Οσα κρύβει το έπος της Οδύσσειας

Η Οδύσσεια είναι έργο μεγάλης λογοτεχνικής πνοής και αξίας. Συνδυάζει την οργιώδη ποιητική φαντασία ενός αρχαϊκού κόσμου με τον απόλυτα έντεχνο γλωσσικό πραγματισμό και την πλούσια, ανεξάντλητη παραστατική δύναμη και ενάργεια. Η συνθετική της πλοκή προδίδει μιαν δεσπόζουσα αφηγηματική ιδιοφυΐα, η οποία υποτάσσει ένα παραδοσιακό οικείο υλικό σε μια νέα αφηγηματική φόρμα επαναστατικής πρωτοτυπίας και σύλληψης. Και η οποία, ενώ διατηρεί το περίβλημα αξιών του ηρωικού κόσμου, εισάγει σ’ αυτό νέες θέσεις, ιδέες, συμπεριφορές που συγκροτούν τον πυρήνα ενός διαφορετικού, επερχόμενου κόσμου. Έτσι η Οδύσσεια, παρά τη δευτερεύουσα θέση που της έχει επιφυλάξει η ομηρική κριτική (σε σχέση με την Ιλιάδα), αποτελεί, από άποψη μορφής και ουσίας, έργο ριζοσπαστικό και πρωτότυπο, υψηλής λογοτεχνικής έμπνευσης και αξίας.

Κύριο θέμα της Οδύσσειας είναι ο νόστος του Οδυσσέα. Η επιστροφή στην πατρική γη και στην οικογενειακή εστία ενός από τους κυριότερους ήρωες του Τρωικού πολέμου ύστερα από είκοσι χρόνια. Ο οποίος και αποτελεί το κεντρικό αφηγηματικό πρόσωπο της Οδύσσειας (όπως ο Αχιλλέας το κεντρικό πρόσωπο της Ιλιάδας). Γύρω ακριβώς από τον Οδυσσέα, σε άμεση ή έμμεση σχέση με αυτόν, κινούνται και δρουν και όλα τα άλλα αφηγηματικά πρόσωπα, τα δύο κύρια επίσης και παραπληρωματικά Τηλέμαχος και Πηνελόπη, τα δευτερεύοντα Εύμαιος και Ευρύκλεια, ακόμη και οι εξωτικές θεές και μάγισσες Κίρκη και Καλυψώ, αλλά και οι μνηστήρες και όλα τα υπόλοιπα. Δεν υπάρχει κανένα σημείο του έπους που να ανελίσσεται αφηγηματικά χωρίς την ορατή ή νοούμενη παρουσία του κεντρικού ήρωα. Το ίδιο ισχύει και για τους νόστους των άλλων επιφανών Ελλήνων, και τους οποίους ο ποιητής βρίσκει την ευκαιρία να εντάξει, με μαεστρία και τέχνη, μέσα στο μεγάλο μετα-Τρωικό αφηγηματικό του έπος.

Όλοι συμπλέκονται και υπάρχουν σε σταθερή, άρρηκτη σχέση με τον νόστο του Οδυσσέα. Πάνω απ’ όλους ο νόστος του Αγαμέμνονα, με τη δραματική του περιγραφή από τον ίδιο στον Κάτω Κόσμο (Ραψωδία λ και ω) και το άδοξο τέλος του (τη δολοφονία από τον Αίγισθο μόλις επέστρεψε και με συνεργό την Κλυταιμνήστρα). Ο οποίος προβάλλεται, αντιστικτικά και έντονα, σε σχέση με τον νόστο του Οδυσσέα, που βρήκε επιστρέφοντας μετά από είκοσι χρόνια την Πηνελόπη να τον περιμένει πιστή και αφοσιωμένη. Για να δοξασθεί έτσι ακόμη περισσότερο ο κεντρικός ήρωας. Και για να δικαιωθεί γενικότερα η Οδύσσεια, με το κλασικό παραμυθιακό μοτίβο της «πιστής συζύγου», και ως ένα κατά βάση «λαϊκό» έπος, πέρα από τον καθαυτό χαρακτήρα του ως ένα ηχηρό ανάκρουσμα του απερχόμενου ηρωικού κόσμου.

