Η κατάρριψη ενός μύθου για το εμπόριο αρχαιοτήτων

Πλάνη αποδεικνύεται ότι το εμπόριο αρχαιοτήτων είναι το τρίτο πιο ανεπτυγμένο και προσοδοφόρο παγκοσμίως μετά από εκείνα των όπλων και των ναρκωτικών. Το στοιχείο αυτό αναπαράγεται για σχεδόν πέντε δεκαετίες όχι μόνο στον Τύπο αλλά και σε έγγραφα και εκθέσεις του FBI, της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και της Unesco. Η αποκάλυψη έγινε από ενδελεχή έρευνα που δημοσιεύεται στην επιθεώρηση Antiquity την οποία υπογράφουν η εγκληματολόγος- αρχαιολόγος που διδάσκει στο Πανεπιστήμιο του Μάαστριχτ Ντόνα Γέιτς και ο αρχαιολόγος και ανώτερος ερευνητής στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, Νιλ Μπρόντι.

Το δίδυμο των ερευνητών εντόπισε τις αναφορές στο συγκεκριμένο θέμα σε βάθος χρόνου, αλλά δεν κατάφερε να βρει την πρωτότυπη πηγή «καθώς ο ισχυρισμός δεν έχει γερές βάσεις», όπως γράφει. «Η τοποθέτηση περί του “τρίτου μεγαλύτερου” παράνομου εμπορίου δεν βασίζεται σε καμία έρευνα, ούτε σε στατιστικά στοιχεία, ούτε προέρχεται από καμία αρμόδια αρχή».

Το στοιχείο συνήθως αποδίδεται είτε στην Ιντερπόλ είτε στο FBI, αλλά χωρίς ακριβή πηγή. Ενδιαφέρον είναι δε, ότι δεν είναι ακριβές ούτε το θέμα στο οποίο αναφέρεται το «τρίτο μεγαλύτερο σε τζίρο παράνομο εμπόριο» καθώς άλλοτε γίνεται λόγος για κλεμμένα έργα τέχνης, άλλοτε για αρχαιότητες και άλλοτε ευρύτερα για το πεδίο των πολιτιστικών αγαθών.

Παραπληροφόρηση από το 1974

Η παλαιότερη καταγεγραμμένη αναφορά εντοπίζεται σε ένα σημείωμα του 1974 της επιθεώρησης Journal of Field Archaeology σχετικά με  μια επιστολή του Τζον Ράιλι, περιφερειακού διευθυντή ερευνών του Γραφείου Τελωνείων του υπουργείου Οικονομικών των ΗΠΑ. Ο Ράιλι έγραφε ότι η «διακίνηση τέχνης διεθνώς πιστεύεται ότι είναι δεύτερη μετά από εκείνη των ναρκωτικών». Ούτε ο ίδιος ούτε η επιθεώρηση παρείχαν πρόσθετες πηγές και διευκρινίσεις. Ο ισχυρισμός εμφανίστηκε στον Τύπο για πρώτη φορά το 1978, στο US News & World Report, και τον επόμενο χρόνο αναπαρήχθη από το Associated Press, το οποίο απέδωσε τα στοιχεία στη γαλλική αστυνομία.

Από εκεί και στο εξής εξαπλώθηκε καθώς ειδικοί τον συμπεριελάμβαναν σε ακαδημαϊκές εργασίες και στα μέσα ενημέρωσης σε θέματα σχετικά με το παράνομο εμπόριο τέχνης ή αρχαιοτήτων κάνοντας λόγο πότε για το «δεύτερο» και πότε για το «τρίτο» σε μέγεθος παράνομο εμπόριο. Το 2016, η Ιντερπόλ τον επανέλαβε στον ιστότοπό της.

Το διακύβευμα όλης αυτής της παραπληροφόρησης είναι μεγάλο, υποστηρίζουν οι συγγραφείς της μελέτης, καθώς η εν λόγω λανθασμένη πληροφορία μπορεί ενδεχομένως να παραπλανήσει τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής σχετικά με την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς. Παράλληλα στέλνει λάθος μηνύματα στην κοινωνία, καθώς γίνεται προσπάθεια να ποσοτικοποιηθεί η ζημία του παράνομου εμπορίου προϊόντων της πολιτιστικής κληρονομιάς με λάθος όρους.