«Η απαγόρευση του βιβλίου λειτούργησε σαν μαγνήτης στα κοινωνικά δίκτυα»

Η Νικαράγουα των επτά εκατομμυρίων κατοίκων είναι η φτωχότερη χώρα της Κεντρικής Αμερικής. Η σύγχρονη ιστορία της δεν διαφέρει από την ιστορία των γειτονικών κρατών Ονδούρα, Γουατεμάλα, Ελ Σαλβαδόρ, ούτε από την ιστορία της Λατινικής Αμερικής γενικότερα, στοιχειωμένη από μακρόχρονες δικτατορίες ασύλληπτης βιαιότητας. Αποικία των ΗΠΑ στην πραγματικότητα ως τις αρχές του 20ού αιώνα, απέκτησε την ανεξαρτησία της το 1933 ύστερα από επανάσταση με αρχηγό τον Αουγκούστο Σέσαρ Σαντίνο, «ληστή» για τις ΗΠΑ, ο οποίος δολοφονήθηκε την επόμενη χρονιά από τον αρχηγό της Εθνοφρουράς Αναστάσιο Σομόσα, ιδρυτή μιας δυναστείας εγκάθετων, που διατήρησε την εξουσία επί 45 χρόνια και παρέμενε στην επικαιρότητα για την απανθρωπιά της. Η ανατροπή των Σομόσα το 1979 από την επανάσταση των Σαντινίστας υπό τη σημαία του ελευθερωτή Σαντίνο ήταν η απαρχή πειραματικών δημοκρατικών εξελίξεων, στενόχωρων για τις ΗΠΑ, φοβούμενων μια νέα Κούβα. Για αυτόν τον λόγο, εκείνες οι προσπάθειες ανατράπηκαν άμεσα και σταθερά μέσα από εμφύλιες αιματηρές διεργασίες και εκλογικές σκηνοθεσίες κατάλληλα υποστηριζόμενες και χρηματοδοτούμενες από επίσημες και ανεπίσημες αμερικανικές πολιτικές.

Οι με αρκετές παρατυπίες εκλογές του 2006 εξασφάλισαν την εξουσία του Ντανιέλ Ορτέγα, αρχηγού των Σαντινίστας, παρέα με τη σύζυγό του Ροσάριο Μουρίγιο, ποιήτρια και οπαδό ινδού γκουρού, ο οποίος τη δίδαξε ότι σιδερένια ψηλόκορμα και πολύφυλλα δέντρα, γνωστά ως «δέντρα ζωής», όφειλε να φυτέψει στις λεωφόρους της πρωτεύουσας Μανάγουα ως θόλο για προστασία από τα κακά πνεύματα. Το ζεύγος παραμένει από τότε, ύστερα από τέσσερις εκλογικές διαδικασίες και παρά την πρόβλεψη του Συντάγματος για δύο και μόνο θητείες, κάτοχος και υπερασπιστής ενός καθεστώτος τυραννίας με τη συμβολή 30.000 ατόμων, δηλαδή επιχειρηματιών, παραστρατιωτικών και πολιτικών ανδρείκελων, ένα τοπίο που θυμίζει Βόρεια Κορέα. Οι ΗΠΑ, διεθνείς οργανισμοί και υποστηρικτές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων έχουν ψηφίσει και επιβάλει οικονομικές κυρώσεις δίχως αποτέλεσμα. Η αντίδραση εκ μέρους φοιτητικών οργανώσεων, διανοουμένων, της Καθολικής Εκκλησίας μη εξαιρουμένης, δεν είχαν άλλο αποτέλεσμα παρά αμείλικτες καταστολές, φυλακίσεις, δολοφονίες.

Στις 19 Απριλίου 2018, μια εξέγερση στη Μανάγουα, που ξεκίνησε από τους φοιτητές και απέκτησε κοινωνική δυναμική με αφορμή νόμους που προέβλεπαν δυσμενείς μεταρρυθμίσεις στο έτσι και αλλιώς υποτυπώδες δημόσιο σύστημα υγείας, άφησε πίσω της τετρακόσιους νεκρούς εκτελεσμένους επί τόπου, εκατοντάδες τραυματιών και αγνοουμένων, εκατοντάδες φυλακισμένων (μεταξύ αυτών ο καθολικός επίσκοπος της χώρας) και 140 κρατουμένων δίχως δίκη, άγνωστο αριθμό εκτοπισμένων και εξορίστων, μια κοινωνία διαλυμένη, απομονωμένη και εγκλωβισμένη στα δίχτυα της δικτατορικής παράνοιας. Εκείνα τα γεγονότα είναι η αφορμή του τελευταίου έργου του Σέρχιο Ραμίρες Ο Κονγκολέτε δεν ήξερε να χορεύει.

