Πώς ο «Μπολιβάρ» συνομιλεί με τον «Γαριβάλδη»

Η φιλολογική κριτική, μελετώντας τον «Μπολιβάρ» του Ν. Εγγονόπουλου, επισήμανε αναλυτικά και πειστικά μια πληθώρα διακειμενικών σχέσεων ανάμεσα στο έργο αυτό και σε άλλα έργα ομότεχνών του (Σοφοκλής, Δ. Σολωμός, Α. Κάλβος, Αρ. Βαλαωρίτης, Κ. Καβάφης, Κ. Καρυωτάκης). Ο Ανδρέας Καραντώνης από το 1945 σε μια έκκεντρη, κατά το ήμισυ, παρατήρησή του μιλά για στενή συγγένεια του «Μπολιβάρ» με το έργο του Κ. Παλαμά «Υμνος των γενναίων». Πιστεύω, αντίθετα, πως τον ποιητικό πρόγονο του «Μπολιβάρ» πρέπει να τον αναζητήσουμε στο έργο του Κ. Παλαμά «Γαριβάλδης», κάτι που θα επιχειρήσω παρακάτω, όσο πιο σύντομα μπορώ, να υποστηρίξω.

Και τα δύο έργα, αν και υμνούν δύο ξένους ήρωες – επαναστάτες που πολέμησαν τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αι. για την απελευθέρωση των χωρών της Λατινικής Αμερικής (και της Ιταλίας στη συνέχεια ο Γαριβάλδης), είναι ταυτόχρονα και βαθύτατα ελληνικά και υμνούν, κυρίως, και τους αγώνες των Ελλήνων για την ελευθερία τους. Ο Κ.Π. απευθυνόμενος στον ήρωά του γράφει: «[…] Πατέρα εσύ και πλάστη εσύ, σου φέρνω/ κι εγώ κανίσκι, πάρε το, μην το καταφρονέσης,/ μέσα του αστράφτει και βροντά η καρδιά της Ρωμιοσύνης». Για κάτι αντίστοιχο κάνει λόγο και ο Ν.Ε., αφού αμέσως μετά τον τίτλο του ποιήματος και σε ξεχωριστή σελίδα χαρακτηρίζει το έργο του «ΕΝΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΟΙΗΜΑ», αλλά και τον ήρωά του «Μπολιβάρ, είσαι ωραίος σαν Ελληνας».

Και οι δύο ποιητές μας συνδέουν τους ήρωές τους με άλλους φιλέλληνες και ξένους επαναστάτες και, κυρίως, με τόπους, πρόσωπα της Ελληνικής Επανάστασης ή της προεπαναστατικής περιόδου και γενικότερα της ελληνικής ιστορίας. Ο Κ.Π. στην επίκλησή του στον ήρωά του γράφει: «του Καραϊσκάκη ψυχογιέ κι αγγόνι του Κατσώνη/ παραμυθιόσπαρτε Σεβάχ θαλασσινέ δυο κόσμων». Με ανάλογο τρόπο κάνει τις συνδέσεις και ο Ν.Ε. «Μπολιβάρ! Είσαι του Ρήγα Φεραίου παιδί,/ Του Αντωνίου Οικονόμου […] και του Πασβαντζόγλου αδελφός». Στον «Γαριβάλδη» του Κ.Π. αναφέρονται επίσης άμεσα ή υπαινικτικά ο Κων/νος Κανάρης, ο Φαβιέρος, ο Σανταρόζα, το Μεσολόγγι, ο Μωριάς, η Ρούμελη, το Φάληρο, η Πάτρα, η Αθήνα, η Κων/πολη, ενώ στον «Μπολιβάρ» του Ν.Ε. γίνεται ακόμα λόγος για τον Οδυσσέα Ανδρούτσο, τον Μαξιμιλιανό ντε Ρομπεσπιέρ, τον Κων/νο Παλαιολόγο, τον Κύριλλο Λούκαρη, την Υδρα, την Κων/πολη, τα νησιά του Αιγαίου (Νάξο, Χίο) και του Σαρωνικού, το Ναύπλιο, τη Λάρισα, τη Θήβα, τη Μονεβασιά, την Καστοριά.

Την ίδια «συγγένεια» με τους επαναστάτες ήρωές τους αισθάνονται πως έχουν και οι ποιητές μας. Το μπόλιασμα αυτό τους επηρεάζει σε καλλιτεχνικό, ιδεολογικό, αισθητικό και πνευματικό επίπεδο. «Τέτοιο στεφάνι εγώ ήθελα να πλέξω και να φέρω/ πολεμιστής, ταξιδευτής, προσκυνητής δικός σου/ της σκέψης γαριβαλδινός, του στίχου επαναστάτης,/ […] και να σου πω «Πατέρα εσύ […]/ […] μην το καταφρονήσεις». («Γαρ.», Κ.Π.). Ο Ν.Ε. πάλι αποφαίνεται απερίφραστα: «Ενα μονάχα είναι γνωστό, πως είμαι γυιος σου».

