Σύγχρονο αγγλικό θέατρο (Β΄)

Συνεχίζω, μετά την «παράβαση» του αρχαίου δράματος στην ελληνική φεστιβαλική περίοδο, με τη μεγάλη στην παγκόσμια ιστορία θεάτρου κατάθεση του αγγλικού θεάτρου μετά τον πόλεμο και μια Αγγλία χωρίς πλέον αποικίες και εκμετάλλευση του μόχθου ξένων λαών. Στο προηγούμενο κριτικό μου κείμενο (26/6/2023) αναφέρθηκα στο γενέθλιο έργο της αγγλικής δραματουργίας που εγκαινίασε και μια νέα προσέγγιση της ευρωπαϊκής συνείδησης μετά από δύο παγκοσμίους πολέμους και την κατάρρευση της αίγλης του κοσμοκράτορα: στα «Οργισμένα Νιάτα» του Τζον Οσμπορν.

«Εκβους»

Ο Πίτερ Σάφερ είναι ένας άγγλος συγγραφέας που κυριάρχησε στη δεκαετία του ’70 και στη χώρα μας. Με τη σειρά που παίχθηκαν στην Ελλάδα τα έργα του θα παραπέμψω στις, σχεδόν εδώ και πενήντα χρόνια, κριτικές μου καταθέσεις. Το 1974-75 στο Θέατρο Ερευνα ο αξέχαστος ηθοποιός και σκηνοθέτης Δημήτρης Ποταμίτης ανέβασε το «Εκβους» του Σάφερ. Εγραφα τότε στο ΒΗΜΑ: «Ο Σάφερ είναι ένας σίγουρος τεχνίτης με μια τάση προς το παράδοξο. Μέσα στην κατακτημένη τεχνική του, χωρίς να παραβαίνει τους εξωτερικούς κανόνες του ρεαλιστικού θεάτρου, ασκούσε με πικρό χιούμορ μια κριτική των ηθών και των θεσμών, ιδιαίτερα της αγγλικής μεσοαστικής τάξης. Είχε πάντα μια εκζήτηση στην εμμονή να ακουμπάει πάνω σε ένα εντυπωσιακό εύρημα, που ήξερε, όμως, να το εξαντλεί χωρίς να το ευτελίζει.

Το “Εκβους” έχει όλα τα προηγούμενα γνωρίσματα της τεχνικής του Σάφερ, αλλά ο στόχος αλλάζει και ποιότητα και σημαντική. Το εύρημα πάλι είναι δοσμένο, απέξω, έρχεται να εισχωρήσει στο έργο, δεν πηγάζει από τα γεγονότα. Αντίθετα, τα σκηνικά γεγονότα βιάζονται για να ανταποκριθούν στο εύρημα. Ενα αποτρόπαιο, παράλογο έγκλημα (η τύφλωση αλόγων από έναν έφηβο) γίνεται από τον Σάφερ πρόβλημα. Η προσπάθειά του είναι να λυθεί σε δύο επίπεδα ή ακόμη και σε τρία και σε τέσσερα. Το κοινωνικό, το φιλολογικό, το θεολογικό και το αισθητικό. Ο “Εκβους” παίρνει μέσα στο έργο του Σάφερ εναλλάξ πολλές μορφές. Αλλοτε αυτές οι μορφές αντιδιαστέλλονται μεταξύ τους και άλλοτε ταυτίζονται σε μια ενότητα. Ο “Εκβους”, ο ίππος, είναι το “ωραίον”, η έσχατη καταφυγή των πληγωμένων από την αμετρία του κόσμου ή, πάλι, το ερωτικόν έτερον των ανικανοποίητων της αφροδισιακής δίψας ή η κοινωνική στέγη, το δίκαιον και το αυθεντικό μέσα στην ανισόρροπη κοινωνική αρρώστια του καιρού ή τέλος ο Γιαχβέ, ο θεός – πατέρας, ο απρόσιτος, ο τιμωρός αυθέντης, ο “οφθαλμός ος τα πανθ’ ορά”.

