση που αποκομίζω είναι αυτή μιας σύγκρουσης παρεξηγήσεων. Εικαστικοί καλλιτέχνες/ιδες και εικαστικοί «δάσκαλοι» που πρεσβεύουν παραδοσιακούς τομείς της δημιουργίας κατακεραυνώνουν την «αισθητική παρακμή» των τεχνητά παραγόμενων εικόνων ενώ εκπρόσωποι των Νέων Μέσων περιγράφουν τις νέες τεχνολογίες ως καινοτόμα «μέσα» ενίσχυσης της ανθρώπινης δημιουργικότητας. Η αντίληψη πως η τεχνητή νοημοσύνη, οι μηχανές παραγωγής εικόνων και βίντεο, έρχονται να προστεθούν σε μια μακρά λίστα «νέων μέσων» δείχνει μια επιδεικτική αδιαφορία απέναντι στη διαλεκτική που εδώ και χρόνια αναπτύσσεται ανάμεσα στη σύγχρονη τέχνη, την κουλτούρα του Web 2.0 και τις διάδοχες μορφές του.

Η μεγάλη τομή που λαμβάνει χώρα γύρω στο 2008 είναι η συνειδητοποίηση ότι το Διαδίκτυο και τα υπολογιστικά συστήματα που το επιτρέπουν δεν αποτελούν απλώς τεχνολογικά μέσα ή βραχίονες προς εικαστική αξιοποίηση – όπως συνέβαινε για τα εικαστικά ρεύματα από το 1994 μέχρι τις αρχές του νέου αιώνα – αλλά κοινωνικά οικοσυστήματα: «μεγαδομές» που πλέον μας περιβάλλουν πλήρως εξαιτίας της διαρκούς συνδεσιμότητας των χρηστών και της παγκόσμιας σύνδεσης των υποδομών, των αγορών, της επικοινωνίας. Είναι η στιγμή που περνάμε από τα μονοπάτια της net.art και του διαδικτυακού ακτιβισμού (1994-), σε αυτό που αρκετές/οί ονόμασαν post-internet art (2008-), δηλαδή μια τέχνη που ερευνά τις επιπτώσεις του Διαδικτύου πάνω στα υποκείμενα, τις κοινωνικές σχέσεις, τις σχέσεις παραγωγής κ.ο.κ. Είναι η στιγμή που η εικαστικός Ann Hirsch συστήνεται ως camgirl του YouTube, η στιγμή που ο Jon Rafman και ο Oneothrix Point Never διοχετεύουν στo περιθωριακό φόρουμ 4chan βίντεο με πολτοποιημένο οπτικοακουστικό υλικό προερχόμενο από τους ίδιους τους χρήστες του φόρουμ. Λίγο αργότερα, ο Zach Blas θα επαναφέρει στη ζωή την Tay, το chatbot τεχνητής νοημοσύνης της Microsoft που η εταιρεία αναγκάστηκε να αποσύρει από το Twitter εν μία νυκτί όταν αυτό άρχισε να αναπαράγει τον ρατσιστικό λόγο των χρηστών που αλληλεπιδρούσαν μαζί του.

Σήμερα, η σχέση μας με την τεχνητή νοημοσύνη χαρακτηρίζεται λιγότερο από την ανησυχαστική οικειότητα καλογυαλισμένων ανδρείκελων όπως η Sophia και περισσότερο από την αλγοριθμική σάτιρα του σουηδού εικαστικού Rustan Söderling, που χρησιμοποιεί τον λογαριασμό του στο Instagram σαν ανθρωπολογική προθήκη εντολών (prompts), ικανών να σκηνοθετήσουν υποθετικές περιπλοκές ανάμεσα στο ζώο, το τέρας, τη μηχανή, τα εργαλεία, τα συστήματα, το θέαμα, τον εργάτη. Τα εργαλεία, όπως οι generative AI πλατφόρμες, είναι κομμάτια του εγχειρήματος, αλλά το ενδιαφέρον του εικαστικού μετατοπίζεται στην οπτική κουλτούρα, τα απρόσμενα σενάρια, τα πρωτόκολλα δράσης που παράγει η αλληλεπίδραση με αυτά.

Ο Κωστής Σταφυλάκης είναι επίκουρος καθηγητής Εικαστικών Τεχνών, Διευρυμένων Μέσων και Μορφών στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών