ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΤΩΝ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΝ

Εξαιρετικά δύσκολη, ενδιαφέρουσα και ελκυστική είναι η εγκατάσταση εικαστικών εκθέσεων με έργα τέχνης και περφόρμανς σε ιδιάζοντα ικανού μεγέθους περιβάλλοντα δομημένου χώρου, που έχουν χαρακτηριστικά εγκατάλειψης ή υποβάθμισης και συχνά ανταγωνίζονται τα έργα.

Στο πλαίσιο αυτό, σημαντική ήταν και φέτος η επιλογή του δημοσιογράφου και μουσειολόγου Δημήτρη Τρίκα, να επιμεληθεί μια νέα πολυδημοσιευμένη ήδη εικαστική εγκατάσταση σε μια άλλη ιδιάζουσα περιοχή στο Λεκανοπέδιο, μέσα στην καρδιά της Αθήνας, μετά την πετυχημένη περσινή του πρωτοβουλία στα ενδότερα του Δρομοκαΐτειου με μια δραματική εικαστική έκθεση με τίτλο «Εγκλεισμοί».

Σε έναν τραυματισμένο τόπο, που σπάνια προσεγγίζει ο κάτοικος της πόλης, στον Ελαιώνα, διάλεξε φέτος μια σειρά χώρων όπου 48 καλλιτέχνες έστησαν τα έργα τους. Παράλληλα οργάνωσε ένα πρόγραμμα με περφόρμανς, συζητήσεις και άλλες δράσεις με τη συμμετοχή των ελάχιστων κατοίκων. Γιατί ο Ελαιώνας δεν κατοικείται στην ουσία. Από μία αγροτική περιοχή με καλλιέργειες μετατράπηκε σε έναν χωρίς σχέδιο χώρο βιοτεχνιών και εγκαταστάσεων παραγωγής, στο πλαίσιο μιας ραγδαίας άναρχης εκβιομηχάνισης που μετά την απομάκρυνσή τους βρέθηκε παραμελημένη, με ετερόκλητες χρήσεις, ακόμη και ως αποδέκτης αποβλήτων, αναδεικνύοντας ένα βίαιο, εκ του προχείρου ανθρώπινο αποτύπωμα πάνω στη φύση όπως άλλωστε αποτυπώνεται και στον τίτλο της εκδήλωσης «Ελαιώνας ’23 – Χθόνιο και Ανθρωπόκαινος».

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΣ. Σε αυτό το χαώδες περιβάλλον, μετά την ξενάγηση από τον Δημήτρη Τρίκα προβληματίστηκα για άλλη μια φορά πώς συνθέτει κανείς τέτοιες σημαντικές εκθέσεις με έργα διάσπαρτα σε διαφορετικούς χώρους, έτσι ώστε να είναι δυνατή η περιήγηση του επισκέπτη ακολουθώντας μία λογική που συνδέει τις όποιες διαφορετικές ενότητες των έργων, μέσα και από μια σκηνοθετημένη μετάβαση που θεωρώ ότι μπορεί να δομήσει, και να προετοιμάσει η ομάδα που επιμελείται το εικαστικό γεγονός.

Αν και συνηθίζεται η λογική της τυχαίας και ελεύθερης περιπλάνησης του επισκέπτη με ενίοτε την αγωνία της αναζήτησης των έργων σε ένα διευρυμένο άγνωστο περιβάλλον, εκτιμώ ότι έχει ενδιαφέρον να αναζητηθούν τρόποι για να οδηγηθεί μέσα από μία συγκεκριμένη διαδρομή που θα του δώσει τη δυνατότητα να συναντά όλα τα έργα να συνομιλούν με το αναπάντεχο και συχνά άγνωστο περιβάλλον.

