Υποκριτική αλφάβητος

Τα πρώτα μου ταξίδια εκτός πατρίδας έγιναν πριν από 65 σχεδόν χρόνια. Φιλόλογος, αρχαιολόγος και ηθοποιός είχα τη μεγάλη τύχη να έχω δάσκαλο τον μεγάλο σκηνοθέτη Δημήτρη Ροντήρη. Αργότερα ιδρύσαμε και μια δραματική σχολή, όπου διδάσκαμε εκείνος, η χορογράφος Λουκία Σακελλαρίου κι εγώ. Οι σπουδαστές δεν πλήρωναν δίδακτρα και η σχολή λειτουργούσε σε ένα ξενοίκιαστο διαμέρισμα του δασκάλου στα Ιλίσια. Οπως ήταν λογικό, έκλεισε σε τρία χρόνια, αφού εκπαίδευσε μια μικρή ομάδα νέων ηθοποιών.

Αν γυρίζω σε αυτή τη δασκαλίστικη εμπειρία, είναι για να παραλληλίσω την εκπαιδευτική καλλιτεχνική κατάσταση με τη σημερινή. Ο νέος που ήθελε να σπουδάσει θέατρο πριν από 50 και πλέον χρόνια έπρεπε να ξεκινήσει με πολύ λίγα εφόδια. Η μόνη επαφή που είχε με τη θεατρική πράξη ήταν οι παραστάσεις κάθε περίοδο και το ραδιόφωνο που είχε μία εβδομαδιαία μετάδοση θεατρικού έργου με γνωστούς έλληνες ηθοποιούς. Εγώ που μεγάλωσα και ως την είσοδό μου στο πανεπιστήμιο σε ελληνική επαρχία η μόνη επαφή με θέατρο ήταν οι αραιές επισκέψεις περιοδευόντων θιάσων και το ραδιόφωνο με τις εβδομαδιαίες μεταδόσεις μαγνητοφωνημένων παραστάσεων και την κάθε βράδυ στη μόνη ραδιοφωνική επαφή, το κρατικό ραδιόφωνο, που ένας γνωστός ηθοποιός διάβαζε για ένα τέταρτο σε συνέχειες λογοτεχνικά ελληνικά έργα. Η Παξινού, π.χ. διάβασε τότε τον «Ζητιάνο» του Καρκαβίτσα και ο Θάνος Κωτσόπουλος Καραγάτση. Το 1954 περιόδευσε ο θίασος της Μαρίκας Κοτοπούλη και είχαμε στη Λαμία την ευτυχία να δούμε τη μυθική εκείνη ηθοποιό και δίπλα της τον Μυράτ, πατέρα και γιο, τη νεαρή Συνοδινού και τον μέγιστο κωμικό Χριστόφορο Νέζερ με τον νέο, εξαίσιο Παντελή Ζερβό.

Είχα έναν πατέρα εκπαιδευτικό που ως μετεκπαιδευόμενος φιλόλογος το 1935 στην Αθήνα είχε απολαύσει τη μεγάλη περίοδο ακμής του Εθνικού Θεάτρου με σκηνοθέτη τον Ροντήρη, αλλά και την είσοδο στη σκηνική ιστορία του τόπου του Κάρολου Κουν, ενώ στο ελεύθερο θέατρο κυριαρχούσαν ο Βεάκης, η Κυρία Κατερίνα, ο Λογοθετίδης, ο Αργυρόπουλος, ο Μουσούρης. Είχαμε, οι φανατικοί για θέατρο νέοι, μια εξαίσια ομάδα δασκάλων από σκηνής αυτοσχέδιων, εμπειρικών και μορφωμένων με τα νέα εξαίρετα εργαλεία που μετέφερε και στην Ελλάδα η ευρωπαϊκή και αμερικανική παραγωγή. Αλλά και η δραματουργική παραγωγή στα χρόνια εκείνα είχε μια έξοχη ποικιλία γραφής. Καταρχάς, υπήρχε η γενναία παράδοση των μπουλουκιών. Εκεί κυριαρχούσαν οι έξοχες προσωπικότητες που υπηρετούσαν μια παράδοση εμπειρικών μαστόρων ηλικίας ενός αιώνα. Το αποκλειστικά ελληνικό ιδίωμα μεταδιδόταν, διδασκόταν στο σανίδι της σκηνής από τους εμπειρότερους στους νέους. Και είναι θαυμάσιο να διαπιστώνει κανείς πως αυτή η δασκαλίστικη παράδοση λειτουργούσε, έτσι ώστε να μη γεμίσει η αγορά με υποκριτικά μαϊμουδίσματα. Ηθοποιοί που ξεκίνησαν δίπλα στην Κοτοπούλη, στην Κυβέλη, στον Βεάκη, στον Αργυρόπουλο, τον Μαυρέα, την Καλουτά δημιούργησαν το δικό τους προσωπικό ιδίωμα. Ο Χατζηχρήστος δε μιμήθηκε την κυρίαρχη μανιέρα του Λογοθετίδη, ο Ηλιόπουλος, ενώ ξεκίνησε με τον θίασο της Κοτοπούλη, οργάνωσε έναν κώδικα τελείως προσωπικό. Κανένας δεν τόλμησε να τον αντιγράψει. Από την άλλη, σε παράλληλη τροχιά, κινήθηκε η ελληνική επιθεώρηση, ένα είδος και δραματουργικό και υποκριτικό χωρίς προηγούμενο παγκοσμίως. Εν πρώτοις, όλοι οι κορυφαίοι θεατρίνοι της επιθεώρησης είναι κυριολεκτικά ασπούδαχτοι. Και όσοι ξεκίνησαν από το σανίδι, όπως ο Ορέστης Μακρής, που διακρίθηκαν στο μουσικό θέατρο, έπλασε έναν τύπο, τον μεθύστακα, χωρίς προηγούμενο, ούτε στο κείμενο, ούτε στον υποκριτικό κώδικα. Το ίδιο συνέβη και με τη Μαρίκα Νέζερ που έφερε στο πάλκο τη λαϊκή κουτσομπόλα. Ευτύχησα στην επαρχία που μεγάλωσα να υπάρχει ένα κοινό που αγαπούσε το θέατρο, έτσι είχαμε συχνά την ευκαιρία να θαυμάσουμε τους μεγάλους μαστόρους. Στη Λαμία είδα για πρώτη φορά Βεάκη, Κοτοπούλη, Κυβέλη, Αργυρόπουλο, Ηλιόπουλο, Φωτόπουλο και Μελίνα Μερκούρη!