Η αποτυχία, κατά τη γνώμη μας, του Σάφερ βρίσκεται σ΄αυτή την πολλαπλότητα του στόχου. Οδηγήθηκε σε αδιέξοδο, πρώτα – πρώτα, τεχνικής. Κάθε λύση ζητούσε άλλο ύφος, άλλη γλώσσα και άλλη δομή. Προσπάθησε να προλάβει την καταστροφή, παρεμβαίνοντας μέσω του ψυχιάτρου, που πηδώντας έξω από τα γεγονότα τα σχολιάζει και αποτρέπει τις πιθανές λοξοδρομήσεις, στις οποίες μπορούν να παρασυρθούν οι θεατές. Το εγχείρημα, όμως, πολλαπλασιάζει τη σύγχυση, γιατί ο ψυχίατρος είναι πρόσωπο του δράματος και αλλοιώνεται με την επίδραση των γεγονότων. Αρα, οι εκτιμήσεις του είναι διαβλητές. Εξάλλου, ο συγγραφέας κάνει προσπάθεια φανερή να ταυτιστεί με τον ψυχίατρο και επίμονα θέλει να πείσει τον κάθε θεατή του να ταυτιστεί κι εκείνος. Χρησιμοποιώντας την ψυχανάλυση ως μέθοδο της έρευνάς του, ταυτόχρονα την αμφισβητεί. Ετσι παραπαίει το δεσπόζον γεγονός ανάμεσα σε κίνητρα κοινωνιολογικά και σκοπούς αισθητικούς, σε αδιέξοδα σεξουαλικά και λύσεις θεολογικές, χωρίς ούτε αιτιώδη, ούτε τελολογική δικαίωση.

Η παρεξήγηση μπορεί να αυξηθεί, αν κανείς, μένοντας στην ευανάγνωστη επιφάνεια, συλλάβει το έργο σαν μια απολογία υπέρ της ομοφυλοφιλίας και μια υπεράσπιση της ερωτικής ιδιορρυθμίας. Δεν πιστεύω πως αυτή είναι η πρόθεση. Αυτό, όμως, δεσπόζει σε πρώτο επίπεδο. Εξάλλου, η λατινική λεξη “equus” (ίππος) είναι ομόηχη με την επίσης λατινική λέξη “aequus” (ίσος), όμοιος, ομαλός, ευμενής, επιεικής, αμαθής, δίκαιος, αμερόληπτος. Οσα προηγήθηκαν δικαίωσαν ίσως τη μετάθεση και το συνειρμό και μάλιστα σε όλα τα επίπεδα. Το ασυγχώρητο, όμως, λάθος του Σάφερ είναι πως παρουσιάζει ως δεδομένο ότι ο ήρωάς του είναι ασθενής, μια κλινική περίπτωση. Αυτό είναι που τον εμποδίζει να τον παρουσιάσει ως πρότυπο, ως σύμβολο και ως ποιητικό ενδόσιμο».

«Αμαντέους»