Ο Σέρχιο Ραμίρες (1942) έχει ζήσει στην καρδιά της σύγχρονης ιστορίας της χώρας του. Αυτός οργάνωσε το 1977 την «Ομάδα των 12» με μέλη διανοούμενους, καλλιτέχνες, επιχειρηματίες, ιερωμένους και πρόθυμους πολίτες, που υποστήριξαν το όραμα του Εθνικού Μετώπου Απελευθέρωσης των Σαντινίστας, εξορίστηκε στην Κόστα Ρίκα, επέστρεψε στην πατρίδα του ύστερα από δικαστικό αγώνα, ανέλαβε το υπουργείο Παιδείας στην πρώτη Κυβέρνηση Εθνικής Ανασυγκρότησης το 1979, υπήρξε αντιπρόεδρος της κυβέρνησης της χώρας κατά την περίοδο 1985-1990, όπου οι προσπάθειες εκδημοκρατισμού είχαν πρόσκαιρες επιτυχίες, τραυματικές αποτυχίες και νέες ελπίδες. Αποχώρησε από την πολιτική το 1996, αρνούμενος να ακολουθήσει τον Ντανιέλ Ορτέγα στις δικτατορικές πρωτοβουλίες του, υποχρεώθηκε να αυτοεξοριστεί αποφεύγοντας τη σύλληψη για τις δημόσιες αντικαθεστωτικές θέσεις του, του αφαιρέθηκε η ιθαγένεια.

Ζει σήμερα στη Μαδρίτη ύστερα από παραμονές σε αρκετές χώρες της Νότιας Αμερικής και στις ΗΠΑ, τιμώμενος για την πολιτική σκέψη του, αναπτυσσόμενη σε άρθρα σε έγκριτα φύλλα, όπως τα «El País», «El Nacional», «La Prensa» και για το συγγραφικό του έργο, ο κορμός του οποίου αποτελείται από μυθιστορήματα, πολυμεταφρασμένα και πολυβραβευμένα, με ξεχωριστή σημασία την απονομή του βραβείου Θερβάντες το 2017, το οποίο αποτελεί ύψιστη πνευματική αναγνώριση στον ισπανόφωνο κόσμο. «Κινδύνευα να βλάψω τις αρχές μου αν παρέμενα στην πολιτική» ομολογεί. «Τις υποστηρίζω χωρίς καμία δέσμευση με τα κείμενά μου, τα οποία φωτοτυπούνται ή διανέμονται σκαναρισμένα στη Νικαράγουα, αφού η κυκλοφορία τους εκεί απαγορεύεται. Ο Κονγκολέτε βοήθησε πολλούς να κατανοήσουν τι συμβαίνει εδώ και τώρα στη Νικαράγουα. Η απαγόρευση της κυκλοφορίας αυτού του βιβλίου λειτούργησε σαν μαγνήτης στα κοινωνικά δίκτυα και οι πειρατικές εκδόσεις αυξήθηκαν».

Τα κύρια πρόσωπα, ο επιθεωρητής Δολόρες Μοράλες και ο πανταχού παρών Αναστάσιο Πράδο, ο επονομαζόμενος Κονγκολέτε εξαιτίας της λευκής τούφας των μαλλιών του, αρχηγός των μυστικών υπηρεσιών, ουσιώδες γρανάζι του κατασταλτικού μηχανισμού, θα επιθυμούσε να παραμείνει στην αφάνεια, ώσπου η αναπάντεχη εμφάνιση του εκατομμυριούχου Μιγκέλ Σότο Κολμενάρες επιβάλλει, προσφέροντας μια διόλου ευκαταφρόνητη αμοιβή, να ερευνηθεί η υπόθεση της εξαφάνισης της προγονής του Μαρσέλα Σότο Κοντρέρας. Από αυτό το καθοριστικό σημείο της βιογραφίας του επιθεωρητή και του Κονγκολέτε, η κουστωδία των ακολούθων τους, πρόσωπα βγαλμένα από την πληγή της επανάστασης των Σαντινίστας και της δικτατορίας, τα οποία με νύχια και με δόντια σκαρφαλώνουν στις επάλξεις της εξουσίας, είναι οι πιστοί της ιδέας ότι το χάος δεν είναι πηγάδι, αλλά σκάλα για να ανέβουν στην κορυφή, σε αυτό το μαγγανοπήγαδο, λέει ο Ραμίρες, όπου με τα χρόνια λιγοστεύει το νερό και ο βούρκος απλώνεται.

