«Αν δεν ήσασταν αυτό που είστε, τι θα θέλατε να είστε;»

Αν θα χρειαζόταν να έχει κανείς μια απτή μαρτυρία ή απόδειξη ότι οι εποχές και οι κοινωνίες εξελισσόμενες οδεύουν σε μια δραματικότερη σύνθεση σε σχέση με εκείνη που θα εύχονταν να γνωρίσουν, δεν έχει παρά να προβεί σε μια απλή σύγκριση ανάμεσα στην ευχέρεια να μπορεί να προβλέψει με ειδυλλιακό τρόπο το προσωπικό του μέλλον και σε μια πραγματικότητα που διαμορφώνεται συνήθως σε σκοτεινή και δυσερμήνευτη για τον καθένα. Ποιος θα φανταζόταν αλήθεια πως η τρυφερότητα μιας ερώτησης που με διαφορετικές μορφές γέμιζε τις προπολεμικές δεκαετίες, τα λευκώματα νεαρών κοριτσιών και αγοριών «τι θα θέλατε να είστε, αν δεν ήσασταν αυτό που είστε;», θα ακουγόταν σε πολύ μεταγενέστερους χρόνους ως ερώτηση μιας υπαρξιακής δριμύτητας που θα μετέβαλλε τον καθένα σε ένα πρόσωπο δραματικό. Να υποχρεώνεται δηλαδή να μεταφέρει ένα βάρος τη στιγμή ακριβώς που θα χρειαζόταν να αισθάνεται πανάλαφρος προκειμένου να αντιμετωπίσει ένα τέλος που, αν και προδιαγεγραμμένο, δεν παύει να παραμένει τόσο οδυνηρό όσο και αν του ήταν άγνωστο. Αναρωτιέται κανείς πόσοι άνθρωποι, αν δεν είναι το σύνολο της ανθρωπότητας όπως υφίσταται την κάθε στιγμή, δεν θα άλλαζαν μια ζωή όπως έχει εξελιχθεί και τους είναι γνωστή και εν πάση περιπτώσει υπήρξε άλλοτε περισσότερο και άλλοτε λιγότερο μια συνειδητή επιλογή, με μια ζωή που αν και εντελώς άγνωστη, φαίνεται να ανταποκρίνεται σε πολύ πιο μύχιους στόχους ή προοπτικές σε σχέση με τις πραγματοποιημένες. Το μυστήριο, ο θάνατος δηλαδή, αν και συνιστά μια κοινή μοίρα να μη βιώνεται παρά σαν μια απολύτως προσωπική ιδιαιτερότητα, να έχει ως συνέπεια μαζί με μια αδιαπραγμάτευτη και τελεσίδικη έλλειψη επικοινωνίας ανάμεσα στους ανθρώπους, την αυτόματη καθαίρεση σε ένα επίπεδο προβληματικό όσον αφορά την αξία κάθε ανθρώπινης ζωής. Οπωσδήποτε θερμές ευχαριστίες στους τέσσερις κορυφαίους, ο καθένας στο είδος του, συνεργάτες του σημερινού αφιερώματος, που πέρα από τα εξαιρετικά καλογραμμένα κείμενά τους, εμφανίζουν ως παρηγορητική μια εκ των πραγμάτων απαρηγόρητη προϋπόθεση της ζωής μας.

Ντόρα Μπακογιάννη

πολιτικός

Αρχαιολόγος σε αναζήτηση αρχαίων πολιτισμών

Κατ’ αρχάς θα ήθελα πολύ να έχω ένα φυσικό ταλέντο έκφρασης. Θα ήθελα, δηλαδή, να μπορώ να ζωγραφίσω, να μπορώ να συνθέσω μουσική, να τραγουδήσω, να μπορώ να γράψω λογοτεχνία. Είναι πολύ ωραίο να μπορεί κανείς να εκφράσει τα συναισθήματά του με έναν εύηχο, με έναν αρμονικό τρόπο και να μπορεί αυτό να το κοινωνήσει. Αλλά επειδή δεν έχω κανένα τέτοιο ταλέντο και μάλλον είναι αργά να το αποκτήσω, θα ήθελα να είμαι αρχαιολόγος. Θα ήθελα πάρα πολύ να ψάξω και να ανακαλύψω μυστικά του παρελθόντος. Να μπορώ να ανακαλύψω από τον τάφο του Μεγάλου Αλεξάνδρου μέχρι το πού χάθηκε το δωμάτιο του κεχριμπαριού στην Αγία Πετρούπολη. Θα ήθελα να σκάψω την έρημο της Αιγύπτου και να βρω άλλον έναν τάφο σαν αυτόν του Τουταγχαμών ή μία χαμένη πολιτεία, από αυτές που εξαφανίστηκαν μετά από μια καταστροφή. Θα ήθελα να σκάψω και να βρω την απάντηση στον δίσκο της Φαιστού.

