Η συντριβή των ατομικών ταυτοτήτων

«Λαβύρινθος» είναι ο τίτλος της εξαίσιας τέταρτης νουβέλας του πολυμεταφρασμένου Τούρκου, κουρδικής καταγωγής, συγγραφέα, ακτιβιστή και προέδρου του ΡΕΝ International, του κορυφαίου σωματείου λογοτεχνών στον κόσμο, Μπουρχάν Σονμέζ. Ο Σονμέζ (1965 – ) είναι γνωστός στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό από το βραβευμένο «Ιστανμπούλ, Ιστανμπούλ» (Βραβείο Λογοτεχνίας της EBRD, Λονδίνο 2018), το οποίο κυκλοφορεί επίσης από τις Εκδόσεις Καστανιώτη, σε εξαίρετη μετάφραση του Θάνου Ζαράγκαλη.

Ο Σονμέζ είχε ξυλοκοπηθεί βάναυσα από την αστυνομία της Κωνσταντινούπολης σε μια διαδήλωση και υπέφερε από αμνησία, αϋπνία και χρόνιους πονοκεφάλους εξαιτίας εγκεφαλικού τραύματος. Οπως έχει πει σε συνέντευξή του: «έχασε τον εαυτό του, νιώθοντας ένα κενό» και πριν γράψει τον «Λαβύρινθο» ερεύνησε σχετικές κλινικές μελέτες.

Στη νουβέλα του «Λαβύρινθος» μάς καταθέτει τους στοχασμούς του κεντρικού ήρωα, Μπορατίν, ενός εικοσιοκτάχρονου μπλουζίστα, ο οποίος επιστρέφει στο σπίτι του ύστερα από μια απόπειρα αυτοκτονίας που έκανε, πηδώντας από μια γέφυρα στον Βόσπορο. Ενώ το σώμα του αναδύθηκε ως εκ θαύματος άθικτο εκτός από ένα σπασμένο πλευρό, το μυαλό του χάθηκε και δεν θυμάται ποιος είναι και γιατί ήθελε να αυτοκτονήσει. «[…] Κάθομαι στην άκρη του κρεβατιού και κοιτάζω τα χέρια, τα μπράτσα, τα πόδια μου σαν να τα βλέπω για πρώτη φορά. Υπάρχει κάτι σ’ αυτόν τον κόσμο που για χάρη του θα άξιζε να πεθάνει κανείς; […]». Αυτό το αναπάντητο ερώτημα που τον κατατρύχει είναι και το ερώτημα που τίθεται έμμεσα στον αναγνώστη ξανά και ξανά.

Ενώ δεν μπορεί να θυμηθεί τίποτα για το παρελθόν του, κανέναν από τους αγαπημένους και τους φίλους του, το μυαλό του είναι γεμάτο με πληροφορίες που δεν τον αφορούν. Γνωρίζει τα ονόματα των αρχαίων φιλοσόφων, τα λόγια του αστροναύτη που πάτησε πρώτος στη Σελήνη και ιστορικά γεγονότα τα οποία όμως δεν μπορεί να τα τοποθετήσει σε σωστή χρονολογική σειρά. Και παρότι, σύμφωνα με τους φίλους του, είναι ένας ταλαντούχος μουσικός, ένας άνθρωπος με λόγους να ζει, εκείνος βυθίζεται σε έναν λαβύρινθο. Ολες αυτές οι αρετές τον αφήνουν αδιάφορο και προτιμά να περιπλανιέται στους δρόμους της Κωνσταντινούπολης συναναστρεφόμενος αγνώστους. Με τη μνήμη του tabula rasa βιώνει μια πρωτόγνωρη απελπισία. «[…] Λένε ότι παλιότερα ήμουν καλός άνθρωπος, ήμουν ευτυχισμένος. Τότε γιατί θέλησα να πέσω από τη γέφυρα και να πεθάνω; […]». Και κυρίως ο Μπορατίν βασανίζεται μήπως επαναλάβει το απονενοημένο «[…] Θα ήθελα να μάθω γιατί ήθελα να πεθάνω. Αλλά τι γίνεται αν η ανακάλυψη αυτή με τρελάνει και με κάνει να θέλω να αυτοκτονήσω ξανά; […]».