Με τέτοιες διαθέσεις οι ποιητές μας αντιμετωπίζουν την κάθε είδους παράδοση με σεβασμό, χωρίς στείρα μίμηση και «προγονοπληξίες», αλλά πάντα με τρόπο δημιουργικό και ανανεωτικό και ενίοτε ανατρεπτικό. Βέβαια δεν πρέπει να μας διαφεύγει ο χρόνος που γράφονται και η χρονική απόσταση που χωρίζει τα δύο ποιήματα. «Σκάφτεις εσύ, [Ιταλία] στοχάζεσαι κι εμπρός! Μέσ’ στο σκοτάδι/ Δεν παίζεις την τυφλόμυγα με των αρχαίων τους ίσκιους/ Και της αρχαίας είπες ψυχής: «Γίνε οδηγήτρα μου, όχι/ Δρακόντισσα για να με φας» («Γαρ.», Κ.Π.), «Σαν θα ‘ρθει μάρμαρο, το πιο καλό, από τ’ Αλάβανδα, […] θα βάλω όλη την τέχνη μου αυτή τη στάση σου να πελεκήσω, να στήσω ενός νέου κούρου τ’ άγαλμα στης Σικίνου τα βουνά». («Μπολ.», Ν.Ε.).

Για τους ποιητές μας οι ήρωές τους αποκτούν τις διαστάσεις τιτάνα και ταυτίζονται με τα γεωγραφικά τοπωνύμια και τα φυσικά φαινόμενα των τόπων στους οποίους αγωνίστηκαν. Η επίδραση των ακριτικών τραγουδιών σε κάποιους στίχους τους είναι εμφανής. Ο Ν.Ε., σε μια από τις Σημειώσεις του στον «Μπολιβάρ» και σε μια προσπάθειά του να απαντήσει και στους κατήγορούς του, μας θυμίζει έμμεσα πως υπερρεαλιστικά στοιχεία συναντούμε και στο δημοτικό μας τραγούδι. «Πλάστης απάνου απ’ τους γκρεμούς τη γη σου δρασκελώντας», «Σε ποια βουνοκορφή αλπική, σε ποιου Απέννινου ράχη/ σε ποιο της Αδριατικής νησί, σε ποιο ακρογιάλι/ σικελικό, διαφεντευτής της χώρας παραστέκεις;/ Μέσ’ από ποια βεζούβικη φωτιά ξανατινάχτης» («Γαριβάλδης», Κ.Π.). «Τα ψηλά βουνά έχουν τις ρίζες στο στέρνο σου/ Η οροσειρά των Ανδεων είναι η ραχοκοκκαλιά σου/ Στην κορυφή της κεφαλής σου, παλληκαρά/ Τρέχουν τ’ ανήμερα άτια», «Σαν μιλάς, φοβεροί σεισμοί ρημάζουνε το παν/ […] Ηφαίστεια ξεπετιούνται στο Περού και ξερνάνε στα ουράνια την οργή τους, Σιούνται τα χώματα παντού και τρίζουν τα εικονίσματα στην Καστοριά», «ροβόλαες τα βουνά κι ετρέμαν τ’ άστρα» («Μπολιβάρ», Ν.Ε.).

Ο Ν.Ε. υπαινίσσεται την ταύτιση του ήρωά του, ως προς τη δύναμη και την αποτελεσματικότητά του, με τον ημίθεο Ηρακλή. «Μια φοβερή ξυλάρα εκράταγες και την εκράδαινες πάνω από την κεφαλή σου […] Και οι εχθροί σου μέσα στα μαύρα Τάρταρα εχάνονταν, λουφάζαν». Βέβαια το μοτίβο αυτό με τον συμβολικό ρόλο για το ρόπαλο του Ηρακλή μάς πάει και στη Μεγάλη Χάρτα του Ρήγα Φεραίου. Ομως την ίδια εικόνα αποτυπώνει και ο Κ.Π. σ’ ένα άλλο του ποίημα, το «Κύπρος». Γράφει εκεί: «Και του Ηρακλή το ρόπαλο το πήρε και κυνήγησε/ τον ξένο, εκδικητής/ κι εσέ [Κύπρος] λημέρι του έκαμε, το κάλεσμα προσμένοντας/ το μέγα, ο Διγενής».

Και οι δύο ποιητές μας αναφέρονται στα δύσκολα χρόνια της σκλαβιάς, πριν τον επαναστατικό αγώνα των ηρώων τους, και επισημαίνουν τον μεγάλο αντίχτυπο της προσπάθειάς τους, που κατέστησε τις ξεχωριστές αυτές προσωπικότητες διαχρονικά και παγκόσμια σύμβολα ελευθερίας. Δικαιολογημένα στο τέλος τις βλέπουν να αποθεώνονται: «σκλάβα [Ιταλία] ως τα χτες για πούλημα, και σήμερα μεγάλη», «άστραφτες της Αμερικής και βρόνταες της Ευρώπης», «Σε ποια Ηλύσια το χορό με τους γενναίους ανοίγεις;/ Σε ποιο παράδεισο το φως ντύνεσαι με τους δίκιους» («Γαρ.», Κ.Π.), «γιατί ως νάρθης η Νότια Αμερική, ολόκληρη ήταν βυθισμένη στα σκοτάδια», «Τ’ όνομά σου τώρα είναι δαυλός αναμμένος, που φωτίζει την Αμερική, και τη Βόρεια και τη Νότια και την οικουμένη, «χαράζω τ’ όνομά σου πάνω στην πέτρα, να ‘ρχουνται οι άνθρωποι να προσκυνούν», «Κι αν χαθείς, αν ποτές χάνετ’ ένας Μπολιβάρ, που σαν τον Απολλώνιο στα ουράνια ανελήφθη» («Μπολ.», Ν.Ε.).

Οι ποιητές μας υποστηρίζουν ότι «πρωτοσυναντήθηκαν» με τον ήρωά τους στα παιδικά τους χρόνια. Ο Κ.Π. θυμάται ακόμα τα τραγούδια των ιταλών τροβαδούρων που αντηχούσαν στους δρόμους της Πάτρας και ανάμεσα στ’ άλλα αντηχεί ακόμα στ’ αφτιά του η επαναλαμβανόμενη επινίκεια και θριαμβική επωδός για τον ήρωά του, ενώ ο Ν.Ε. αντίκρισε το φάσμα του Μπολιβάρ σε μια εκκλησία της Κων/πολης, γενέθλιο τόπο του πατέρα του. «Μέσ’ απ’ τα πρώτα χρόνια μου να η θύμηση η χαρίστρα/ Το φέρνει· Λιμπερτά κι εβίβα Γαριβάλδη», «Εβίβα, Γαριβάλδη, εβίβα, Λιμπερτά! Από τότε/ κι η φαντασία μου σε κρατά, γιομίζεις την καρδιά μου», («Γαρ.», Κ.Π.), «Σε πρωτοσυνάντησα, σαν είμουνα παιδί, σ’ ένα ανηφορικό/ καλντερίμι του Φαναριού/ Μια καντήλα στο Μουχλιό φώτιζε το ευγενικό πρόσωπό σου/ Μήπως νάσαι άραγες, μια από τις μύριες μορφές που/ πήρε, κι άφησε, διαδοχικά, ο Κων/νος Παλαιολόγος» (Μπολ., Ν.Ε.).

Η αναφορά στη μουσική των ιταλών τροβαδούρων, που τη «σμίγει» με το δημοτικό μας τραγούδι, αναπτύσσεται εκτενώς στο ποίημα του Κ.Παλαμά. Η επίδρασή της στη συνείδηση του κοινού καταλυτική. «Οσο να σπείρουν της χαράς το σπόρο στις καρδούλες», «Με χίλια μύρια στόματα, κι απ’ το παιδί ως το γέρο/ Ξανάλεε το τραγούδι σου και το ‘κανε δικό της/ Και τόσμιγε με το τραχύ παράπονο του κλέφτη/ […] Και μ’ όλα τ’ ανεβάσματα και με τα κύματα όλα/ […] Εβίβα, Γαριβάλδη, εβίβα Λιμπερτά!», «Και το στερνό τραγούδι τους κι ο αποχαιρετισμός τους/ Ξεσπώντας και θριαμβικά σαν από στόμα Νίκης/ Είταν ο ίδιος ο σκοπός κι ένα τραγούδι πάντα:/ Εβίβα, Γαριβάλδη, εβίβα, Λιμπερτά». Στον Ν.Ε. έχουμε ένα ανάλογο αισιόδοξο μήνυμα, που προοικονομεί και την έκβαση του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Η λατινοαμερικάνικη και σπανιόλικη μουσική σμίγει εδώ με τη μουσική αρχαίας τραγωδία. Ο χορός εδώ είναι ένας χορός ελευθεροτεκτόνων. «Ας στηθή ο φαλλός και γιορτή ας αρχίσει», «Για να σπείρουν το σπόρο της καινούργιας γενιάς, Corazon», «Ηρθε η ώρα της νίκης, ήρθε η ώρα θριάμβου». «Κι ο ήλιος/ που λαμπρός ανατέλλει/ […] θ’ απαγγείλει ως εκεί που κυλάει το δάκρυ/ […] το φριχτό παραμύθι/ Libertad».

Τα αξιακά κριτήρια με τα οποία οι ποιητές μας σταθμίζουν τη δράση των ηρώων τους φαινομενικά φαντάζουν (με όσα κυρίως γράφει ο Ν. Εγγονόπουλος) πως διαφέρουν. Για τον Κ. Παλαμά πρωτεύει η πατριωτική δράση του ήρωα και σε ένα δεύτερο επίπεδο το διεθνιστικό και ουμανιστικό του όραμα. « […] Από τότε/ κι η φαντασία μου σε κρατά, γιομίζεις την καρδιά μου/ κι ένα μου δείχνεις όραμα. Και δεν καλογνωρίζω,/ κι αν πρέπει να τ’ αγκαλιαστώ, κι αν πρέπει να το διώξω/ το μακρυνότατο όραμα του κόσμου που δεν έχει πατρίδες/ πια, του κόσμου που είν’ όλος μια πατρίδα/ και που λατρεύει τους λογής και κάθε ορμής προφήτες/ ανάκατα, αξεχώριστα, κι έξω από κάθε τόπο/ κι έξω από κάθε μια φυλή κι έξω από κάθε γλώσσα/ […] κι είν’ η ζωή σαν ουρανός από καρδιά και ειρήνη/ κι αδερφοσύνη, κι ως εκεί τ’ άσπρο λιβάνι φέρνει/ στον Ανθρωπο τον ήρωα, στους Γαριβάλδες όλους/ του λογισμού και του χεριού, τη δέηση τ’ ανθρώπου» («Γαρ. Κ.Π.). Ο Ν. Εγγονόπουλος με μια αυτοπεποίθηση και απολυτότητα στις απόψεις του (λες και απαντά στις παραπάνω απόψεις του Κ. Παλαμά) παρακάμπτει απορριπτικά τις παραπάνω θέσεις του Κ. Παλαμά και προτάσσει θαυμάζοντας, κυρίως, τις υπαρξιακές ανησυχίες του ήρωά του και τον μοναχικό του αγώνα για την κατάκτηση της προσωπικής ελευθερίας. «Γι’ αυτούς αρμόζουν τα λόγια τα μεγάλα, τα ελεύθερα, τα γενναία, τα δυνατά/ […] Κι αυτά όχι το ότι κι οι δυο τους [ο Μπολιβάρ και ο Οδ. Ανδρούτσος] υπήρξαν για τις πατρίδες, και τα έθνη, και τα σύνολα, κι άλλα παρόμοια, που δεν εμπνέουν, παρά γιατί σταθήκανε μέσ’ στους αιώνες, κι οι δυο τους, μονάχοι πάντα, κι ελεύθεροι, μεγάλοι, γενναίοι και δυνατοί». Νομίζω πως οι προεξαγγελτικές αυτές θέσεις αναιρούνται στη συνέχεια κι έρχονται σε αντίφαση με την ουσία και το περιεχόμενο του ίδιου του έργου. Ας θυμηθούμε μόνο το ακόλουθο απόσπασμα από τον Μπολιβάρ: «Μπολιβάρ! […] Τ’ όνομά σου τώρα είναι δαυλός αναμμένος, που φωτίζει την Αμερική, και τη Βόρεια και τη Νότια και την οικουμένη!».

Από τα παραπάνω φαίνεται η διακειμενική σχέση που συνδέει τα δύο ποιήματα κι ας μη γίνεται καμιά αναφορά στον Κ. Παλαμά από τον Ν. Εγγονόπουλο στις δημοσιογραφικές συνεντεύξεις, που κατά καιρούς έδωσε, ή στα πεζά κείμενα του, που με διάφορες αφορμές έγραψε. Το σίγουρο είναι πως οι δύο αυτοί ποιητές σε διαφορετικές εποχές και με διαφορετική αφορμή έγραψαν ο καθένας τους τον δικό του Υμνο εις την Ελευθερία και μας άφησαν κληρονομιά και παρακαταθήκη δύο από τα σπουδαιότερα ποιήματα της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας.

Ο Γιώργος Περικλέους είναι ποιητής.

{1BSYG}Νίκος Εγγονόπουλος {1BSYG}{CR}{2BTIT}Μπολιβάρ{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Ικαρος 2007{CR}Σελ. 6{3BEKD}4

{1BSYG}Κωστής Παλαμάς{1BSYG}{CR}{2BTIT}Απαντα{2BTIT}{CR}{3BEKD}Τόμος Δ: Η φλογέρα {LF}του βασιλιά με {LF}την ηρωική τριλογία{CR}Εκδ. Ιδρυμα {LF}Κωστή Παλαμά 2019{CR}Σελ 392{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή: 21,50 ευρ{4BTIM}ώ