Οι περιπέτειες του Οδυσσέα, κατά το μεγάλο ταξίδι της επιστροφής (από τη στιγμή της αναχώρησης από την Τροία ως την άφιξη στην Ιθάκη και την εξόντωση των μνηστήρων), ιστορούνται ουσιαστικά σε τρία ευδιάκριτα πεδία (κατά τη χρονολογική αλληλουχία και ανέλιξη). Το πρώτο είναι όσα αντιμετωπίζει ο ήρωας στη σφαίρα ενός εξωπραγματικού, φανταστικού και παραμυθιακού, κόσμου με υπερφυσικά στοιχεία και τέρατα, ανθρωποφάγους, μάγισσες θεές και νύμφες, όπου οδηγείται ακόμη και στον Κάτω Κόσμο, πέρα από τα νοητά, ανθρώπινα όρια. Είναι ακριβώς το πεδίο όπου ιστορούνται οι περιπέτειες με τους Κίκονες, τους Λωτοφάγους, τους Λαιστρυγόνες και τους Κύκλωπες, τον Αίολο, την Κίρκη, την Κάθοδο στον Άδη και τον χρησμό του Τειρεσία, τις Σειρήνες, τη Σκύλλα και τη Χάρυβδη, τη σφαγή των αγελάδων του Ήλιου στη μυθική χώρα Θρινακία, τον αφανισμό όλων των συντρόφων, τη σωτηρία μόνο του ίδιου στη νήσο Ωγυγία και τον αποκλεισμό του εκεί από την νύμφη Καλυψώ. Στο δεύτερο πεδίο ιστορείται η αναχώρηση από την Ωγυγία (ύστερα από απόφαση των θεών, ειδικότερα του Δία με προτροπή της Αθηνάς) και η άφιξή του στη Σχερία, στη χώρα των Φαιάκων. Σ’ έναν κόσμο εδώ ιδεατό και ειρηνικό, στο μεταίχμιο του τερατόμορφου, παραμυθιακού που προηγήθηκε και του πραγματικού και οικείου στον ήρωα που ακολουθεί. Είναι η χώρα στη οποία ο Οδυσσέας γίνεται δεκτός με δώρα και τιμές, με συμπόσια, χορούς και αθλήματα, και στα οποία παίρνει μέρος και ο ίδιος (ως νικητής και τροπαιούχος και εδώ). Και είναι τελικά οι Φαίακες που θα τον στείλουν, με σιγουριά και ασφάλεια, στην πατρική του γη. Στο τρίτο, και τελευταίο, πεδίο περιγράφεται η δράση του Οδυσσέα μετά την άφιξή του στην Ιθάκη. Η συνάντησή του με τον Τηλέμαχο, ο αναγνωρισμός και ο σχεδιασμός του φόνου των μνηστήρων, η είσοδός του στο παλάτι ως επαίτη, η νίκη στην τοξοβολία, η εξόντωση των μνηστήρων, ο αναγνωρισμός από την Πηνελόπη και το σμίξιμο των δύο συζύγων, η αποκατάστασή του τέλος στο βασίλειό του με την απόκρουση των Ιθακησίων και την ειρήνη που επέβαλαν οι θεοί (ο Δίας με την Αθηνά). Για να κλείσει έτσι ο μεγάλος αφηγηματικός κύκλος των περιπετειών του Οδυσσέα και να βρει, με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, τη δικαίωσή του το «νόστιμον ήμαρ» (η γλυκειά του γυρισμού μέρα).

Η πλοκή και η σύνθεση όλου αυτού του εκτεταμένου αφηγηματικού υλικού (που καταλαμβάνει 12.000 και πλέον στίχους) αποτελεί ένα από τα πιο αξιομνημόνευτα και ιδιόσημα χαρακτηριστικά της Οδύσσειας, καθώς πραγματώνεται κατά έναν τρόπο απολύτως ευφάνταστο και ευρηματικό. Ένα πρώτο στοιχείο είναι ότι η επική αφήγηση αρχίζει και τελειώνει στην Ιθάκη, αρχίζει και τελειώνει επίσης με την παρέμβαση των θεών (του Δία ειδικότερα και της Αθηνάς). Η Αθηνά (στην ουσία η συνθετική βούληση του ποιητή) με τη δράση της σε όλο το έπος, την αυτοπρόσωπη παρουσία της ως Μέντορας, συχνά και με ονειρική παρέμβαση ή απλή εσωτερική παρόρμηση προς τα τρία βασικά δρώντα πρόσωπα (Οδυσσέα, Τηλέμαχο, Πηνελόπη), οδηγεί την αφήγηση προς τη μια ή την άλλη κατεύθυνση, ανάλογα με τις ανάγκες του εκάστοτε συνολικού αφηγηματικού σχεδιασμού. Η όλη δράση αρχίζει με δύο ανεξάρτητα αφηγηματικά νήματα. Το πρώτο, το οποίο ενεργοποιεί η Αθηνά (ύστερα από απόφαση των θεών και του Δία), αναφέρεται στον Τηλέμαχο (Ραψωδίες α-δ, η γνωστή ως «Τηλεμάχεια»), ο οποίος φτάνει από την Ιθάκη στην Πύλο και στην Σπάρτη για να αναζητήσει νέα του πατέρα του. Το δεύτερο, το καθαυτό κύριο με τον κεντρικό ήρωα, το οποίο ενεργοποιεί εδώ ο Ερμής (με την ίδια απόφαση των θεών), αρχίζει με την αναχώρηση του Οδυσσέα από τη νήσο Ωγυγία (Ραψωδία ε), περνά από τη Σχερία, τη χώρα των Φαιάκων (Ραψωδίες ζ-μ), για να συνενωθούν τα δύο αφηγηματικά νήματα στην Ιθάκη (Ραψωδία ν κ.εξ.) και να συνεχίσουν πλέον ως ενιαίο αφηγηματικό σώμα μέχρι το τέλος της επικής δράσης. Μέσα στο αφηγηματικό αυτό σχήμα, και με μιάν εμβόλιμη ευρηματική αναδιήγηση, εγκιβωτισμένην στο κέντρο σχεδόν του αφηγηματικού καμβά (Ραψωδίες ι-μ), ο ποιητής παρεμβάλλει αναδρομικά όλες τις περιπέτειες του ήρωα (τις οποίες διηγείται ο ίδιος μπροστά στους Φαίακες σε πρώτο πρόσωπο) από τη στιγμή της αναχώρησής του από την Τροία ως την άφιξη στο νησί της Καλυψώς. Ένα εντυπωσιακό πράγματι παλίνδρομο αφηγηματικό τέχνασμα στην εξαιρετικά μάλιστα παραστατική και αξιόπιστη πρωτοπρόσωπη αναδιήγησή του. Εδώ πρέπει να προστεθούν επίσης και οι πολλές άλλες, μικρότερες ή μεγαλύτερες, ιστορούμενες παρεκβάσεις, και οι οποίες ωστόσο συνδέονται άμεσα ή έμμεσα με το καθαυτό κύριο αφηγηματικό σώμα. Όλη αυτή η τόσο ευφάνταστη και αριστοτεχνική σύνθεση εδράζεται σ’ έναν εξυπαρχής αναμφισβήτητα συνολικό και συνειδητό σχεδιασμό, ο οποίος τεκμαίρεται από πολλά, πάρα πολλά, προοικονομούμενα στοιχεία καθ’ όλη τη διαδρομή της σύνολης επικής ανέλιξης και δράσης. Και με την επισημείωση ότι ο ποιητής δεν ακυρώνει, στο συνολικό δομικό σχήμα, την καθιερωμένη επική πρακτική της επιμέρους χρονολογικής διάταξης.