Με μαγεύει το να ψάχνω χαμένους πολιτισμούς. Δηλαδή, θα με ενδιέφερε πάρα πολύ να μπορώ να μελετήσω και να απαντήσω στο ερώτημα «γιατί χάθηκαν ορισμένοι πολιτισμοί από τη μία ώρα στην άλλη;». Σήμερα ένα από τα μεγαλύτερα ερωτήματα είναι τι έγινε με τους μεσογειακούς πολιτισμούς, οι οποίοι χάθηκαν περίπου ταυτόχρονα, περίπου την ίδια εποχή. Μεγάλες πόλεις πλούσιες, ακμάζουσες, χάθηκαν χωρίς να έχουμε μάθει ακόμη τι συνέβη. Οφείλεται στις μεγάλες κλιματικές αλλαγές οι οποίες επικράτησαν σε κάποια δεδομένη στιγμή; Οφείλεται σε στρατιωτικές επιδρομές, σε μεγάλες μεταναστευτικές ροές; Τι ακριβώς έγινε σε όλες αυτές τις περιπτώσεις; Είναι ερωτήματα τα οποία κάποια στιγμή, με τη βοήθεια της τεχνολογίας, σίγουρα θα απαντηθούν. Ομως εμένα με συναρπάζει το να μπορώ να ανακαλύψω πώς εξελίχθηκε η ανθρωπότητα σε συγκεκριμένες στιγμές και ποιοι ήταν οι βασικοί λόγοι της παρακμής, οι οποίοι οδήγησαν μεγάλες αυτοκρατορίες και οικονομικά ευημερούσες πόλεις από τη μία ώρα στην άλλη να εγκαταλειφθούν και να εξαφανιστούν. Για να σας είμαι ειλικρινής, με έλκει πολύ περισσότερο το να μπορώ να δω πίσω από το να δω τι θα γίνει μετά από 100 χρόνια. Με συναρπάζει να μπορώ να μάθω το πώς εξελίχθηκε η ανθρωπότητα και τι υπήρχε χιλιάδες χρόνια πριν. Για παράδειγμα, υπάρχει ένας χώρος στην Τουρκία που μοιάζει με ιερό και χρονολογείται παλαιότερα του μινωικού πολιτισμού, για τον οποίο όμως δεν γνωρίζει κανείς τίποτα. Δεν υπάρχει στοιχειοθετημένη απάντηση για το τι είναι, γιατί βρέθηκε στη μέση του πουθενά, ποιον λάτρευαν εκεί οι άνθρωποι, γιατί δεν υπάρχει κάποια πόλη σε κοντινή απόσταση. Ποιες ήταν οι συνήθειες των ανθρώπων, ποια η σχέση τους με το θείο ή τις τέχνες; Είναι ερωτήματα τα οποία θα με ενδιέφερε πάρα πολύ να μπορώ να τα απαντήσω. Νομίζω ότι όταν εγκαταλείψω την πολιτική και έχω τον χρόνο θα διαβάσω πολύ περισσότερο για όλα αυτά, ευελπιστώντας ότι θα έχουμε στη διάθεσή μας και περισσότερες πληροφορίες που θα προσθέτουν ψηφίδες για την κατανόηση των πολιτισμών που χάθηκαν.