Τα «μαύρα μυθιστορήματα»

Στη σύγχρονη λατινοαμερικανική λογοτεχνία έχει αναπτυχθεί το είδος των «μαύρων μυθιστορημάτων» (novelas negras), όπου η παρανομία, η εκφυλιστική βία, ο εντοπισμός των εγκληματιών εντάσσονται στην καθημερινή κοινωνική πραγματικότητα ως δείγματα ενός ρεαλισμού που ο Ραμίρες αποκαλεί «υπερρεαλισμό της βαρβαρότητας» και όπου η πολιτική καταγγελία δακτυλοδείχνει και υπαινίσεται, το θέμα δεν προπαγανδίζει, τα πρόσωπα κινούνται, μοιραία σχεδόν, από τη μια πράξη στην άλλη, αναγνωρίζοντας πως η παραμικρότερη παρέκκλιση υπονομεύει τον ρόλο τους, έτσι και αλλιώς με ημερομηνία λήξεως στο καλαντάρι του θανάτου. Με λίγα λόγια, για τον Ραμίρες, είτε Σομόζα είτε Ντανιέλ Ορτέγα, δεν υπάρχει διαφορά, υπάρχει αδιάσπαστη χρονική συνέχεια.

Ο Ραμίρες παραδίδει ένα ανελέητο, φαρμακερό κείμενο, πέρα από τις πολιτικές θολούρες, όπου διάλογοι και περιγραφές απλώνουν θαυμαστές αποχρώσεις. Αυτές απαιτούν άριστη γνώση της ισπανικής γλώσσας ώστε να διατηρήσουν την εμβέλειά τους, αναδεικνύοντας τη μαστοριά του συγγραφέα, το τρίξιμο των δοντιών και τον καθημερινό ρόγχο. Πεισιθανάτιο το δίδαγμα μέσα από διαύλους σαρκασμού και κλαυσίγελου, γιατί αν δεν ξέρεις να χορεύεις, αν δεν μάθεις να χορεύεις, κάποιος θα σε χορεύει όσο και όπως θέλει. Η μεταφράστρια Μαρία Παλαιολόγου έχει πετύχει άριστα την απόδοση του θαυμάσιου Κονγκολέτε στα ελληνικά.

Τη συνάντηση με τον Σέρχιο Ραμίρες, όπου κουβεντιάσαμε για το έργο του είκοσι και πλέον χρόνια μετά τη γνωριμία μας σε πολιτιστική εκδήλωση στη Βασιλεία, διευκόλυνε η Adriana Martínez Farsaris, επικεφαλής της οργάνωσης LEA (Literatura Española en Atenas – ΛΕΑ Λογοτεχνία εν Αθήναις). O Σέρχιο ήταν καλεσμένος στο Φεστιβάλ της ΛΕΑ στο πλαίσιο των εκδηλώσεών της στην Αθήνα και στην επαρχία (13-24 Ιουνίου).