Eνα άλλο ιδιόσημο και ενδιαφέρον χαρακτηριστικό στην Οδύσσεια, άμεσα συνδεδεμένο με την πλοκή και τη σύνθεση, είναι ο υιοθετούμενος αφηγηματικός χρόνος. Συμπυκνωμένος, δραστικός, σύμμετρα διαβαθμισμένος μέσα στη διάρκεια των 40 μόλις ημερών, στις οποίες κατανέμεται όλη η καταιγιστική σχεδόν δράση του έπους, με αλλεπάλληλα και εναλλασσόμενα αφηγηματικά πεδία. Με εξίσου (και περισσότερο) συμπυκνωμένες επίσης τις ανάδρομες αφηγήσεις, ακόμη και τις άλλες μικρότερες ή μεγαλύτερες αφηγηματικές παρεκβάσεις. Η χρονική κατανομή των ανελικτικών επεισοδίων και δράσεων γίνεται σε ημερολογιακές ημέρες, όπου με την ανατολή κάθε καινούριας μέρας εγκαινιάζεται και μια νέα αφηγηματική δράση. Η οποία εξαγγέλλεται συνήθως με τον λαμπρό λογοτυπικό στίχο ήμος δ’ ηριγένεια φάνη ροδοδάκτυλος Ηώς ~ και μόλις την αυγή φάνηκε η ροδοδάκτυλη Ηώς (όπως ακριβώς αντικρύζει κανείς και σήμερα την Αυγή να ροδίζει σε εικόνα ανοικτής παλάμης) και κλείνει επίσης με τον εξίσου λογοτυπικό δύσετό τ’ ηέλιος σκιόωντό τε πάσαι αγυιαί ~ και ο ήλιος εβασίλεψε κι οι δρόμοι όλοι σκοτείνιασαν. Αυτός ο στενός χρονικός περιορισμός των 40 ημερών απαιτούσε δεξιοτεχνικό αφηγηματικό χειρισμό, ώστε να συμπέσει η άφιξη του Οδυσσέα στο παλάτι με την απόφαση της Πηνελόπης για την τοξοβολία (καθυστέρηση ακόμη και μιάς ημέρας θα δημιουργούσε ασύμβατο, και καθόλου αίσιο, τέλος). Και στην περίπτωση εδώ του αφηγηματικού χρόνου άλλο ένα λαμπρό δείγμα της ευρηματικής επικής τεχνικής του ποιητή.

Ηγλωσσική διατύπωση, ό,τι θα μπορούσε να ονομασθεί γενικότερα ως ποιητική έκφραση, είναι από τα πιο ενδιαφέροντα τεχνολογικά και αφηγηματικά δεδομένα. Η γλώσσα της Οδύσσειας, ώριμη ήδη και αρκετά εξελιγμένη (περισσότερο απ’ ό,τι στην Ιλιάδα) είναι, στη βασική μορφολογική της εκδοχή, η παλαιά ιωνική. Εμπλουτισμένη ταυτόχρονα με πολλά στοιχεία από την αιολική (ακόμη και την αττική διάλεκτο), από αρχαϊσμούς και νεολογισμούς, από πλήθος λογοτυπικές φόρμες, ρυθμοτονικά σχήματα και άλλα σχετικά της προηγούμενης επικής ποιητικής παράδοσης, αλλά και από πολλές κοινές εκφράσεις της τρέχουσας καθομιλουμένης.