Το 1984-85 στο Θέατρο ΑΘΗΝΑ ο θίασος Φέρτη – Ντενίση ανέβασε το πιο δημοφιλές έργο του Σάφερ, το «Αμαντέους». Σημείωνα τότε στην κριτική μου στα ΝΕΑ: «Ο Πίτερ Σάφερ είναι, χωρίς αμφιβολία, ένας ευφυής συγγραφέας. Η ευφυία του δεσπόζει, κυριαρχεί θα έλεγα, πάνω σε άλλες αξιοσημείωτες αρετές, όπως το εξαίσιο χιούμορ, η μεταφυσική του τάση και η άμεμπτη τεχνική. Αυτές οι παράπλευρες αρετές θα αρκούσαν για να κάνουν έναν συγγραφέα μεγάλο, αν έλειπε αυτή η εξυπνάδα που, όταν δεσπόζει, κάνει έναν συγγραφέα διάσημο, επιτυχημένο στην εποχή του, αλλά ποτέ μεγάλο ή διαρκέστερο από την εποχή του. Ο Σάφερ είναι απλώς ένας ευφυής συγγραφέας και το δυστύχημα είναι πως θέλει να το δείχνει κάθε στιγμή. Ετσι, με την προβολή της ευφυίας του, το χιούμορ (αυτή η διέξοδος της απελπισίας) γίνεται επίδειξη, η τεχνική του σπαταλιέται στα μικρά, η μεταφυσική του τάση όζει σοφιστικής και ρητορεύει. Να τώρα, με το διάσημο έργο του “Αμαντέους”, ένα θαυμάσιο θέμα, γνωστό ήδη από τον Πούσκιν, θέμα με υλικό την ιστορία, αλλά με εγγενή θεατρικά στοιχεία, γίνεται αντικείμενο ενός εξυπνότατου έργου με όλα τα γνωρίσματα του “λαϊκού”, του “εμπορικού” και του δημαγωγικού. Τι πιο σκανδαλιστικό από τις ζήλειες μεταξύ καλλιτεχνών, τι πιο συναρπαστικό από την απομυθοποίηση των μεγάλων, όταν μάλιστα θέμα σου είναι ο Μότσαρτ! Ξεκινώντας, λοιπόν, από την ήδη δραματοποιημένη “βεβαιότητα” πως ο Αντόνιο Σαλιέρι δηλητηρίασε τον Μότσαρτ, σκαρώνει μια θεατρική επιφυλλίδα, ένα μείγμα ντοκουμέντου, ιστορικής αναπαράστασης και υπαρξιακών διλημμάτων, κρατώντας τις δόσεις καλά μοιρασμένες και προσπαθώντας να μη φύγει ούτε στιγμή, ούτε προς το φτηνό, αλλά ούτε και προς το βαθύ.

Δε μου κάνει εντύπωση που ο Σάφερ είδε το πράγμα από την πλευρά του Σαλιέρι. Νομίζω πως μπορεί να καταλάβει καλύτερα την ψυχολογία του πετυχημένου ευφυούς που ζηλεύει, υπονομεύει και καταστρέφει τελικά έναν ιδιοφυή. Το θέμα του έργου του είναι, χωρίς περίφραση, σοφό. Αντιπαραθέτει τη λογική στο ένστικτο, την τεχνική στο ταλέντο, την υποκρισία στην αθωότητα, τον κομφορμισμό στον αντικομφορμισμό, τον κλασικισμό στο μπαρόκ. Κι όλα αυτά μέσα από μια μαρτυρημένη ιστορικά σύγκρουση.

Το θέμα του Σάφερ είναι σοφό, δηλαδή τεφαρίκι για έναν έξυπνο συγγραφέα. Εφτιαξε με τη γνωστή συνταγή των επιτυχιών ένα καλογραμμένο μπουλβάρ, ενώ, αν ήταν ποιητής (ο Πούσκιν ήταν) θα μπορούσε να  γράψει ένα σπαρακτικό δράμα, άγριο και ιερό, γιατί το θέμα περιέχει ακριβώς αυτά τα στοιχεία μέσα του, και μάλιστα ατόφια. Δεν ήταν αυτός ο σκοπός του Σάφερ σίγουρα. Είδε το θέμα του εκλαϊκευτικά, αγοραία και συναισθηματικά. Δεν υπάρχει ούτε μια συνταγή από το μελόδραμα που να μην τη χρησιμοποίησε. Με άνεση και γνώση ανακάτεψε τα γνωστά με τα επινοημένα και αυτά όλα τα συνέδεσε με τα έργα του Μότσαρτ που είναι βέβαια το μουσικό στήριγμα του έργου του».