Αναζητώντας το νέο κοινωνικό συμβόλαιο

Μετά από δεκατρία χρόνια νεοφιλελεύθερου μετασχηματισμού όλων των τομέων της ελληνικής οικονομίας και θεσμών της Πολιτείας που βάθυνε βίαια με την επιβολή των μνημονίων, οι κάτοικοι της Θεσσαλίας βρίσκονται μόνοι και μόνες να αντιμετωπίσουν μια φυσική καταστροφή, η οποία αποκτά τόση έκταση και ένταση εξαιτίας της αποψίλωσης των δημοσίων υπηρεσιών που φροντίζουν για την πρόγνωση των καταστροφικών φαινομένων, για τον σχεδιασμό των χρήσεων της γης και τη συντήρηση των υποδομών κοινής ωφελείας ώστε να προστατεύονται τα φυσικά οικοσυστήματα και να αναπαράγονται βιώσιμα φυσικοί μας πόροι, όπως ο σιτοβολώνας της Θεσσαλίας, ο οποίος έχει παίξει σημαντικό ρόλο στη σχετική διατροφική αυτάρκεια της χώρας και στην πολιτική ιστορία της ως ανεξάρτητου κράτους.

Στην ιστορική περίοδο που διανύουμε, ενός κοσμοσυστήματος (Ιμάνουελ Βάλερστάιν) που βρίσκεται σε βαθιά κρίση, εν πολλοίς εξαιτίας της ακραίας νεοφιλελεύθερης μεταρρύθμισης της παγκόσμιας οικονομίας, με χαρακτηριστικά το λιμνάζον κεφάλαιο, τις ακραίες ανισότητες και τη συρρίκνωση των ρυθμιστικών πολιτειακών κανόνων που εξασφαλίζουν τις ελάχιστες προϋποθέσεις ενός αξιοπρεπούς κοινωνικού συμβολαίου κοινωνικής ειρήνης και κοινωνικής κινητικότητας, η ιδιοκτησία, η χρήση και ο έλεγχος της γης αποκτούν μείζονα σημασία για τη διατήρηση των ροών συσσώρευσης ισχύος και πλούτου.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, κάθε καταστροφή αντί να επουλώνεται και στη συνέχεια να επουλώνονται και οι κοινωνίες που την υπέστησαν, αποτελεί ευκαιρία για τη δημιουργία «γης χωρίς αξία», «πόρων χωρίς αξία», terrae nullius (στην αποικιοκρατική παράδοση «κενές γαίες», χωρίς ανθρώπους) προς ιδιωτικοποίηση, υφαρπαγή και χρήση που δεν αφορά την κοινωνική ευμάρεια αλλά την εξορυκτική κερδοφορία πολυεθνικών εταιρειών (Ναόμι Κλάιν, «καπιταλισμός της καταστροφής»). Στο ξεκίνημα τέτοιων μετασχηματισμών είναι – μετά την καμένη Βόρεια Εύβοια – και η Θεσσαλία, όπου ήδη παρατηρούνται σχεδιασμοί και εγκαταστάσεις εξορυκτικών δραστηριοτήτων, όπως οι τεράστιες «φυτείες»-νεοτσιφλίκια φωτοβολταϊκών, για τις οποίες θυσιάζεται, για πάντα, ο πολύτιμος πόρος της αγροτικής γης καθώς και τα δίκτυα ηλεκτρισμού που πληρώθηκαν από τους αγρότες και τις αγρότισσες της Θεσσαλίας, μια και το ηλεκτρικό που θα παράγεται θα εξάγεται, όπως θα εξάγονται και τα κέρδη των εταιρειών (επαναπατρισμός κεφαλαίου). Κατάσταση μη αναστρέψιμη επειδή αφενός η γη διαταράσσεται και αφετέρου οι άνθρωποι που ήξεραν να την καλλιεργούν στρέφονται σε άλλες ασχολίες, στερώντας από τη χώρα και τη γνωσιακή αυτάρκεια που της επιτρέπει να τραφεί.

Σε αυτό το περίεργο κατώφλι ανταγωνιστικής και βίαιης, παγκόσμιας κοινωνικής μετάβασης με οσμή περιφερειακών πολέμων, η Ελλάδα θα πρέπει να αποφασίσει αν θα αποτελέσει ένα ακόμα «σουρωτήρι» διαρροής αξιών από τους πόρους της προς την παγκόσμια χρηματοπιστωτική οικονομία κινδυνεύοντας ακόμη και από λιμούς ή αν θα επινοήσει τον εαυτόν της ως μια πληθυντική, συμπεριληπτική Πολιτεία που θα ρυθμίσει και θα ρυθμιστεί από ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο που θα εξασφαλίζει αξιοπρεπείς συνθήκες για όλες και όλους, το οποίο, κατά συνέπεια, στον πυρήνα του θα έχει τη διατροφική αυτάρκεια, την περιβαλλοντική αειφορία, την κοινωνική φροντίδα και άρα την άμβλυνση των κοινωνικών ανισοτήτων που μας ωθούν στη βαρβαρότητα. Η Θεσσαλία είναι για την Ελλάδα η γεωγραφική και παραγωγική καρδιά προς μια τέτοια στόχευση, πέρα από τον αδιανόητο, αυτοκαταστροφικό «καπιταλισμό της καταστροφής».

Η Ιρις Λυκουριώτη είναι αρχιτέκτων, αναπληρώτρια καθηγήτρια, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας