Τα περιστέρια του Πικάσο, ο Ναπολέων του Τουλούζ – Λοτρέκ

Για ποιον λόγο δεν κατέβηκε ο Ανρί ντε Τουλούζ – Λοτρέκ από το πλοίο στο Μπορντό, αλλά συνέχισε ως τη Λισαβόνα; Ποια λεπτομέρεια στο εμβληματικό περιστέρι του Πάμπλο Πικάσο που συμβολίζει την ειρήνη το συνδέει με την Κιβωτό του Νώε; Γιατί ο Μπαλτίς ταυτίστηκε με την ιστορία που διηγείται η Εμιλι Μπροντέ στα «Ανεμοδαρμένα ύψη» και αποφάσισε να εικονογραφήσει το μυθιστόρημά της; Ποιον όρο έθεσε ο Ζορζ Μπρακ όταν δέχτηκε να εικονογραφήσει τη «Θεογονία» του Ησιόδου και ποιο υλικό προσέθεσε στο εξώφυλλο;

Είναι μερικές μόνο από τις γοητευτικές ιστορίες που κρύβουν τις απαντήσεις και βρίσκονται πίσω από μια κατηγορία παρεξηγημένων έργων τέχνης, των πολλαπλών. Και είναι εκείνες – και πολλές ακόμη – που θα έχουν την ευκαιρία να ανακαλύψουν οι επισκέπτες της έκθεσης «Μνήμες λουσμένες στο όνειρο – η τέχνη του πολλαπλού στη Συλλογή του Ιδρύματος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή», μέσα από 90 λιθογραφίες, γκραβούρες και κεραμικά με υπογραφές καλλιτεχνών όπως οι Πικάσο, Ματίς, Μαγιόλ, Τουλούζ – Λοτρέκ, Μπρακ, Λεζέ, Μιρό, Μπαλτίς – όλα τους από τη συλλογή του ιδρύματος.

Τέσσερις λόγοι

«Τέσσερις είναι οι λόγοι εξαιτίας των οποίων σπουδαίοι δημιουργοί της μοντέρνας και σύγχρονης τέχνης ενδιαφέρθηκαν για τα πολλαπλά, είτε πρόκειται για λιθογραφίες, λινοτυπίες, οξυγραφίες, είτε για κεραμική», εξηγεί ενώ μας ξεναγεί στην έκθεση η επιμελήτριά της, υπεύθυνη της συλλογής του ιδρύματος, Μαρία Κουτσομάλλη – Μορό. «Πρώτον, τους δίνεται η ευκαιρία να πειραματίζονται με διαφορετικά μέσα. Δεύτερον, αφήνουν τη μοναξιά του ατελιέ τους και απολαμβάνουν, έστω πρόσκαιρα, τη χαρά της συνεργασίας. Τρίτον, διαδίδουν το έργο τους γρήγορα σε ένα ευρύτερο κοινό. Και τέταρτον, εντάσσουν στα έργα τους κείμενα πεζογράφων ή ποιητών».

Οι παιδικές αναμνήσεις του Πάμπλο Πικάσο ξύπνησαν όταν κλήθηκε να σχεδιάσει μια αφίσα για το Παγκόσμιο Συνέδριο Υποστηρικτών της Ειρήνης το 1949. Ηταν τότε που θυμήθηκε πως ο πατέρας του τον μάθαινε να σχεδιάζει έχοντας ως μοντέλα τα περιστέρια στον κήπο τους. Κι εκείνος επέλεξε να απεικονίσει για την περίσταση το περιστέρι με ένα κλαδί ελιάς στο στόμα. «Το κλαδάκι αυτό μαρτύρησε στον Νώε πως είχε τελειώσει η περιπέτεια του κατακλυσμού και πως η ξηρά ήταν πλέον κοντά», μας αφηγείται η Μαρία Κουτσομάλλη. Είναι το περιστέρι που στα μέσα της δεκαετίας του 1970 ο ΟΗΕ το καθιέρωσε ως σύμβολο της ειρήνης. Λίγα μέτρα πιο δίπλα παίρνουμε μια ιδέα από τα 3.500 κεραμικά που φιλοτέχνησε καθώς θεωρούσε τη συγκεκριμένη τέχνη ως «ζωγραφική με ανοιχτή καρδιά», αλλά και την αφίσα με το πορτρέτο της συζύγου του Ζακλίν με αφιέρωση προς το ζεύγος Γουλανδρή ως αναμνηστικό της γνωριμίας του την 1η Απριλίου 1970.

Σε μια άλλη γωνιά πλάι στις γνώριμες χορεύτριες των παρισινών καμπαρέ του Ανρί ντε Τουλούζ – Λοτρέκ, δύο πρόσωπα μοιάζουν να μην ανήκουν στον κόσμο του. Το ένα είναι μια κοπέλα που ατενίζει στο κατάστρωμα ενός πλοίου τον ωκεανό. Αγνωστης ταυτότητας, μαγνήτισε με την παρουσία της τον ζωγράφο, ο οποίος δεν κατέβηκε στο Μπορντό, αλλά συνέχισε ως τη Λισαβόνα για να την παρατηρεί. Από εκείνη τη συνάντηση έμειναν δύο ίχνη: μία φωτογραφία της κοπέλας και μία από τις ωραιότερες λιθογραφίες του Τουλούζ – Λοτρέκ. Το δεύτερο πρόσωπο που μοιάζει έξω από τον κόσμο του καλλιτέχνη είναι ο Ναπολέων. Ο ζωγράφος θέλησε να συμμετάσχει σε έναν διαγωνισμό αφίσας για το εξώφυλλο της βιογραφίας του ηγεμόνα. Μπορεί να μην κέρδισε, αλλά στον ίδιο άρεσε τόσο ώστε το τύπωσε σε λιθογραφία με δικά του έξοδα.

Ο Μπαλτίς και ο Μπρακ

Το προσωπικό του δράμα, το ότι η αγαπημένη του ήταν αρραβωνιασμένη με κάποιον άλλο, αναγνώρισε ο 25χρονος το 1933 Μπαλτίς στα «Ανεμοδαρμένα ύψη» της Εμιλι Μπροντέ και αποφάσισε να εικονογραφήσει το μυθιστόρημα. Στην έκθεση, μέσα από τις 12 λιθογραφίες εντοπίζουμε και συνθέσεις που θα εμπνεύσουν κορυφαία έργα του όπως «Η τουαλέτα της Κάθι». Για την ιστορία, παντρεύτηκε τελικά την αγαπημένη του.

Τόσο το εποπτικό υλικό όσο και ο πλούσια εικονογραφημένος δίγλωσσος κατάλογος περιέχουν πολλές ακόμη ιστορίες, ενώ τα ασπρόμαυρα καρέ και τα αποσπάσματα ταινιών μάς μεταφέρουν μια γεύση από το περιβάλλον των εργαστηρίων παραγωγής πολλαπλών. Μια τελευταία ιστορία ελληνικού ενδιαφέροντος αφορά τα 50ά γενέθλια του Ζορζ Μπρακ. Ο καλλιτέχνης, για να τα γιορτάσει, επέλεξε να εικονογραφήσει τη «Θεογονία» του Ησιόδου με 16 οξυγραφίες που τυπώθηκαν στο πιεστήριο του Ελληνα Δημήτρη Γαλάνη, το οποίο ανήκε παλαιότερα στον Ντεγκά. Ο Μπρακ έθεσε ως όρο να περιλαμβάνεται στην έκδοση το κείμενο στα ελληνικά, ενώ επιμελήθηκε προσωπικά το βερνίκι αλλά και το κερί μέλισσας στο εξώφυλλο.