Δημήτρης Νανόπουλος

φυσικός

Στα γήπεδα ή
στα κινηματογραφικά πλατό;

Υπάρχουν πολλές αναγνώσεις του προς ανάπτυξη θέματος. Κατ’ αρχήν, είναι το υπαρξιακό. Υπάρχω. Με ρώτησε κανένας αν θέλω να υπάρχω ή όχι; Δεν αναφέρομαι σε καταθλιπτικά φαινόμενα, αλλά σε ένα βασικό προσωπικό ερώτημα: Γνωρίζοντας ότι υπάρχει ένα τέλος στη διαδρομή μας, αξίζει τον κόπο να υπάρχουμε, από εδώ μέχρι εκεί;.. Η απάντησή μου είναι καθαρή και ξάστερη: ναι, αξίζει τον κόπο, αρκεί να μην πετάξεις στα σκουπίδια το διάβα σου από τη ζωή και να αφήσεις κάτι πίσω. Μία άλλη ανάγνωση της ερώτησης μπορεί να είναι, να υπάρχεις, αλλά πότε και πού; Δηλαδή σε ποια στιγμή γεννιέσαι και πού γεννιέσαι; Εποχή παρακμής σε τελειωμένο από «χέρι» τόπο ή σε μια ακμαία περίοδο σε μια μεγάλη χώρα; Η θέση μου είναι σαφής, όπου και να γεννηθούμε, όποτε και να γεννηθούμε, είμαστε πολύ τυχεροί και πρέπει να το εκμεταλλευτούμε.

Ας δούμε τώρα την απάντηση στην ερώτησή μας, δηλαδή τι θα ήθελα να ήμουν αν δεν ήμουν θεωρητικός φυσικός και κοσμολόγος. Ας δούμε όμως πρώτα γιατί έγινα φυσικός. Ηταν λόγω οικογενειακής παράδοσης; Οχι. Προέρχομαι από μια «κανονική» οικογένεια της δεκαετίας ’50-’60. Δεν γεννήθηκα δηλαδή με silver spoon στο στόμα μου, αλλά, λόγω της αγάπης των γονιών μου για τη γνώση, «σπούδασα». Ημουν τυχερός να ανακαλύψω από 16 χρονών μια αγάπη που είχα για τη Φυσική, που, χωρίς να ξέρω γιατί, με έκανε να τη μελετάω συνέχεια, χωρίς τελειωμό θα έλεγα. Βρήκα δηλαδή τον «δρόμο» μου μόνος μου, προφανώς όμως επηρεασμένος από το σχολικό μου περιβάλλον, όπου όπως έχω πει πολλές φορές με βοήθησε ο καθηγητής μου Βαγγέλης Τσιγγούνης, και το πανεπιστημιακό περιβάλλον, όπου με βοήθησε τα μέγιστα ο καθηγητής μου Φωκίων Χατζηιωάννου, που δεν θα τους ξεχάσω ποτέ. Από εκεί και πέρα ήταν «μονόδρομος» για μένα. Μέχρι τώρα, πενήντα συναπτά χρόνια Θεωρητική Φυσική και Κοσμολογία. Πόσο τυχερός ήμουν και είμαι;

Δεν είπα όμως πιο πάνω ότι η Φυσική με διεκδίκησε και με κέρδισε από την πρώτη μου αγάπη, το ποδόσφαιρο. Από το Δημοτικό Σχολείο και τα πρώτα χρόνια του τότε Γυμνασίου, είχα τρέλα με την μπάλα. Στου Ζωγράφου όπου μεγάλωσα, το Δημοτικό και το Γυμνάσιο είναι δίπλα στην εκκλησία του Αγίου Θεράποντα και πίσω ακριβώς από τα Σχολεία είναι το γήπεδο, του τότε Αθλητικού Ομίλου Ζωγράφου (ΑΟΖ). Εκεί ξημεροβραδιάζαμε παίζοντας μπάλα και μερικές φορές και μπάσκετ. Αλλά εκείνη την εποχή το μπάσκετ ήταν για «καλά παιδιά»!..