Ακόμη, και από γνωμικές ρήσεις και ζωντανό παροιμιακό υλικό έντεχνα ενσωματωμένο στον ρέοντα αφηγηματικό λόγο. Η εντυπωσιακή και απροκατάληπτη αυτή ελευθερία στη χρήση ενός τόσο ανόμοιου και ετερόκλητου γλωσσικού υλικού αποτελεί μια συνειδητή οπωσδήποτε, και νόμιμη από κάθε άποψη, δεξιοτεχνική εφαρμογή, προκειμένου να υπηρετηθούν αποτελεσματικά οι ανάγκες ενός προφορικού, και καθιερωμένου, ρυθμοαπαγγελτικού λόγου. Και πρέπει να σημειωθεί ότι η συγκεκριμένη μείξη, όπως πραγματώνεται αριστοτεχνικά, λειτουργεί πράγματι ως ένα εξαιρετικά αποτελεσματικό εργαλείο. Πέρα από τη μορφολογική ποικιλία της οδυσσειακής γλώσσας, που συμβάλλει καίρια στη ρυθμοτονική εκφορά του αφηγηματικού λόγου, μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η καθαυτό ποιητική εκδοχή της, με ειδικά και εδώ δεδομένα που χρωματίζουν έντονα τη λογοτεχνική ποιότητα της Οδύσσειας. Το πρώτο, το πιο χαρακτηριστικό, είναι το επίθετο. Το οποίο, απλό ή σύνθετο, παραμένει παντού ένα ανεξάντλητο ποιητικό εκφραστικό στοιχείο, περιγραφικό και περιεκτικό, όχι απλά «κοσμητικό», και το οποίο έχει συχνά τη βαρύτητα και την υπόσταση ενός ουσιαστικού. Από την άποψη αυτή, οι σχετικοί επιθετικοί προσδιορισμοί υποδηλώνουν πραγματικές ιδιότητες στο προσδιοριζόμενο και είναι όντως ευφάνταστα λεκτικά επινοήματα αναδεικνύοντας έξοχα την έντεχνη ποιητικότητα του ομηρικού κειμένου. Δίπλα στο επίθετο στέκονται και οι πολλές μεταφορές-παρομοιώσεις (πολύ περισσότερες στην Οδύσσεια απ’ ό,τι στην Ιλιάδα). Παρομοιώσεις δραστικές, παραστατικές, ορισμένες ιδιαίτερα επικές, αντλημένες όλες από την καθημερινή εμπειρία του περιβάλλοντος φυσικού κόσμου, και οι οποίες ενισχύουν και εδώ παντού την εικονοποιητική υποβολή και την αφηγηματική ποικιλία. Θα πρέπει, τέλος, να ληφθούν υπόψη και τα πολλά άλλα εικονοποιητικά, ηχοποιητικά, παρηχητικά, και, γενικότερα, ιδιόσημα ρυθμοτονικά εκφραστικά στοιχεία και σχήματα που τονίζουν και αυτά όλα, με τη σειρά τους, το λογοτεχνικό και ποιητικό αποτύπωμα της Οδύσσειας. Και παράλληλα όλα εργαλεία και προϊόντα του ραψωδικού (απαγγελτικού και εκφωνητικού) ηχορυθμικού επικού λόγου.

O,τι πράγματι προέχει στην Οδύσσεια (το μεγάλο και κρυμμένο μυστικό της) είναι ο πλούσιος εσωτερικός ήχος και ρυθμός. Ο οποίος παραπέμπει σε μιαν αντίστοιχη μεγάλη προφορική παράδοση και στη μακραίωνη απαγγελτική εκφορά της ραψωδικής περιόδου. Πρόκειται για έναν έμμετρο λόγο εκφωνούμενον από ειδικούς επαγγελματίες, τους ραψωδούς (κάτι ανάλογο με τους σύγχρονους «ποιητάρηδες»), και προορισμένον παράλληλα για ένα ακροαματικό κοινό, το οποίο έπρεπε να διευκολύνεται και, κυρίως, να τέρπεται ακούγοντας. Στο θέμα αυτό επισημαίνονται πολυάριθμες στερεοτυπικές εκφράσεις (οι γνωστοί λογότυποι) με την κατάλληλη και αναγκαία ρυθμοτονική εκφορά, πολλά άλλα παρόμοια επίσης σχήματα, αλλά και αυτοτελείς στίχοι που αποδίδουν και αυτοί ηχοποιητικά και ηχορυθμικά μιαν ανάλογη εμπεριεχόμενη έννοια ή εικόνα.