Απόσπασμα

Κλαρινέτο αντί για όπλο

Ο διοικητής Αναστάσιο Πράδο, τον οποίο, προς απογοήτευσή του, δικοί και ξένοι αποκαλούν Τονγκολέλε εξαιτίας της λευκής τούφας στα μαλλιά του… Σταματημένος στην ουρά που περιμένει την αλλαγή του φαναριού για να βγει προς τον αυτοκινητόδρομο, κοιτάζεται στον καθρέφτη
και διαπιστώνει πως ένα καινούριο συρίγγιο, σκληρό και κόκκινο, έχει βγει εκεί κοντά που σμίγουν τα χείλη του. Ύστερα, απολαυστικά, το πιέζει με τα δάχτυλά του, νιώθοντας τη δυνατή τσιμπιά του πόνου.
Το μαρτύριό του είναι που του έμεινε εκείνο το βλογιοκομμένο πρόσωπο της νεανικής ακμής για πάντα, στρωμένο με το χαλί των ερυθρών ουλών, που πολύ θα ήθελε να μπορεί να το τραβήξει σαν να ήταν μάσκα για να βρει από κάτω ένα άλλο, με δέρμα τόσο λείο όσο αυτό στις διαφημίσεις για κρέμες προσώπου των περιοδικών ομορφιάς.
Παρότι το τόσο κακοπαθημένο του πρόσωπο είναι ελάχιστα γνωστό, ο κανόνας του Τονγκολέλε είναι να μην τραβά την προσοχή: γι’ αυτό και η πινακίδα στο σπίτι και τα διακριτικά του ταξί, γι’ αυτό και δεν τον ακολουθεί κανένα όχημα συνοδείας. Ύστερα από τόσα χρόνια μόχθου στο επάγγελμα, το καλύτερο μέτρο ασφαλείας εξακολουθεί να είναι η ανωνυμία.
Όπως και να ’χει, είναι ένα ταξί το οποίο δεν πρόκειται να σταματήσει ποτέ κανένας, διότι πάντα έχει πίσω έναν επιβάτη, τον Αστυνόμο Β΄ Πέδρο Κλαβέρ Σαλβατιέρα, Πεδρόν ή Πεδρίτο, τον άνθρωπο που τον φρουρεί ανελλιπώς, επικεφαλής των επιχειρήσεων, βαλές, μπουφόνος και έμπιστος. Στο δάπεδο της μπροστινής θέσης, για να το φτάνει, διότι πολλά τυχαίνουν στη ζωή, ξεκουράζεται ένα AK με πτυσσόμενο κοντάκιο, απασφαλισμένο και σε θέση βολής κατά ριπάς.
Ο Πεδρόν μόλις που χωρά στο κάθισμα του Κία, με τα γόνατα μαζεμένα και το κεφάλι να ακουμπά στην επένδυση της οροφής, με το τεράστιο νευρικό χέρι απλωμένο στο πλάι, κοντά
στη λαβή του μυδραλιοβόλου Uzi και των δυο γεμιστήρων αντικατάστασης, διότι πολλά τυχαίνουν στη ζωή.
«Πού σε βρήκα, Πεδρίτο;» τον ρωτούσε καμιά φορά για να σκοτώσει την ώρα του, όπως τον ρωτάει τώρα. Και ο σκουρόχρωμος γίγαντας με τα μαλλιά που αντιστέκονται στη χτένα και τα χοντρά χείλη που ανοιγοκλείνουν λες και τα δόντια του δεν χωρούν στο στόμα του, απαντούσε, όπως
απαντά τώρα, κουνώντας έντονα τα χέρια του καθώς μιλάει.
«Κρυμμένο σε ένα κελάρι της κουζίνας της Εταιρείας Ανταλλακτικών στο Πεδίον του Άρεως26, κύριε διοικητά».
Το μεσημέρι της 19ης Ιουλίου του 1979, το αντάρτικο στράτευμα υπό τις διαταγές του Τονγκολέλε επιθεωρούσε τις έρημες στρατιωτικές εγκαταστάσεις του Πεδίου του Άρεως, και στους διαδρόμους, στους κοιτώνες, στα μπάνια, στον χώροφορτοεκφόρτωσης έβρισκαν παντού ένα πλήθος από κράνη
πεζικού, μπότες, φυσιγγιοθήκες, ζώνες εξάρτυσης, μπαγιονέτες, στολές του κουτιού, πολεμικά όπλα. Έφτασαν στην κουζίνα, διέταξε να ανοίξουν με μια κλοτσιά την πόρτα εκείνου του κελαριού που είχαν κλείσει ολοφάνερα από μέσα, γιατί στους κρίκους δεν υπήρχε κανένα λουκέτο, κι εκεί βρισκόταν ο Πεδρόν, ανακούρκουδα, σκεπάζοντας το κεφάλι του με
τα χέρια του.
«Και στο χέρι; Τι κρατούσες στο ένα χέρι που δεν φαινόταν καλά εκεί ανάμεσα στις σκιές της κρυψώνας;»
«Το κλαρινέτο μου, κύριε διοικητά».
«Θα σε είχα γαζώσει αδίστακτα αν δεν είχα αντιληφθεί εγκαίρως πως δεν ήταν όπλο αλλά η καραμούζα σου», λέει ο Τονγκολέλε γελώντας.

Σέρχιο Ραμίρες
Ο Κονγκολέτε δεν ήξερε να χορεύει
Μτφ. Μαρία Παλαιολόγου
Εκδ. Ικαρος, 2023
Τιμή 18,80 ευρώ