Εντυπώσεις και ουσία

Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες επελαύνει η Ακροδεξιά επικαλούμενη τον κίνδυνο ανεξέλεγκτων αφίξεων μεταναστών από κοντινά και μακρινά σημεία στον χάρτη. Η απήχηση της κινδυνολογικής ρητορείας είναι μεγάλη τόσο σε χώρες από τις οποίες διέρχονται και στις οποίες εγκαθίστανται μετανάστες όσο και σε χώρες που δεν έχουν κανέναν. Είναι μάλιστα τέτοια η αγωνία και ο φόβος μπροστά στους καραβοτσακισμένους αλλοεθνείς ώστε να γίνονται ανεκτές ακραίες μορφές αντίδρασης με πράξεις και παραλείψεις που οδηγούν σε πολύνεκρα ναυάγια.

Εχει στ’ αλήθεια «σφίξει ο κλοιός» της «παράτυπης» μετανάστευσης προς την Ευρώπη; Μια γρήγορη ματιά στα δεδομένα δεν επιβεβαιώνει την άποψη αυτή. Την περασμένη χρονιά (2022) υποβλήθηκαν 874 χιλιάδες αιτήσεις για άσυλο στην Ευρωπαϊκή Ενωση, λιγότερο από το ένα τέταρτο των αιτήσεων στις χρονιές 2015-16, αλλά περισσότερες από τα χρόνια της πανδημίας. Οσο κλείνουν οι νόμιμες διαδρομές μετανάστευσης, αυξάνουν τα ταξίδια της απελπισίας. Στην Ιταλία, για παράδειγμα, με την Τζόρτζια Μελόνι να περιορίζει πανηγυρικά τη δραστηριότητα οργανώσεων που επιχειρούν διάσωση στη Μεσόγειο και να απειλεί ακόμα και με ναυτικό αποκλεισμό προκειμένου να εμποδίσει τις αφίξεις, η συγκομιδή αποτροπής ήταν πενιχρή: οι παράτυπες αφίξεις στα παράλια της χώρας αυξήθηκαν τη χρονιά που τελειώνει κατά 55% σε σύγκριση με τον προηγούμενο χρόνο.

Μήπως οι φόβοι σχετίζονται με την οικονομική καθίζηση και αβεβαιότητα στις ευρωπαϊκές οικονομίες; Ούτε κι αυτό. Η μία μετά την άλλη, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις επιχειρούν να νομοθετήσουν στα γρήγορα (κι αν είναι δυνατόν στα μουλωχτά) ειδικές άδειες εργασίας σε αλλοδαπούς για την αντιμετώπιση σημαντικών ελλείψεων στην αγορά εργασίας. Σε κάποιες περιπτώσεις πρόκειται για απαιτητικές ειδικότητες που λείπουν (όπως προγραμματιστές) αλλά σε όλες τις περιπτώσεις τα «κενά» εργαζομένων αφορούν επαγγέλματα χαμηλής ειδίκευσης ή/και χειρωνακτικών απαιτήσεων (εργάτες γης, κατασκευαστικός τομέας, τουρισμός, υπηρεσίες υγείας και φροντίδας). Αποτελεί κοινό μυστικό ότι σήμερα στην Ελλάδα μάς «λείπουν» περίπου 200 χιλιάδες άτομα εργάσιμης ηλικίας προκειμένου να πραγματοποιηθούν οι επενδύσεις που είναι προγραμματισμένες. Αλλες εκτιμήσεις κάνουν λόγο για πολύ μεγαλύτερο αριθμό. Και αυτά, χωρίς να υπολογίζουμε τις ανάγκες σε φροντίδα ηλικιωμένων και ευπαθών ομάδων…

Μήπως όμως η ξενοφοβία εξηγείται από τις μακροχρόνιες τάσεις αλλαγών που συντελούνται στην Ευρώπη και στον κόσμο; Μήπως, για παράδειγμα, οι κοινωνίες διαισθάνονται κάποιες τεκτονικές αλλαγές του μακροχρόνιου ορίζοντα; Ούτε και αυτό. Η μακροχρόνια τάση που προβληματίζει είναι η δημογραφική μετατόπιση προς μακρύτερη ζωή και λιγότερες γεννήσεις. Για όσους θεωρούν ότι αυτό είναι πρόβλημα, η λύση τούς κοιτάει στα μάτια: χαλάρωση των εμποδίων μετεγκατάστασης και ενίσχυση των μηχανισμών κοινωνικής ένταξης μεταναστών και μεταναστριών. Στην Ελλάδα, για παράδειγμα, για να μη μειωθεί ο πληθυσμός μέχρι το 2050, πρέπει κάθε χρόνο να εντάσσονται περίπου 25 με 30 χιλιάδες αλλοδαποί στην κοινωνία. Για να μη μειωθεί σε σύγκριση με σήμερα. Αλλά και σήμερα εντοπίζονται ελλείψεις σε εργαζομένους/ες που συνδυαστικά με τη μακροχρόνια τάση θα έπρεπε να μας κάνει να στέλνουμε θερμές προσκλήσεις στους πληθυσμούς εκτός Ευρώπης. Οπως και να το δει κάποιος, είναι παράξενος ο τρόπος που κοινωνίες της αφθονίας προσλαμβάνουν τις απειλές και τις ευκαιρίες, ιδιαίτερα όταν μπερδεύουν τις δεύτερες με τις πρώτες. Ισως εδώ θα πρέπει να αναζητήσουμε τις ευθύνες του πολιτικού συστήματος και του πολιτικού προσωπικού – των ανθρώπων που η δουλειά τους είναι να διαμεσολαβούν ανάμεσα στις προκλήσεις μιας σύνθετης πραγματικότητας και στους τρόπους που η πραγματικότητα αυτή εγγράφεται στο μυαλό των πολιτών.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι ηγέτες της Κεντροδεξιάς στην Ευρώπη νιώθουν την απειλή της λαϊκιστικής Ακροδεξιάς. Και καλά κάνουν να ανησυχούν. Το θέμα είναι αν ανησυχώντας πράττουν τα δέοντα για να την εξουδετερώσουν. Εκ του αποτελέσματος μάλλον δεν τα καταφέρνουν και τόσο καλά. Υιοθετώντας μέρος της ρητορικής της Ακροδεξιάς δεν την εξουδετερώνουν, όπως φαντάζονται. Τη νομιμοποιούν και την κάνουν «κανονική». Ετσι, μεταφέρουν (ίσως άθελά τους) το κέντρο βάρους της πολιτικής συζήτησης πιο κοντά σε ακραίες, τοξικές και αντι-ευρωπαϊκές αξίες. Ταυτόχρονα, ενισχύουν τα παράνομα δίκτυα διακίνησης (ελλείψει νομίμων διαδρομών).

Πνίγονται άνθρωποι που θα έπρεπε να είχαμε προσκαλέσει, και μαζί τους πνίγεται όχι μόνο η ευαισθησία, αλλά και η λογική.

Η Αντιγόνη Λυμπεράκη είναι καθηγήτρια Οικονομικών στο Πάντειο Πανεπιστήμιο