Όλα πολύτιμα εκφραστικά στοιχεία του προφορικού λόγου, τα οποία σε καμιά περίπτωση δεν μπορεί (και δεν πρέπει) να παραβλέπονται και να παραγνωρίζονται. Έτσι π.χ. ο στίχος πόντον ἐπ’ ἀτρύγετον δερκέσκετο δάκρυα λείβων ~ ατένιζεν επίµονα την ατρύγητη θάλασσα δάκρυα χύνον τας (Ραψ. ε 84) ηχογραφεί, και εικονογραφεί, με λαμπρούς αναπαιστικούς ρυθμικούς τόνους, την αργή και επίμονη ενατένιση της απέραντης θάλασσας με σχεδόν μόνο προπαροξύτονες λέξεις (το ίδιο και στη νεοελληνική απόδοση), μια εικόνα που παρουσιάζει τον Οδυσσέα στην ακτή της Ωγυγίας προσμένοντας μήπως περάσει κάποιο πλοίο για να τον πάρει. Το ίδιο και ο άλλος λαμπρός στίχος ως σέ, γύναι, αγαμαί τε τέθηπά τε, δείδιά τ’ αινώς | γούνων άψασθαι ~ όμοια μπροστά σου στέκω, γυναίκα, με θαυμασμό καιέκσταση, και τρέμω φοβερά | τα γόνατά σου να αγγίξω (Ραψ. ζ 168, ο Οδυσσέας μπροστά στη Ναυσικά), ο οποίος παριστάνει έντονα, με τον ρυθμό και τον ήχο (αλλεπάλληλο προπαροξύτονο σχήμα με τα τρία συνεχόμενα ρήματα που ενισχύεται μάλιστα με τους εγκλιτικούς τόνους και το ισχυρό λογοτυπικό δείδιά τ’ αινώς στο τέλος), τον δισταγμό και την απόσταση που θέλει να κρατήσει ο Οδυσσέας, με προφανή στόχο να αφαιρέσει από τη Ναυσικά οποιαδήποτε επιφύλαξη και φόβο. Το μοτίβο της ρυθμοτονικής εκφοράς είναι αισθητά έντονο, και συχνό, στις πολυάριθμες λογοτυπικές εκφράσεις (χαρακτηρισμοί, περιφράσεις, ολόκληροι στίχοι). Ως ενδεικτικά, και απολύτως σημειολογικά, δείγματα αποτελούν ο κλασικός λογότυπος για τον Οδυσσέα πολύτλας δίος Οδυσσεύς ~ ο πολυβασανισμένος θείος Οδυσσέας (37 φορές, και μόνο στην Οδύσσεια) και ο ανάλογος για την Αθηνά θεά γλαυκώπις Αθήνη ~ η λαμπερόφθαλμη θεά Αθήνη (32 φορές στην Οδύσσεια, 19 στην Ιλιάδα), ιδιαίτερα πράγματι ευφωνικοί και εύρυθμοι. Με την ίδια χαρακτηριστική ευρυθμία και πλήθος άλλες πολύμορφες λογοτυπικές εκφράσεις: Οδυσσήος φίλος υιός, Νέστορος αγλαός υιός, μέγα κύδος Αχαιών, γέρων ήρως Αλιθέρσης, Γερήνιος ιππότα Νέστωρ, φίλη τροφός Ευρύκλεια, βοήν αγαθός Μενέλαος, χρυσόθρονος ήλυθεν Ηώς, ιερόν μένος Αλκινόοιο (αλλά ιερή ις Τηλεμάχοιο), ακόμη μάκαρες θεοί αιέν εόντες ~ μάκαρες θεοί που ζείτε αιώνια, θαλερόν κατά δάκρυ χέοντες ~ χύνοντας δάκρυ θαλερό, έπος τ’ έφατ’ εκ τ’ ονόμαζεν ~ και λόγια είπε και ονόμαζε, και πολλά, πάρα πολλά, άλλα.  Το μοτίβο της πεποιημένης ρυθμοτονικής εκφοράς επιβεβαιώνεται με τους λογοτυπικούς χαρακτηρισμούς του Οδυσσέα, οι οποίοι διαφοροποιούνται από τον τύπο της ονομαστικής στις άλλες πτώσεις, ακριβώς για να δημιουργούνται έτσι εξίσου ευφωνικοί και εύηχοι ρυθμικοί λογότυποι. Όπως π.χ. πολύτλας δίος Οδυσσεύς, αλλά Οδυσσήος ταλασίφρονος, δος Οδυσσεύς, αλλά Οδυσσήος θείοιο, πολύμητις Οδυσσεύς, αλλά πολυμήχαν’ Οδυσσεύ, και πολλά άλλα και εδώ παρόμοια. Έτσι, από μια γενικότερη άποψη, πρέπει να θεωρηθεί εξαιρετικά βαρύνουσα, για την ορθή ποιητική και εκφραστική σύλληψη του επικού κειμένου της Οδύσσειας, η ιδιάζουσα όντως ρυθμοτονική και ηχητική του εκφορά. Όπως ακριβώς απαιτούσε ένας συγκεκριμένος, και ένας ασφαλώς εκλεπτυσμένος και υψηλής ποιότητας, προφορικός πολιτισμός, μέσα στον οποίο γεννήθηκε, και μέσα στον οποίο κυκλοφορούσε ακόμη και για αιώνες (εκφωνούμενο και ραψωδούμενο), το ανεπανάληπτο αφηγηματικό αριστούργημα της Οδύσσειας.