Ηταν η εποχή που μόνο ένα μικρό ποσοστό των ηθοποιών που υπηρετούσαν την τέχνη είχε εκπαίδευση, πριν ανέβουν στο σανίδι. Το Εθνικό Θέατρο, που διέθετε έξοχη σχολή, εκπαίδευε λίγους που τους απορροφούσε στις παραστάσεις του. Οι περισσότεροι τότε απόφοιτοι της σχολής ξεκινούσαν την καριέρα τους στους Χορούς του αρχαίου δράματος, τραγικούς και κωμικούς. Η Αρώνη, η Καρέζη, η Βουγιουκλάκη, ο Παπαμιχαήλ, ο Τσακίρογλου, η Κοντού, η Σκούντζου από τους Χορούς ξεκίνησαν την έξοχη έκτοτε καριέρα τους. Ο Ροντήρης, ο Κωστής Μιχαηλίδης, ο Μουζενίδης, ο Κατσέλης και ο Κουν εκπαίδευσαν μια γενναία υποκριτική γενιά. Η γενιά του Ευαγγελάτου έφερε στις σκηνές μας  του κώδικες, κυρίως της γερμανικής, αλλά και της αγγλικής, της ιταλικής, της γαλλικής θεατρικής παιδείας. Με κορυφαίο δάσκαλο αυτή την περίοδο τον Μίνω Βολανάκη, που ξεκίνησε ως ηθοποιός στο Λονδίνο! Ακολούθησαν σκηνοθέτες, όπως ο Στάθης Λιβαθινός και η Κατερίνα Ευαγγελάτου, που εφάρμοσαν μεθόδους της μεγάλης ρωσικής σχολής, όπου και σπούδασαν.

Γύρω στα χρόνια του ’50 και του ’60 έγινε στη χώρα μας και στην περιοχή του θεάτρου ένας έξοχος συγκερασμός, της μεγάλης αυτοσχέδιας, ασπούδαχτης, όπως χαρακτηρίστηκε υποκριτικής, και των νέων συστημάτων εκπαίδευσης ηθοποιών. Το θαύμα σ΄αυτόν τον ευλογημένο τόπο είναι πως οι δύο δρόμοι, και ως παράλληλοι και ως ενωμένοι σε μία νέα ευαισθησία, συνυπήρξαν αλληλοδιδασκόμενοι. Ο Ροντήρης, ο Κ. Μιχαηλίδης, ο Βολανάκης έφερναν στη διδασκαλία και αφομοίωναν τις μεγάλες σχολές της Ευρώπης και της Αμερικής. Και όμως, συνεργάστηκαν με ηθοποιούς που έφερναν τη μανιέρα των ασπούδαχτων. Ο Ροντήρης στήριξε στις κωμωδίες του τον κώδικα του Χριστόφορου Νέζερ, ενός ηθοποιού που δεν ήξερε καν ανάγνωση και μάθαινε τους ρόλους του με το αφτί και τον υποβολέα! Ο Ηλιόπουλος είχε γαλλική θεατρική κουλτούρα, ο Φωτόπουλος ήταν τέκνο των περιοδευόντων μπουλουκιών, κι όμως, όχι μόνο συνυπήρξαν, αλλά δημιούργησαν ένα δίδυμο αχτύπητο από κάθε κριτική. Στο Χόλιγουντ αυτό έλαμψε με τη συνεργασία Μπάστερ Κίτον και Τσάρλι Τσάπλιν!

