Η χρονιά {LF}της Αλλαγής στη Γερμανία

Για την επανένωση των δύο Γερμανιών, της Δυτικής και της Ανατολικής, έχουν γραφεί πολλά και έχουν ειπωθεί άλλα τόσα. Ωστόσο, είναι καλοδεχούμενα τα κείμενα που ρίχνουν φως στο τι συνέβη τον τελευταίο χρόνο λίγο πριν από την ιστορική στιγμή της επανένωσης, όταν η Γερμανική Λαοκρατική Δημοκρατία προσχώρησε στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας ύστερα από σαράντα ένα  χρόνια παράλληλης πορείας. Το γεγονός αυτό, άλλωστε, υπήρξε το αποτέλεσμα μιας σειράς σοβαρών πολιτικών και κοινωνικών αναταραχών σε χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, αναταραχές οι οποίες οδήγησαν στην κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού και έβαλαν τέλος στον Ψυχρό Πόλεμο.

Η επέτειος της Γερμανικής Ενωσης (Tag der Deutschen Einheit) γιορτάζεται στις 3 Οκτωβρίου, αν και η Συνθήκη Ενοποίησης υπεγράφη στις 31 Αυγούστου του 1990, από τον Χριστιανοδημοκράτη ομοσπονδιακό υπουργό Εσωτερικών Βόλφγκανγκ Σόιμπλε (1989 – 1991) και τον αναπληρωτή υπουργό Εξωτερικών της Ανατολικής Γερμανίας Γκούντερ Κράουσε, ενώ πρωταγωνιστικό ρόλο είχαν παίξει,  αυτή την ιστορική στιγμή, ο καγκελάριος Χέλμουτ Κολ και ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ.

Δημοσιογράφοι, σκηνοθέτες και συγγραφείς δικαίως ασχολήθηκαν και ασχολούνται με την περίοδο πριν από την ενοποίηση, όταν οι καταπιεσμένοι πολίτες της Ανατολικής Γερμανίας είχαν στραμμένο το βλέμμα τους προς τη Δύση, αλλά συνεχίζουν ακόμα και σήμερα να εξετάζουν τα χρόνια της Αλλαγής, όχι με την ίδια ένταση και ζέση, την εποχή η οποία ξεκινούσε αμέσως μετά την επανένωση, όπως και τις συνέπειες που επήλθαν από αυτήν. Ιδιαίτερη θέση, γι’ αυτήν την περίοδο, έχει το μυθιστόρημα του Μπέρνχαρντ Σλινκ Η εγγονή (Ζυρίχη 2021, στα ελληνικά Κριτική 2023), ένα έργο στο οποίο εξετάζονται με ειλικρίνεια, διεισδυτικότητα και συναίσθημα οι πολιτικές και κοινωνικές αντιθέσεις του παρελθόντος, στα δύο τμήματα της Γερμανίας, οι οποίες, όμως, ρίχνουν τη βαριά σκιά τους στο παρόν.

Επειδή το άγνωστο γοητεύει και πιθανόν το απαγορευμένο να δημιουργεί μύθους και περιέργεια, πολλοί ερευνητές επισκέπτονται, την εποχή των μεταμορφώσεων και αλλαγών, πόλεις και επαρχίες της πρώην Ανατολικής Γερμανίας, για να καταγράψουν τις συνθήκες μέσα στις οποίες ζουν οι πολίτες, να παρατηρήσουν τις διαφορές στα οικονομικά δεδομένα, τον αντίκτυπο στις κοινωνικές δομές και τη νοοτροπία των πολιτών. Μελετούν το παλιό καθώς αυτό παραπαίει, στην επιφάνεια τουλάχιστον του καινούργιου, την περίοδο κατά την οποία επελαύνει ο δυτικός τρόπος σκέψης και ζωής, ο οποίος αντιμετωπίζεται στην αρχή με ενθουσιασμό και αργότερα, λόγω των οικονομικών και κοινωνικών δυσκολιών, με επιφύλαξη.

Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, ο χρονικογράφος Μάρτιν Γκρος (1952-) αντιλαμβάνεται τη σοβαρότητα των γεγονότων και τις αντιφάσεις της εποχής, και επιχειρεί να γνωρίσει από κοντά όλες τις δυνατές επερχόμενες αλλαγές που απαιτούν χρόνο και κόπο, ενθουσιασμό, ετοιμότητα, οργάνωση και υπομονή. Είναι άκρως ενδιαφέρον να παρατηρεί και να καταγράφει κανείς τη σταδιακή κατάρρευση ενός ήδη αδύναμου κράτους, την κατάργηση των νόμων του, των πολιτικών, οικονομικών και κοινωνικών δομών, την απόρριψη των μέχρι τότε εκπαιδευτικών βιβλίων, τη μεταβολή στην αντιμετώπιση των ειδώλων και των ιδεολογιών, που έως τότε έπαιζαν καθοριστικό ρόλο στην καθημερινή ζωή των πολιτών. Ο Μάρτιν Γκρος επισκέπτεται οικογένειες, καταστήματα, εργοστάσια, νοσοκομεία, δημόσιες υπηρεσίες και εξετάζει από κοντά αυτό που υπήρξε κάποτε το ανατολικό τμήμα της Γερμανίας, και διαβλέπει ορισμένες προοπτικές. Ωστόσο, διακρίνει πέρα από τον αρχικό ενθουσιασμό που επέφερε η αλλαγή, την αβεβαιότητα η οποία διαγράφεται και κυριαρχεί σε πολλούς κύκλους, αλλά και την αναγκαιότητα να γίνουν βήματα μελετημένα ώστε να αρθούν οι μεγάλες διαφορές.

Η καταγραφή των γεγονότων έχει ενδιαφέρον, όταν μάλιστα γίνεται με τρόπο στρωτό, όπως συμβαίνει στην περίπτωση των Σημειώσεων του Μάρτιν Γκρος, εντούτοις με το πέρασμα του χρόνου, αν οι περιγραφές αυτές δεν είναι το αποτέλεσμα μιας πιο διεισδυτικής ματιάς, τα γεγονότα χάνουν την έντασή τους και δεν διαπερνούν τον αναγνώστη, παραμένουν απλές  ημερολογιακές καταγραφές, οι οποίες, αναμφίβολα, έχουν και αυτές την αξία τους.