Με ανάλογο τρόπο λειτουργήσαμε το 2006, όταν με τον εικαστικό Κώστα Τσόκλη και τον συνθέτη Νίκο Ξυδάκη πραγματοποιήσαμε μια μεγάλη εικαστική εγκατάσταση στο εγκαταλελειμμένο χωριό Μοναστήρια στην Τήνο, που αντιμετωπίστηκε σαν ένα ενιαίο σύνολο, σαν ένα τεράστιο τελάρο, που υποδέχθηκε σειρά διαφορετικών έργων τέχνης επί των κτισμάτων με γενικό τίτλο «αντανακλάσεις» και με βασικό εργαλείο τους καθρέφτες. Αυτή η άποψη του συνόλου με προβλημάτισε για άλλη μια φορά όταν το 2004 συμμετείχα στην επιμέλεια της μεγάλης έκθεσης της Βάνας Ξένου με τίτλο «Ελευσις – Πέρασμα» στο εγκαταλελειμμένο εργοστάσιο ΚΡΟΝΟΣ στην Ελευσίνα, όπου και τότε αναζητούσαμε τρόπους σύνδεσης των έργων στα διαφορετικά κτίρια σε μια συγκεκριμένη διαδρομή, ακολουθώντας ένα σενάριο που πρόκυπτε από τη θεματολογία των έργων και τον τρόπο που η καλλιτέχνις ήθελε να οδηγήσει τον επισκέπτη. Και στη μεν Ελευσίνα επιλέξαμε τη σήμανση με μεταλλικές στήλες, αλλά στα Μοναστήρια η επιλογή ήταν μια πιο σημαντική αρχιτεκτονική χειρονομία. Σχεδίασα τότε μια ελαφρώς υπερυψωμένη κλειστή ξύλινη διαδρομή (εικ. 2) που ακολούθησε τα μονοπάτια του χωριού σε ένα κλειστό σχήμα και λειτούργησε σαν τη ραχοκοκαλιά που συνέδεσε 42 συνολικά έργα, εικαστικές επεμβάσεις εντός και εκτός των εγκαταλελειμμένων κτισμάτων. Με μια παράλληλη σήμανση με μικρές πινακίδες ο επισκέπτης είχε τη δυνατότητα να περιπλανηθεί αβίαστα και να ανακαλύψει όλα τα έργα που με έναν τρόπο είχαν και μια σκηνοθετημένη ακολουθία με μια σταδιακή κορύφωση. Για αυτή την αρχιτεκτονική χειρονομία ο Δημήτρης Φατούρος είχε γράψει:

… Οι ροές των επισκεπτών πότε φαίνονται, πότε χάνονται πάνω στα ίχνη των ξύλινων καλοσχεδιασμένων διαδρομών, σαν να «σχεδιάζουν τη ροή του χρόνου». Οι διαδρομές διασταυρώνονται, διεισδύουν, σταματούν για λίγο, ξαναρχίζουν, συναντούν τις χρωματικές στιγμές των ερειπίων… Δεν φαίνεται να υπάρχει τέλος, στα όρια των κινήσεων και των μετακινήσεων…

ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ. Αυτή ακριβώς η λογική μου έλειψε στον Ελαιώνα. Αισθάνθηκα ότι χωρίς συνεχή ξενάγηση ή έστω μια ευδιάκριτη σήμανση ή έναν τυπωμένο χάρτη ο επισκέπτης αντιμετώπισε δυσκολίες να ανακαλύψει τα έργα σε όλους τους χώρους. Αναγνωρίζοντας ότι χρειάζονται τεράστιες προσπάθειες για πραγματοποίηση εικαστικών εγκαταστάσεων σε αυτούς τους ασυνήθιστους χώρους, εκτιμώ ότι δίπλα στους ανθρώπους που επιμελήθηκαν αυτή τη σημαντική εγκατάσταση, θα μπορούσε με τη συμμετοχή ενός αρχιτέκτονα να είχε καλυφθεί αυτό το κενό και παράλληλα να αναβαθμιστεί και ο τρόπος ανάδειξης των έργων.

ΕΠΑΝΟΡΘΩΣΗ: Στο προηγούμενο άρθρο μου για την Τεχνητή Νοημοσύνη, παραποιήθηκε το όνομα του συμμαθητή από το Βαρβάκειο Χρήστου Παπαδημητρίου, καθηγητή του Πανεπιστημίου Columbia.