Η έννοια του χρόνου είναι παρούσα σε όλο το έργο και ο Σονμέζ μάς χαρίζει κορυφαίες στιγμές υπαινικτικότητας. Χαρακτηριστικό το σημείο όπου ο πρωταγωνιστής αποσυναρμολογεί ένα ρολόι. «[…] Σ’ αυτά (τα γρανάζια) ο χρόνος κινείται προς τα εμπρός και γυρίζει πάντα στο ίδιο σημείο. Αν καταλάβαινα πώς συμβαίνει αυτό, ίσως να καταλάβαινα και τη ζωή. Γιατί ο πόνος μιας σταύρωσης που συνέβη πριν από δυο χιλιάδες χρόνια συνεχίζεται μέχρι σήμερα; […]». Η λήθη τού στερεί τη λύπη. Ερωτήσεις ποιητικής αισθητικής εμφανίζονται στις σελίδες στοχεύοντας ολόισια τον αναγνώστη. Μπορεί κάποιος χωρίς παρελθόν να έχει ένα μεστό παρόν και ένα ευοίωνο μέλλον; Και σε ποιον βαθμό χρειαζόμαστε, εν τέλει, τη μνήμη μας για τον αυτοπροσδιορισμό μας.

Ο Σονμέζ στον «Λαβύρινθο» συνομιλεί διακειμενικά με τον σπουδαίο Μοντιανό. «[…] Είναι δυνατόν όποιος έχει χάσει τη μνήμη του να συνεχίσει να αγαπά; […]». Παράλληλα, σε όλο σχεδόν το βιβλίο αναμετριέται με τον Μπόρχες «[…] Κάποιες νύχτες θέλω να ρίξω γροθιά στον καθρέφτη. Στέκομαι μπροστά του και κοιτάζω το πρόσωπο μπροστά μου… Είναι τόσο μακρύς ο δρόμος που οδηγεί από το πρόσωπό μου στο είδωλο στον καθρέφτη, που δεν τολμώ να μπω στις στριφογυριστές και υγρές στοές του […]». Και στο τέλος της ιστορίας μεταφερόμαστε εκεί από όπου ξεκίνησε, στη γέφυρα του Βοσπόρου.

Το βιβλίο είναι διάστικτο από στοιχεία θρησκευτικότητας, χριστιανικά αγάλματα, οράματα με φίδια, το τραύμα στο πλευρό του Μπορατίν που συμβολίζει τη βιβλική νέα δημιουργία, άρα και την αναζήτηση νέας ταυτότητας, γιατί ο Μπορατίν είναι ένας άνθρωπος που προσπαθεί να δημιουργήσει έναν νέο άνθρωπο από το σπασμένο του πλευρό.

Σύμφωνα με τον συγγραφέα, είμαστε όλοι μέρος της ιστορίας της ανθρωπότητας των τελευταίων δέκα χιλιάδων ετών, παρόλο που ζούμε σε αυτόν τον κόσμο περί τα 80 έτη. Φέρουμε τις καταβολές των βιβλικών και φιλοσοφικών ιδεών και δεν μπορούμε να τις αποβάλουμε. Και γι’ αυτό ο ήρωάς του αναρωτιέται για τις πεποιθήσεις του και για το πόσο αυτές είναι επίπλαστες από την κοινωνική του ένταξη. «[…] Τι σημαίνει ομορφιά; Θα το ήξερα αν δεν είχα χάσει τη μνήμη μου; […]».

Ο «Λαβύρινθος» του Σονμέζ κρύβει εντός του ένα σαφές πολιτικό και κοινωνικό μήνυμα, αρκεί κάποιος να δει τη συνολική εικόνα και όχι μόνο τις επιμέρους λεπτομέρειες της αφήγησης. Μπροστά στην απροσμάχητη πραγματικότητα οι ατομικές ταυτότητες συνθλίβονται. Και το ερώτημα που αναφύεται είναι κατά πόσο θα ήταν απελευθερωτικό να διαγράψουμε το παρελθόν σε ατομικό ή και συλλογικό επίπεδο.

Η Ντίνα Σαρακηνού είναι συγγραφέας, διευθύντρια του λογοτεχνικού online περιοδικού Literature.gr και πρόεδρος του PEN Greece.