Από εκεί βρέθηκα στα chico του Παναθηναϊκού με κάρτα (!) που μας προπονούσε ο Σούτσος και μας βοήθαγε ο Μαντζαβελάκης… Μετά έπαιζα στη δεύτερη ομάδα του ΑΟΖ και μερικές φορές αναπληρωματικός στην πρώτη ομάδα. Θυμάμαι μια φορά, ήμουν 15 χρονών, και με βάλανε στην πρώτη ομάδα, που έβαλα και γκολ (!), πήγα να σταματήσω μια πολύ δυνατή μπαλιά με το στήθος και έπεσα πίσω, κάτω, οπότε ακούγεται μια γυναικεία φωνή να λέει: «καλέ, αυτό είναι παιδάκι…». Μάλιστα η περιοχή του Ζωγράφου της εποχής εκείνης, αρχές-μέσα του ’60, έβγαλε μεγάλους παίκτες: τον Ζάχο Πιτυχούτη, τον Τακτικό, τον συμμαθητή μου, φίλο, Τάκη Παπαδημητρίου που «έφυγε» δυστυχώς νωρίς, τους αδελφούς Μωραϊτέλη, και, και… Τότε λοιπόν αν με ρωτούσατε τι θέλω να γίνω, θα έλεγα ποδοσφαιριστής!

Την εποχή εκείνη, παράλληλα με το ποδόσφαιρο ανακάλυψα και τον «καλό κινηματογράφο»: Fellini, Bergman, Orson Welles, Γαλλική Nouvelle Vague, Ιταλικό σινεμά και βέβαια το Hollywood. Μου άνοιξε τεράστιο παράθυρο στον κόσμο, με επηρέασε πραγματικά αφάνταστα, σε επίπεδο που θυμάμαι ότι σκεπτόμουν μήπως να ασχοληθώ με τον κινηματογράφο, όχι τόσο σαν ηθοποιός αλλά πολύ περισσότερο σαν σκηνοθέτης ή μια λέξη που ανακάλυψα αργότερα, αυτό που λένε οι Γάλλοι “auteur”. Επίσης, ο κινηματογράφος εξακολουθεί να με συγκινεί όπως όταν ήμουν έφηβος, που είχα δει νομίζω στην καλοκαιρινή «Νιόβη» στου Ζωγράφου, το «8 ½» του «μάγου» Federico Fellini και βγήκα από το σινεμά και έκλαιγα…

Οπως όμως καταλάβατε, η Φυσική νίκησε… Παρ’ όλα αυτά η αγάπη μου για το ποδόσφαιρο εξακολουθεί να υπάρχει, παραμένω από παιδάκι Παναθηναϊκός, και συνεχίζω να δακρύζω βλέποντας το καράβι στο λιμάνι του Amacord…

g

Στρατής Παττακός

καρδιοχειρουργός

Αν ήμουν ένας
Φρέντυ Γερμανός…

Μια πολύ δύσκολη σκέψη. Σχεδόν ψυχογράφημα. Είναι τόσο αποκαλυπτική όσο και μια εξομολόγηση πιστού στον πνευματικό του. Πώς δηλαδή θα πεις στο περιβάλλον σου που σε ξέρει και σε αναγνωρίζει με αυτόν τον μανδύα ότι ενδόμυχα έχεις και άλλες επαγγελματικές σκέψεις; Ας αφήσουμε το γεγονός ότι η εναλλακτική σου ενασχόληση μπορεί να αλλάξει όλη σου την ταυτότητα. Θα θελες να ήσουν κάτι εντελώς διαφορετικό από αυτό που είσαι ή κάτι παραπλήσιο; Σε μένα δεν υπήρξε χώρος μήτε χρόνος για δεύτερες σκέψεις. Από την ώρα που ο πατέρας μου με έπιασε από το πουκάμισο και με τράβηξε παράμερα τη μέρα των γενεθλίων μου τον Δεκέμβριο του 1967 κάτι γράφτηκε. Είχε γίνει η πρώτη μεταμόσχευση καρδιάς στη Νότια Αφρική!

«Ξέρεις τι έγινε σήμερα; Ενας γιατρός πήρε την καρδιά από έναν άνθρωπο και την τοποθέτησε σε κάποιον άλλον! Αυτά είναι έργα Θεού…». Αυτό ήταν. Η αγάπη μου για την Ιατρική έγινε πάθος για την Καρδιοχειρουργική, χωρίς να ξέρω καν τι είναι. Ως εκ τούτου δεν άφησα στον εαυτό μου περιθώρια να σκεφτεί επιλογές ή να έχει δεύτερες σκέψεις.

Πέρασε χρόνος πολύς, καθώς στα φοιτητικά μου χρόνια άρχισα να βλέπω ότι υπήρχαν πολλά ενδιαφέροντα πράγματα εκτός από τους κτύπους της καρδιάς.