Ενα άλλο βασικό και καινότροπο στοιχείο του έπους, επί της ουσίας εδώ, πέρα από τη φόρμα, είναι οι χαρακτήρες-πρόσωπα και οι ιδέες που προβάλλει. Καταρχήν, ο κεντρικός ήρωας, ο Οδυσσέας, είναι ένας μετα-Τρωικός ήρωας, διαφορετικός από εκείνους που κυριαρχούν στην Ιλιάδα (οι κεντρικοί επίσης Αχιλλέας και Αγαμέμνονας). Χωρίς να έχει αποβάλει τα ηρωικά χαρακτηριστικά εκείνων και τα δικά του, αποβλέπει προπάντων στην επιστροφή στην «εστία» (πατρική και οικογενειακή), όχι αποκλειστικά στη νίκη και στη δόξα. Η οποία ωστόσο περνά μέσα από απίστευτες περιπέτειες και δοκιμασίες, που ξεπερνά όχι μόνο με τον ηρωισμό και την τόλμη, αλλά κυρίως με τις ιδιότητες ενός άλλου ήρωα-ανθρώπου. Είναι ο πολύτλας, ο πολυβασανισμένος του πρώτου μέρους του έπους, ο οποίος μετατρέπεται στη συνέχεια, και αναδεικνύεται, ως πολύμητις, ως πολυμήχανος. Είναι εκείνος που νικά σε κάθε περίσταση ως ευφυής και νούργος, με την ευστροφία και την ευελιξία, την επιτηδειότητα, την «κερδοσύνη» του (κάτι που προσιδιάζει και στον πατέρα της μητέρας του Αυτόλυκο, Ραψ. τ 392 κ.εξ.). Είναι μια μοναδική ιδιότητα-αρετή, με την οποία αντιμετωπίζει πρωτίστως παντού κάθε δυσκολία, κάθε απροσδόκητο και αναπάντεχο κίνδυνο. Ωστόσο, εκείνο που τον χαρακτηρίζει πάνω απ’ όλα είναι το ανεξάντλητο ηθικό σθένος, η ακατάβλητη ψυχική δύναμη και αντοχή. Είναι ακριβώς το στοιχείο εκείνο που επιστρατεύει και ενεργοποιεί και όλα τα υπόλοιπα. Και είναι πράγματι ο «νέος άνθρωπος», στο σύνολό του, που αναδύεται μέσα από την Οδύσσεια, το νέο πρόσωπο μιας νέας «μετα-ηρωικής» ιστορικής πραγματικότητας. Το οποίο στοχεύει, σταθερά και ακλόνητα, και κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες, στον πόθο για ζωή, στην οικογενειακή καταφυγή και γαλήνη, στην ευημερία, στην άνεση (ένα τόσο σύγχρονο αναπάντεχα ιδεώδες). Στο ίδιο πνεύμα, και στην ίδια στάση ζωής, προβάλλει και το άλλο κεντρικό πρόσωπο του έπους, η Πηνελόπη. Πιστή και αφοσιωμένη, και παράλληλα με την ίδια επιτηδειότητα και ευφυΐα, αλλά και την ίδια εγκαρτέρηση, την ίδια ψυχική δύναμη και αντοχή, το γυναικείο ισοδύναμο του ήρωα. Ανάμεσα στους δύο, ο Τηλέμαχος. Τολμηρός όταν έγινε ώριμος, λίγο πριν φτάσει ο πατέρας του (όχι πάντως παράτολμος όπως εκείνος), και συνετός ταυτόχρονα (πεπνυμένος όπως και η Πηνελόπη περίφρων ~ συνετή πάνω απ’ όλες, πλάι στην οποία άλλωστε μεγάλωσε). Κοντά σ’ αυτούς και τα δευτερεύοντα πρόσωπα του Εύμαιου και της Ευρύκλειας. Πιστοί και αφοσιωμένοι και αυτοί, εξίσου συνετοί, με υψηλό ήθος, ευπρέπεια, και ειλικρινή ανιδιοτελή αισθήματα, μέσα στον άνομο κόσμο των μνηστήρων (και των άλλων άπιστων δούλων). Και μέσα στην ταπεινή κοινωνική τους θέση, που εκπέμπουν ωστόσο ήθος και συμπεριφορά ενός υψηλού αριστοκρατικού κόσμου.

Ξεχωριστό ενδιαφέρον, άξιο ειδικού σχολιασμού, παρουσιάζει και το νέο πρόσωπο των θεών στην Οδύσσεια (σε σχέση πάντοτε με την Ιλιάδα) και η στάση τους απέναντι στους ανθρώπους. Δεν διακατέχονται από τα ίδια ανθρώπινα πάθη, δεν κατεβαίνουν για να αναμειχθούν μαζί τους, να πάρουν μέρος στις μάχες σε αντίπαλα στρατόπεδα. Αντίθετα, κατευθύνουν τα πράγματα από ψηλά, δίνουν στους ανθρώπους χώρο ελευθερίας και πρωτοβουλίας, εποπτεύουν και τους καθοδηγούν με τρόπο που να μπορούν οι ίδιοι να αποκαθιστούν τα λάθη τους, ακόμη και να υπερβαίνουν τη μοίρα που τους έχει ορισθεί. Είναι όμως και εκείνοι που τιμωρούν κάθε αδικία, κάθε υπέρβαση και παραβίαση του νόμου και της ηθικής τάξης (όπως προβάλλεται έντονα με τον οριστικό αφανισμό των μνηστήρων). Η νέα αυτή πνευματικότερη παρουσία των θεών επισφραγίζεται με την τελική απόφαση του Δία για συμβιβασμό των Ιθακησίων με τον ήρωα, την αυτόματη κατάργηση της αντεκδίκησης (βασικό κίνητρο επιθετικής δράσης στον ηρωικό κόσμο) και την ειρηνική συμβίωση των δύο πλευρών. Πρόκειται για μια νέα πραγματικότητα, μιαν ουσιαστική «ευνομία» (ρ 487), στην οποία όλοι έχουν μέρος και όλοι ζουν με ειρήνη και ασφάλεια. Είναι ακριβώς η νέα αμετάθετη βουλή του Δία, με την εντυπωσιακή κατηγορηματική εξαγγελία «πλούτος και ειρήνη (στο εξής) σε όλους να υπάρχει» (ω 486). Στην ουσία, η νέα παρακαταθήκη του ποιητή στην αυγή μιας νέας ιστορικής πραγματικότητας. Το νέο ιδεώδες ενός νέου, πιο ήπιου και πιο ανθρώπινου, μετα-ηρωικού κόσμου (ένα ιδεώδες τόσο επίκαιρο και για τον σύγχρονο άνθρωπο).

