Αναζητώντας {LF}το θρησκευτικό

Σε μια έρευνα των David Chalmers και David Bourget, από το 2013, με δείγμα 1.000 επαγγελματίες από 99 διαφορετικά πανεπιστημιακά τμήματα Φιλοσοφίας, βρέθηκε ότι το 72,8% αποτελείται από αυτοαποκαλούμενους αθεϊστές, το 14,6% από θεϊστές, ενώ το 12,6% ισχυριζόταν πως ήταν «κάτι άλλο».

Και αυτή η έρευνα σαφώς δεν μας εκπλήσσει. Γνωρίζουμε ότι η πιο διαδεδομένη στάση σήμερα, στον ακαδημαϊκό χώρο της Δύσης, είναι μάλλον ο αθεϊστικός υλισμός και νατουραλισμός. Η φιλοσοφία της θρησκείας αποτελείται βασικά από επιχειρήματα και αντεπιχειρήματα υπέρ ή κατά της ύπαρξης του Θεού, ενώ το πνευματικό κλίμα εκεί είναι, στην καλύτερη περίπτωση, σκεπτικιστικό όσον αφορά στις θρησκευτικές παραδόσεις. Παράλληλα, οι παραδοσιακές μορφές θρησκευτικότητας γνωρίζουν μάλλον συνεχή υποχώρηση, με την Ελλάδα να μην αποτελεί εξαίρεση. Τίθεται λοιπόν το εξής ερώτημα: πώς μπορεί να αναγνωρισθεί η θρησκεία και πάλι μια θεμιτή επιλογή ζωής;

Το πρώτο βιβλίο, με τίτλο «Πώς να πιστέψουμε», είναι από τα ελάχιστα έργα του γνωστού βρετανού φιλοσόφου της αναλυτικής παράδοσης, John Cottingham, που εκδίδεται στα ελληνικά, από τις εκδόσεις Αρμός. Πρόκειται για ένα από τα εκλαϊκευμένα του έργα και όχι για φιλοσοφική πραγματεία. Στόχος του; Οχι η «απολογητική» της χριστιανικής πίστης, την οποία ο συγγραφέας του τυχαίνει ν’ ασπάζεται, αλλά η επισήμανση πως οι μεγάλες παραδοσιακές θρησκείες εμπεριέχουν στοιχεία ικανά να εμπλουτίζουν σημαντικά τη ζωή του ανθρώπου, και γι’ αυτό η οριστική εγκατάλειψή τους θα μας προξενούσε περισσότερη βλάβη από ό,τι οφέλη. Ο συγγραφέας υιοθετεί εδώ ένα ήπιο ύφος και επιλέγει να προβάλει τις θέσεις του όχι με αυστηρή επιχειρηματολογία, αλλά με διακριτικές νύξεις στη λειτουργία των ανθρώπινων συναισθημάτων.

Πώς μπορεί λοιπόν κανείς να οδηγηθεί στην πίστη σήμερα; Ο Cottingham τονίζει προκαταρκτικά ότι μια θρησκευτική κοσμοεικόνα δεν προκύπτει ούτε ως αποτέλεσμα παρατήρησης διά των σωματικών αισθήσεων, ούτε φυσικά ως καρπός ορθολογικών συλλογισμών, παρά ως μια δυναμική διαδικασία «μεταμορφωτικής» ενόρασης ενόψει των βαθύτερων αληθειών του κόσμου μας, δίχως την οποία αυτές δεν θα μπορούσαν να γίνουν καθόλου αντιληπτές από εμάς. Η εν λόγω διαδικασία προϋποθέτει ένα βαθύτερο επίπεδο εμπλοκής και εμπεριέχει όχι μόνο γνωστικές αλλά και ηθικοπρακτικές πτυχές. Το ερώτημα αφορά στην προσωπική μας ταυτότητα συνολικά. Οι φιλόσοφοι της θρησκείας τείνουν να προσεγγίζουν το θρησκευτικό ζήτημα με αμιγώς θεωρητικούς και «διανοητικούς» όρους, λησμονώντας τον θεμελιωδώς «ηθικό» χαρακτήρα που έχει κατά κανόνα η θρησκευτική πίστη, η οποία προπαντός μας παρακινεί να μεταβάλουμε τον τρόπο που ζούμε.

Γενικά, για να μπορεί ν’ ασπάζεται κανείς μια κοσμοθεωρία, θρησκευτική ή μη, πρέπει να έχει κάνει πολύ περισσότερα από το να παραδεχθεί απλώς ένα σύνολο επιστημονικών πληροφοριών για τον κόσμο. Για την ακρίβεια, πρέπει να έχει υιοθετήσει μια συνολική στάση ενώπιών του, προ-επιστημονική και προ-λογική. Η άποψη την οποία εμφανώς πολεμάει εδώ Cottingham είναι ο «επιστημονισμός», δηλαδή η ιδέα ότι η επιστήμη είναι τάχα η μοναδική πηγή γνώσης για τον κόσμο. Οσο και αν προοδεύουν οι επιστήμες, δεν είναι δυνατό να εισχωρήσουν σε αυτή την προσωπική «πραγματικότητα» εκάστου από εμάς, αφού αυτή βρίσκεται εξ ορισμού εκτός της εμβέλειάς των. Η επιστήμη μελετά αντικείμενα και γεγονότα, αδυνατεί όμως να συλλάβει την υποκειμενική πραγματικότητα που ο Husserl ονόμασε «Lebenswelt». Η αποδοχή της πίστης δεν σημαίνει όμως ότι πρέπει να αποδεχόμαστε «εκπτώσεις» στην επιστημονική μας γνώση. Πράγματι, ο Cottingham αποδοκιμάζει ρητά και σαφώς όσους, εν ονόματι της πίστης, έχουν απορρίψει την κίνηση της γης και την εξελικτική βιολογία.