Ηταν τα χρόνια που ήρθε για πρώτη φορά η τηλεόραση, διάβασα εφημερίδα, βιβλίο, άνοιξα τα παράθυρα και είδα το θαύμα της ζωής και τον άνθρωπο σαν σύνολο. Η περιγραφή γεγονότων, εικόνων, συναισθημάτων, ιστορίας και γενικά κάθε πτυχής της ύπαρξής μας μου γεννούσε απίστευτο ενδιαφέρον. Μου άρεσε ο λόγος, γραπτός και προφορικός, το παιχνίδι των λέξεων, ο χορός του σοβαρού με το χιούμορ, το ταγκό του τραγικού με το κωμικό. Ζύγισα με προσοχή τις δυνάμεις μου. Δεν θα ήμουν ποτέ κάποιος γκουρού της φιλοσοφίας, της ποίησης, της συγγραφής, Με τραβούσε φοβερά η ενασχόληση με πολλά και η έκφραση του γραπτού και προφορικού λόγου. Και εκεί ήρθε και έδεσε με την παρουσία μιας ιδιαίτερης για μένα προσωπικότητας, του Φρέντυ Γερμανού…

Επιφυλλίδα στην «Ελευθεροτυπία», «Αλάτι και πιπέρι» στην τηλεόραση και πολλά βιβλία κατάμεστα από ιστορία και ανθρωπισμό…

«Ακριβή μου Σοφία», «Γυναίκα από βελούδο». «Το αντικείμενο», «Κατάστασις απελπιστική αλλά όχι σοβαρή» και τόσα άλλα. Δεν το κρύβω. Με μάγεψε. Ναι, θα ήθελα να κάνω κάτι τέτοιο.

Σίγουρα, ιδίως στις μέρες που ζούμε, που ο ανθρωπισμός με τον υλισμό φαίνεται να είναι στις αντίπερα όχθες της ύπαρξής μας, ο Φρέντυ θα ήταν πολύ επίκαιρος. Με το πνεύμα αυτό θα πορευόμουν. Χωρίς πολιτικές εχθροπραξίες, χωρίς κοινωνικούς περιορισμούς. Στον αφορισμό ότι άπειρα είναι το σύμπαν και η ανθρώπινη βλακεία θα πρόσθετα και ένα τρίτο… τον ανθρώπινο πόνο. Ηδη ξεχάσαμε τον τούρκο πατέρα στους περσινούς σεισμούς που κάθεται και κρατά το χεράκι της νεκρής επτάχρονης κόρης του που έχει καταπλακωθεί μέσα στην πολυκατοικία. Αυτός έξω κρατά το χέρι της. Το ρεκόρ του ανθρώπινου πόνου. Πόσο το συναισθανθήκαμε; Θα ήθελα να ασχοληθώ… Πριν λίγες μέρες περιδιαβαίνοντας τα δρομάκια της Αγιάσου Λέσβου συνάντησα δύο ηλικιωμένους ράφτες στο ραφείο τους που είχε κλείσει πολλά χρόνια πριν. Τα ψαλίδια και οι μεζούρες, τα σίδερα με τα κάρβουνα στη θέση τους. Τα υφάσματα στα ράφια με δύο δάχτυλα σκόνη… «Τι κάνετε εδώ;» τους ρώτησα. «Τίποτα απολύτως» απάντησαν. «Απλά πίνουμε τον καφέ μας. Δεν μπορούμε να το αποχωριστούμε. Ζήσαμε εδώ μια ζωή». Χρειαζόταν φωτογράφοι, δημοσιογράφοι, οπερατέρ, σεναριογράφοι ή ο Φρέντυ μόνος του. Ποιος ξέρει, μπορεί οι συμπτώσεις να το φέρουν να κάνω αυτό το φιλμ για τη ζωή και το έργο τους με φόντο το μνημείο συναισθηματικής και ανθρώπινης φόρτισης, το ραφείο τους.