Ενα ακόμη (τελευταίο) που πρέπει να σχολιασθεί είναι ο τρόπος δημιουργίας και παράδοσης του έπους. Η Οδύσσεια (η οποία τοποθετείται στο τέλος του 8ου ή στις αρχές του 7ου π.Χ. αι., ίσως και προς το μέσον του) είναι έργο που φέρνει βαθειά τη σφραγίδα μιας εμπνευσμένης ποιητικής και αφηγηματικής μεγαλοφυΐας, ταυτόχρονα όμως είναι και προϊόν ενός εκλεπτυσμένου και υψηλού, μακρόχρονου προφορικού πολιτισμού. Είναι μια απολύτως έντεχνη προσωπική σύνθεση με ενσωματωμένο πλούσιο αφηγηματικό και κυρίως εκφραστικό παραδοσιακό υλικό. Στην Οδύσσεια ο ποιητής έχει διευρύνει, ως τα ακραία συνθετικά όρια, ένα παραδοσιακό αφηγηματικό είδος, την λεγόμενη αοιδή (άσμα, τραγούδι). Πρόκειται για αυτόνομες αφηγηματικές ενότητες, οι οποίες, με φορείς τους ομώνυμους αοιδούς που τις τραγουδούσαν με συνοδεία οργάνου (κιθάρας/φόρμιγγας), διατηρούσαν και διέδιδαν στο περιβάλλον του αρχαϊκού κόσμου τα μεγάλα θέματα της επικής ηρωικής ποίησης. Ίσως μάλιστα και ο ίδιος ο αφηγηματικός πυρήνας του Οδυσσέα να ανήκει σ’ αυτήν την προ-ομηρική επική ποίηση των αοιδών. Αρκετό από αυτό το θεματικό υλικό φαίνεται να έχει ενσωματωθεί στην Οδύσσεια (και να έχει έτσι έμμεσα διασωθεί). Ο ίδιος ο ποιητής όχι μόνον εισάγει, και εξυμνεί, στο έργο του δύο επώνυμους αοιδούς, τον Φήμιο και τον Δημόδοκο, οι οποίοι άδουν «κλέα ανδρών» στις βασιλικές αυλές της Ιθάκης και της Σχερίας (τον Δημόδοκο μάλιστα χαρακτηρίζει λαοίσι τετιμένον ~ μέσα στο πλήθος τιμημένο, θ 472, ν 28), αλλά παραθέτει και αυτούσιο τέτοιο υλικό (αοιδή Έριδας Αχιλλέα και Οδυσσέα, Άρη και Αφροδίτης, Εκπόρθησης της Τροίας), τις οποίες όλες άδει ο Δημόδοκος μπροστά στον Οδυσσέα στην αυλή των Φαιάκων (Ραψ. θ, στ. 62-95, 266-369, 499-520). Ωστόσο, δεν είναι μόνο στη φόρμα και στο θεματικό υλικό που ακολουθεί ο ποιητής το αφηγηματικό παραδοσιακό είδος. Είναι προπάντων (και αυτό πρέπει να τονισθεί ιδιαίτερα) η άνετη και ευρεία χρήση και παραδοσιακού εκφραστικού υλικού. Παντού στην Οδύσσεια επισημαίνονται πολλές, πάρα πολλές, λογοτυπικές φόρμες (επιθετικοί χαρακτηρισμοί, σχήματα, φράσεις, στίχοι ολόκληροι) με έκδηλη τη ρυθμοτονική υφή, και οι οποίες ανήκουν προφανώς, στην πλειονότητά τους, στο οικείο αφηγηματικό υλικό της προ-ομηρικής επικής ποίησης. Και το οποίο παραπέμπει σε έναν μεγάλο, και ήδη καλλιεργημένο, προφορικό ποιητικό λόγο. Η διαμορφωμένη με τον τρόπο αυτόν Οδύσσεια, ένα είδος στην ουσία διευρυμένης αοιδής (ως αοιδός άλλωστε αυτο-συστήνεται έμμεσα και ο ίδιος ο ποιητής με την επίκληση στον περίφημο πρώτο στίχο άνδρα μοι έννεπε, Μούσα, πολύτροπον ~ βάλε στο στόμα μου ιστορίες, Μούσα, για τον άνδρα τον πολύτροπο), αδόταν από τους αοιδούς, με συνοδεία οργάνου και τουλάχιστον αρχικά στην πλήρη ασφαλώς μορφή της, στις επίσημες βασιλικές αυλές. Είναι η περίοδος που θα μπορούσε να ονομασθεί ως περίοδος «ασματικής» εκφοράς του έπους (Ίσως και το λεγόμενο δακτυλικό εξάμετρο να ήταν βασικά το μουσικό μέτρο, το ισχυρό-μακρό = θέση και τα δύο ασθενή-βραχέα = άρση). Ωστόσο η Οδύσσεια, λόγω του μεγάλου αφηγηματικού της εκτοπίσματος, της πλοκής και της σύνθεσης, του μυθιστορηματικού και περιπετειώδους κόσμου που περιγράφει, ακόμη και με τις αξίες που εξαγγέλλει και προβάλλει, έγινε γρήγορα και ένα ευρύτερο κοινό ακρόαμα. Βγήκε από τις κλειστές και αποκλειστικά επίσημες αυλικές εκτελέσεις και πέρασε σε ένα περισσότερο ανοικτό ακροατήριο. Είναι η περίοδος που περνά από τη μουσική εκτέλεση στην απλή απαγγελτική και εκφωνητική, η οποία και πραγματοποιείται τώρα από μιαν άλλη επαγγελματική συντεχνία, τους λεγόμενους ραψωδούς. Και που θα μπορούσε να ονομασθεί, με τη σειρά της, ως περίοδος «ραψωδικής» εκφοράς της Οδύσσειας. Κατ’ αυτήν, κυρίαρχο μέσο απόδοσης είναι η έντεχνη ρυθμοτονική απαγγελία, η οποία φέρεται έντονα αποτυπωμένη στο κείμενο που κατέληξε αργότερα στην καταγραφή. Και πρέπει σήμερα να θεωρείται νόμιμη, και αποδεκτή, οποιαδήποτε ρυθμοτονική ή άλλη αποτύπωση από τη μακρόχρονη εκτέλεση των ραψωδών. Οι οποίοι έδιναν ασφαλώς στο θέμα αυτό ιδιαίτερη έμφαση, καθώς ανταποκρινόταν σε κοινό ειθισμένο, όχι μόνο να απολαμβάνει το αφηγηματικό περιεχόμενο, αλλά και να τέρπεται από εκφραστικά μέσα οικεία σε έναν ακόμη κυρίαρχο προφορικό πολιτισμό. Πολλά αποσπάσματα της Οδύσσειας, τα οποία φαίνεται πως εκτελούνταν μεμονωμένα από τους ραψωδούς, παρουσιάζουν μιαν περίτεχνη επεξεργασία που δεν είναι άσχετη από αυτήν την αυτόνομη ραψωδική εκτέλεση (ιδιαίτερα χαρακτηριστική η περιγραφή, η «έκφραση», των Ανακτόρων του Αλκινόου, Ραψ. η, στ. 78-132). Αυτή η διαδοχική, διπλόμορφη εκτέλεση, ασματική αρχικά και απαγγελτική στη συνέχεια, πρέπει να σημειωθεί ότι έχει το παράλληλό της και στα νεώτερα πολύστιχα αφηγηματικά δημοτικά τραγούδια (πολλά από τα οποία μάλιστα έχουν διατηρήσει παράλληλα τη διπλή αυτή εκφορά ως τα πρόσφατα χρόνια).