Ο Ροντήρης λάτρευε τον Αυλωνίτη και τη Βλαχοπούλου. Μαθητής όντας της Κοτοπούλη, από όπου και ξεκίνησε την υποκριτική του καριέρα, είχε καταφυλάξει μέσα του, αλλά και στις διδαχές του, πως το θέατρο είναι βέβαια μίμησις πράξεως, αλλά η μίμηση είναι η διαφορά των ζώων με τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος διά της μιμήσεως έφτιαξε τον πολιτισμό. Η γλώσσα, η ειδοποιός διαφορά του ανθρώπου από τα ζώα, είναι κατεξοχήν μίμησις. Νηπιόθεν ο άνθρωπος στην κούνια του έχει απέναντί του μάνα, πατέρα, αδέλφια, συγγενείς που δέχονται να τον επισκεφτούν. Ο Ροντήρης, όταν δίδασκε ορθοφωνία, τόνιζε την ανάγκη να νιώσουμε τόσο χαλαρά, όπως όταν ξυπνάμε. Επρεπε να προσπαθήσουμε να ταυτιστούμε με τον πρωτόγονο άνθρωπο που αρθρώνει ήχους, αναζητώντας σύντροφο ή ειδοποιώντας για πλησιάζοντα εχθρό. Ηταν τότε που ανακαλύψαμε κάτι που συμβαίνει σε όλους τους ανθρώπους, όπου γης. Πως η φωνή, ο ψίθυρος, η κραυγή, το γέλιο, το κλάμα κινητοποιούσε το μυικό σύστημα, χωρίς ο άνθρωπος να το σκέφτεται. Ο δάσκαλος μας συμβούλευε, αν είχαμε μωρό στο σπίτι, να μελετούμε τις αντιδράσεις του, όταν έβλεπε γνωστό ή άγνωστο πρόσωπο, αν πλησίαζε το φαγητό, αν έσβηνε το φως, αν έμπαινε το φως στο σκοτεινό δωμάτιο. Το έχω κι άλλοτε σημειώσει, ο δάσκαλος όριζε την υποκριτική ως «τον έλεγχο του µυϊκού και του νευρικού συστήματος». Αν ο σπουδαστής κραύγαζε και τεντώνονταν οι φλέβες του, τον συμβούλευε να ηρεμήσει και έτσι θα μπορούσε και η φωνή να μεταφέρει τους αναγκαίους ήχους των λέξεων, χωρίς να υποχρεώνει τον θεατή να προσέχει τη σωματική ένταση και να περιορίζεται στα νοήματα.

Την εποχή που στις σχολές υποκριτικής, και ιδιαίτερα στο θέατρο του Κουν, τα πάντα ξεκινούσαν από τον αυτοσχεδιασμό. Ο Κουν μάλιστα δεν έδινε στους πρωτοετείς ρόλο, αν δεν περνούσε εξάμηνο, αφού τους ζητούσε να αυτοσχεδιάσουν, π.χ., κατάσταση πανικού σε πυρκαγιά, σε εμφάνιση άγριου ζώου, ενώπιον επιθανάτιου ρόγχου, με την υποδοχή του πατέρα, που έρχεται από την ξενιτιά, με άνθρωπο που ανακαλύπτει ότι τον έκλεψαν κ.λπ.

Ο Ροντήρης έλεγε πως την κίνηση στον άνθρωπο τη γεννά ο λόγος. Εχετε δει άνθρωπο σε κηδεία να περπατάει, χορεύοντας; Εχετε δει στρατιώτη στη μάχη να περπατάει ευθυτενής και χαρούμενος; Εχετε δει άνθρωπο να μη σηκώνει τα χέρια του να αμυνθεί, όταν τον πλησιάζει απειλητικά άλλος άνθρωπος, ζώο ή φυσικό βίαιο φαινόμενο; Η γλώσσα στον άνθρωπο κινητοποιεί μύες και νεύρα, ΑΥΤΟΜΑΤΩΣ. Γι΄ αυτό και ο δάσκαλος δίδασκε Αγωγή του Λόγου ως μέσο κινητοποίησης και ως πεδίο συνεννόησης. Μαθητής δραματικής σχολής στη Μόσχα μου έλεγε πως στις πρώτες μέρες ο δάσκαλος ζητούσε από τον μαθητή να εκφράσει δέκα διαφορετικά αισθήματα, φόβου, άμυνας, χαράς κ.λπ., εκφέροντας τη λέξη ΝΑΙ!