Μπορεί να γράψω στο μέλλον την «επιφυλλίδα» μου για τη ζωή μας που απειλείται, για τα θέματα της υγείας, της παιδείας, του περιβάλλοντος. Οχι σαν ειδικός, όχι σαν αυθεντία, αλλά σαν ένας απλός πολίτης με αγωνία για τα παιδιά και τα εγγόνια μας. Για έναν Σαρωνικό που χάσαμε στην κατανάλωση, για μια Αθήνα που τσιμεντώσαμε, για μια ανθρωπιά που θυσιάσαμε. Ποιος ξέρει… Μπορεί να βρω την ευκαιρία για «επιφυλλίδα», για «Αλάτι και πιπέρι», για «Γυναίκα από βελούδο».

Στα δύσκολα θα τηλεφωνώ για συμβουλές. Ο Φρέντυ θα είναι δίπλα μου.

Τόσα καλοκαίρια πέρασε στη Μυτιλήνη, είμαστε και συντοπίτες.

Σωτήρης Σόρογκας

ζωγράφος

Ενα ταξίδι που
δεν τελειώνει ποτέ

Το ερώτημα, με την παιγνιώδη μορφή του, μού θύμισε κατ’ αρχάς τα παλιά χαριτωμένα σχολικά λευκώματα-παγίδες, με τα οποία προσπαθούσαμε κάποτε να ανακαλύψουμε τον χαρακτήρα φίλων και γνωστών ή να προκαλέσουμε τα περιπαικτικά σχόλιά τους. Μας άρεσε τότε να ακολουθούμε την αθώα φαντασίωση της ταύτισής μας με μια προσωπικότητα υψηλού κύρους, ζητώντας μια διέξοδο για τις ανεκπλήρωτες επιθυμίες μας. Σήμερα, στη συνθήκη της δικής μας εποχής – αυτής που έχει καθιερωθεί να ονομάζεται «μεταμοντέρνα» –, το ίδιο εκείνο αθώο ερώτημα φοβάμαι ότι αποκτά μια νέα, ανησυχητική σημασία. Το να αποποιείται κάποιος τον εαυτό του για να γίνει κάτι άλλο δεν ανήκει πλέον στη σφαίρα της απλής ονειροπόλησης: είναι μια δυνατότητα διαθέσιμη στον άνθρωπο της εποχής μας, ο οποίος με μεγάλη ευκολία αλλάζει ταυτότητες και δοκιμάζει εναλλακτικούς εαυτούς σαν να ήταν το πιο αυτονόητο πράγμα του κόσμου.

Σκέφτομαι ότι σήμερα ο καθένας μπορεί να αποκηρύξει τον εαυτό του – αν δεν του αρέσει – και να γίνει κάποιος άλλος ή μάλλον πολλοί άλλοι. Τα δεκάδες ψηφιακά προφίλ πίσω από τα οποία κρύβονται οι χρήστες των κοινωνικών δικτύων τι άλλο είναι παρά η εκπλήρωση του ονείρου για μια παιγνιώδη, ανώδυνη και χωρίς συνέπειες αλλαγή εαυτού; Ακούμε παντού γύρω μας ότι οι ταυτότητες είναι ρευστές, ότι μπορεί ο καθένας να απεκδυθεί τη δική του σαν να είναι κάποιο εξωτερικό περίβλημα και, πιο εύκολα από ποτέ, να γίνει κάποιος άλλος από αυτό που είναι. «Ποιος θα ήθελες να είσαι;» – αρκεί κανείς να φτιάξει λογαριασμό στο Facebook ή στο Instagram και να γίνει ο οποιοσδήποτε, κυριολεκτικά ο καθένας.

Σε μια εποχή όπου οι περισσότεροι, ανικανοποίητοι από τον εαυτό τους, επιθυμούν διακαώς να είναι κάτι άλλο, ίσως θα φανεί περίεργο, αν όχι γελοίο, να προτιμήσει κάποιος να είναι ο εαυτός του, φυσικά όχι από έπαρση ή ηλιθιότητα, αλλά από κάποια εσωτερική εντολή. Θυμάμαι ακόμα τη συνέντευξη μιας μητέρας με έντεκα παιδιά που διάβασα σε ένα περιοδικό θεολογικού περιεχομένου. Στο ερώτημα «τι θα ήθελε στη ζωή της», η απάντησή της ήταν: «Τίποτα. Εχω άλλωστε πολύ περισσότερα απ’ όσα χρειάζομαι». Πιστεύω ότι η αυτάρκεια και η εσωτερική πληρότητα αυτής της γυναίκας, η αποδοχή της ύπαρξης και της ζωής ως δωρεάς, για την οποία ακόμα και η σκέψη ενός επιπλέον αιτήματος θα ήταν ύβρις, βρίσκεται στον αντίποδα αυτής της σύγχρονης νοοτροπίας που ανάγει τη θήρευση διαρκώς νέων εμπειριών και τη δίψα για κάποιον άλλον εαυτό σε υπέρτατο καθήκον.