Με την μορφή ακριβώς αυτή, εκφωνούμενη και ραψωδούμενη, η Οδύσσεια έφτασε ως την πρώτη επίσημη καταγραφή της επί Πεισιστράτου στην Αθήνα (6ος π.Χ. αι.), και η οποία καθιερώνεται έκτοτε να απαγγέλλεται (ολόκληρη) στη μεγάλη εορτή των Παναθηναίων (Η προτίμηση στην Οδύσσεια ίσως πρέπει να αποδοθεί στην κυριαρχική παρουσία της Αθηνάς σ’ αυτήν, Σκέπη και Προστασία παντού του Οδυσσέα, όπως ακριβώς και της Αθήνας). Από την εποχή αυτή και στο εξής, η διάδοση της Οδύσσειας ακολουθεί μια νέα διαδρομή, την καταγραφική. Με την επιβολή της γραφής και την παράλληλη χρήση του βιβλίου αρχίζουν να πολλαπλασιάζονται οι καταγραφές που γίνονται συνήθως κατά τόπους και κατά πόλεις (οι λεγόμενες ήδη από την αρχαιότητα «πολιτικές» εκδόσεις). Είναι ακριβώς η γραπτή αυτή παράδοση, στην οποία θα στηριχθούν αργότερα (3ος-2ος π.Χ. αι.) οι μεγάλοι Αλεξανδρινοί γραμματικοί και φιλόλογοι (Ζηνόδοτος, Αριστοφάνης, Αρίσταρχος) για να οριστικοποιήσουν, με ποικίλες παρεμβάσεις, το ομηρικό κείμενο (στους ίδιους οφείλεται και η διαίρεση σε Ραψωδίες, τιτλοφόρηση που παραπέμπει στην μεγάλη ραψωδική, απαγγελτική εκφορά της Οδύσσειας). Το οριστικοποιημένο αυτό κείμενο πέρασε, στη συνέχεια, στη μεσαιωνική (χειρόγραφη) παράδοση και από αυτήν στην έντυπη. Με το κείμενο των Αλεξανδρινών καθιερώθηκε οριστικά ο νέος έντυπος τρόπος διάδοσης του έπους (και που θα μπορούσε γι’ αυτό να χαρακτηρισθεί έκτοτε ως περίοδος «αναγνωστική»).

Η Οδύσσεια είναι έργο απολύτως πρωτότυπο, αλλά και απολύτως ενταγμένο μέσα στον ιστορικό κόσμο από τον οποίο προέρχεται. Τον οποίο εκφράζει, αλλά και τον οποίο ξεπερνά. Η ιστορική της διαδρομή έχει αφήσει ισχυρό και ανεξίτηλο το αποτύπωμά της, καθώς εξακολουθεί σταθερά να τέρπει και να διδάσκει. Αφηγηματικό περιεχόμενο, πλοκή και σύνθεση, γλώσσα και ύφος, εκφραστικό ιδίωμα, πλούτος και πρωτοτυπία, όλα αποτελούν ένα ενιαίο, αξεδιάλυτο σύνολο. Και καθιστούν την Οδύσσεια ποιητικό ανάγνωσμα μοναδικής απόλαυσης και εμπειρίας. Παράλληλα, ένας κόσμος ιδεατός και ειρηνικός, ανάμεσα στη φαντασία και στην πραγματικότητα, που εντυπωσιάζει με τη σύλληψη και την παραστατική του ενάργεια. Και που εκπέμπει μηνύματα πέρα από τόπο και χρόνο. Ένα κείμενο ζωντανό, γεμάτο δύναμη και ουσία, μεστό, αληθινό. Ο ανθρώπινος λόγος σε μια κορυφαία του κατάκτηση.

(Το κείμενο αποτελεί το επίμετρο στην έκδοση «Ανθολόγιο Οδύσσειας», Μανόλη Κ.Χατζηγιακουμή, Κέντρον Ερευνών & Εκδόσεων, Αθήνα 2022. Παραχωρείται με την άδεια του συγγραφέα)