Αν η θρησκευτική πίστη εμποδίζει την κατάκτηση περαιτέρω γνώσης που φέρνει η επιστήμη, λέει, τότε κάτι πάει στραβά με την ίδια. Από την άλλη μεριά, μας λέει, ένας από τους βασικούς λόγους που εμποδίζει τους ανθρώπους να πιστέψουν σήμερα στην ύπαρξη Θεού είναι η «επιστημονικής» αφετηρίας έλλειψη «ανθρωποκεντρισμού». Συγκεκριμένα, μετά τον Κοπέρνικο και την πρωτοποριακή ανακάλυψή του ότι η ήλιος δεν γυρίζει γύρω μας, έχουμε μάθει να είμαστε καχύποπτοι με οτιδήποτε δίνει μοναδική και ιδιαίτερη σημασία στον άνθρωπο. Αυτό συνεχίστηκε και με τον Δαρβίνο και παραμένει και μετά την ανακάλυψη της «ανθρωπικής» αρχής (γι’ αυτό και η περιβόητη υπόθεση του «πολυσύμπαντος»).

Το θρησκευτικό αίσθημα

Το δεύτερο βιβλίο – επίσης από τον «Αρμό» – του θεολόγου, δασκάλου και προσωπικού φίλου του Πάπα Ιωάννη Παύλου Β’, Luigi Giussani, με τον τίτλο Το θρησκευτικό αίσθημα, έχει παρόμοια θεματική. Ο Giussani αναγνωρίζει τέσσερα είδη γνώσης: τα μαθηματικά, τις επιστήμες, τη φιλοσοφία και, τέλος, την «ηθική».

Από όλα αυτά, η ηθική γνώση είναι εκείνη που στηρίζεται στην εμπιστοσύνη και απαιτεί επίσης «αγάπη» προς την αλήθεια, δηλαδή παραμερισμό των προσωπικών μας προκαταλήψεων, αλλά και των ευρύτερων προκαταλήψεων της κοινωνίας μας, που στρέφονται ευθέως ενάντια στον Χριστιανισμό. Από το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα και μετά μπορούμε να απελευθερωθούμε με τη βοήθεια μιας «ασκητικής», μιας εντατικής προσπάθειας. Μόνο έτσι μπορεί να απαντηθεί το ερώτημα για τη θρησκευτικότητα και το αίσθημά της.

Διότι το ερώτημα αυτό είναι στην πραγματικότητα αν η ζωή του ανθρώπου έχει κάποιο βαθύτερο νόημα. Ο Giussani απαριθμεί έξι εσφαλμένες, κατά τη γνώμη του, τοποθετήσεις απέναντι στο ερώτημα αυτό. Οι τρεις πρώτες, που ονομάζονται «θεωρητική», «βολονταριστική» και «άρνηση», στην ουσία στερούν το ερώτημα από το νόημά του. Οι τρεις επόμενες, η «αισθητική/συναισθηματική υπεκφυγή», η «απελπισμένη άρνηση» και η «αλλοτρίωση», παίρνουν αρχικά στα σοβαρά τις απαιτήσεις της λογικής σκέψης, αλλά στη συνέχεια καταλήγουν να τις παραβιάζουν.

Ολες αυτές οδηγούν στον άνθρωπο να μην βρίσκει το νόημα. Το θρησκευτικό αίσθημα φανερώνεται έτσι ως η πρώτη και πιο αυθεντική έκφραση της λογικής, ακριβώς διότι απαντά στην ανάγκη για νόημα, που είναι η πρωταρχική της ανάγκη. Επιπλέον, η θρησκευτικότητα αναγνωρίζει μια θεμελιώδη αξία στα ανθρώπινα όντα, την ελευθερία (ως καλός Καθολικός, ο Giussani υιοθετεί εδώ μια εκδοχή του χριστιανικού φυσικού δικαίου), και γι’ αυτό είναι ο μόνος φραγμός ενάντια στην εξουσία.

Χωρίς μια τέτοια «δικλίδα» ασφαλείας, η εξουσία μπορεί να καταστεί ολοκληρωτική. Ο Giussani μάς προειδοποιεί ότι ο σύγχρονος κόσμος προτάσσει σιγά σιγά μια νέα μορφή «ουμανισμού», που επιδιώκει να «προγραμματίσει» επιστημονικά τον άνθρωπο να γίνει «ηθικός»:

«Η σημερινή πολιτική κυβερνάται από αυτό το είδος πολιτισμού σε όλο τον κόσμο. Γι’ αυτό χρειάζεται μια επανάσταση για την υπεράσπιση του ανθρώπου, η οποία να έχει ένα μόνο χαρακτηριστικό, το θρησκευτικό, το αυθεντικά θρησκευτικό, και συνεπώς να έχει τον αυθεντικό Χριστιανό στην πρώτη γραμμή» (σελ. 159).

Είτε συμφωνεί είτε διαφωνεί κανείς με αυτό το τελευταίο, ενόψει του τρανσουμανισμού όλες αυτές οι σκέψεις είναι άκρως επίκαιρες.

Ο Μύρων Ζαχαράκης είναι υποψήφιος διδάκτωρ Φιλοσοφίας

Luigi Giussani
Το θρησκευτικό αίσθημα
Μτφ. Χριστίνα Κουτίνα – Θεόδωρος Κοντίδης
Εκδ. Αρμός
Τιμή 14 ευρώ

Τζων Κόττινγχαμ
Πώς να πιστέψουμε
Μτφ. Γιώργος Πασχάλης
Εκδ. Αρμός
Τιμή 15 ευρώ