Θα έλεγα ότι και η δική μου απάντηση στο ερώτημά σας ίσως ακουστεί εκτός τόπου και χρόνου. Κάποτε οι περισσότεροι άνθρωποι προσπαθούσαν να ανακαλύψουν τον εαυτό τους και να χτίσουν μια στέρεη αίσθηση ταυτότητας, μέσα από έναν συνεχή, ατέρμονο αγώνα εσωτερικής ενδοσκόπησης. Σήμερα ο αγώνας αυτός μοιάζει παρωχημένος. Αλλά κατά τη γνώμη μου είναι ο μόνος αγώνας που έχει πραγματική, υπαρξιακή σημασία. Οχι να «προβάρει» κανείς πολλαπλούς εαυτούς επιλέγοντας ανάλαφρα από ένα ρεπερτόριο διαθέσιμων στυλ, αλλά να αναλάβει το κοπιώδες έργο της καταβύθισης στον πυρήνα του εαυτού του, το ταξίδι της αναζήτησης αυτού που πραγματικά είναι.

Νομίζω ότι το ταξίδι του καθενός προς αναζήτηση της πραγματικής του ταυτότητας δεν τελειώνει ποτέ. Οταν αποδεσμεύτηκα από τον ιδεολογικό αριστερό δογματισμό και άρχισε η αργή στροφή μου σε εσωτερικότερα κέντρα σημασιών, η έννοια της υπερβατικότητας έγινε το ζητούμενο. Ετσι, οι βεβαιότητες που φάνταζαν κάποτε αμετακίνητες ή η ιδέα της συντροφικότητας για τον «δίκαιο αγώνα» σταδιακά έχαναν την αλήθεια τους και η υπόσχεση ενός ελπιδοφόρου μέλλοντος ή μιας ηλιόλουστης ελπίδας, όπως τρυφερά την αποκάλεσε ο Γιάννης Καλιόρης, άρχισε να μοιάζει όλο και πιο ανεδαφική. Τα λογοτεχνικά διαβάσματα, κυριαρχούσης της ποιήσεως, απομάκρυναν σιγά σιγά τις παλιές μου εμμονές. Η ίδια η ζωγραφική εργασία μου επίσης, με τα υπέροχα προβλήματά της, η γνωριμία μου με την απαγορευμένη κάποτε αγιογραφία, το μεγαλείο και την πνευματικότητα της οποίας εθαύμασα σε ένα ταξίδι μου με τον Στέλιο Ράμφο στο Αγιον Ορος, στάθηκαν καθοριστικές.

Εκτοτε η στροφή στον εαυτό έγινε τρόπος ζωής. Τα χιλιάδες αναπάντητα ερωτήματα, οι εσωτερικοί ολονύκτιοι διάλογοι, τα υποσυνείδητα ρεύματα ζωής μιας κρυμμένης γενέθλιας αφετηρίας που μεταγγίζει σκιρτήματα ενός άγνωστου εσωτερικού κόσμου, έμφορτου από θλίψη ματαιωμένων υποσχέσεων, έγιναν η μόνιμη συντροφιά μου. Τα τελευταία χρόνια αισθάνομαι μετέωρος ανάμεσα σε πλήθος ερωτημάτων. Οι άλλοτε «αλήθειες» αντικειμενικής ισχύος – με κρυμμένους τους καταναγκασμούς και τις αιχμαλωσίες τους – διυλίζονται μέσα από τη διαπίστωση της διφυΐας των πραγμάτων.

Αυτά τα θεμελιώδη ζητήματα, που είναι και υπαρξιακά ζητήματα, γιατί αγγίζουν τον πυρήνα του εαυτού, μένουν ακόμη ανοιχτά. Γι’ αυτό και το ερώτημα για κάποια εναλλακτική ύπαρξη δεν προλαβαίνει καν να τεθεί.