Η Ελλάδα, η μικροϊστορία και ο μεγάλος κόσμος

Παναγιώτης Κιμουρτζής –
Αννα Μανδηλαρά

Φιλέορτο βασίλειο

Δημόσιες εορτές και εθνικές επέτειοι κατά των Οθωνική περίοδο

Gutenberg, 2023, σ. 471

Οι δυο πανεπιστημιακοί, ιστορικοί και συγγραφείς εδώ αναπτύσσουν μια πολύ πρωτότυπη ιδέα. Περιγράφουν τις πολιτισμικές και πολιτικές συμπεριφορές του παλατιού, των ελίτ αλλά και του λαού της Οθωνικής εποχής μέσα από τις εορταστικές τελετουργίες. Η Οθωνική βασιλεία με την έλευσή της προσπάθησε να νομιμοποιηθεί μέσα και από την καθιέρωση δυναστικών εορτών. Η 25η Μαρτίου αλλά και η 3η Σεπτεμβρίου ενσωματώνονται στις εορτές της Ορθοδοξίας για να σφυρηλατήσουν το ιδεολόγημα της ενότητας του έθνους με τον βασιλέα του. Οι δυο συγγραφείς, με σχεδόν μυθιστορηματική γραφή, περιγράφουν όλους αυτούς τους συμβολισμούς της κρατικής ιεραρχίας που αποσκοπούσαν στη συσπείρωση του έθνους και των πολιτών γύρω από τη νεοσύστατη εξουσία. Και μέσα από πλούσιο αρχειακό και ιστορικό υλικό αναδεικνύουν το πώς το παρελθόν του Ελληνα αποτυπωμένο στις εορτές επιχειρεί να νομιμοποιήσει τη μοναρχία. Συγκινητική η αφιέρωση του βιβλίου στον δάσκαλό τους, τον ανυπέρβλητο Γιώργο Δερτιλή.

Odd Arne Westad

Ο Παγκόσμιος Ψυχρός Πόλεμος

Οι επεμβάσεις στον Τρίτο Κόσμο
και η διαμόρφωση της εποχής μας

Μτφ: Αναστάσιος Πανουτσόπουλος

Πατάκη, 2023, σ. 588

Αλλο ένα μεγάλο βιβλίο του νορβηγού καθηγητή Ιστορίας στο Γέιλ όπου δένονται αρμονικά η ιστορία του Ψυχρού Πολέμου με αυτήν του Τρίτου Κόσμου. Για να είμαι περισσότερο ακριβής, εδώ η ιστορία των εξεγέρσεων στις χώρες του αποκαλούμενου Τρίτου Κόσμου δένει με τη διαμάχη για τα γεωπολιτικά συμφέροντα των δυο μεγάλων Υπερδυνάμεων (ΗΠΑ και Σοβιετική Ενωση) και των στρατιωτικοπολιτικών τους Συνασπισμών (ΝΑΤΟ και Σύμφωνο Βαρσοβίας). Σε ευχάριστη όμως αντίθεση με άλλα παρόμοια βιβλία ο συγγραφέας του δεν αδιαφορεί για τις ιδέες με τις οποίες οι δυο Συνασπισμοί επιχειρούσαν να νομιμοποιήσουν τις επεμβάσεις τους και επεκτείνει αυτούς τους προβληματισμούς και στις ιδεολογίες που ενέπνευσαν τα τριτοκοσμικά κινήματα, τα οποία είτε αντιστάθηκαν είτε συνέπλευσαν με τις δυο Υπερδυνάμεις.

Golfo Alexopoulos

Αρρώστια και απανθρωπιά
στο Γκούλαγκ του Στάλιν

Μτφ: Ιλία Βαΐδη

Καστανιώτη, 2023, σ. 469

Μια συναρπαστική ιστορία των απάνθρωπων συνθηκών διαβίωσης και εξόντωσης στα στρατόπεδα του Στάλιν γραμμένη ως κατάθεση ψυχής από τη συγγραφέα και καθηγήτρια Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Φλόριντα. Εδώ στη βάση των αρχείων που μελετά η συγγραφέας μαθαίνουμε για το τι έτρωγαν οι κρατούμενοι, ποιοι ήταν αυτοί, πώς αντιμετωπίζονταν τα προβλήματα υγείας τους, από ποιες ασθένειες ταλαιπωρούνταν και ποια ή εξ αυτών θνησιμότητα, τι γινόταν με τους ανάπηρους και πώς τους μετέτρεπε σε αόρατους και υπό ποιες προϋποθέσεις κάποιοι λίγοι τυχεροί απολύονταν. Ετσι καταγράφεται όλο το σύστημα εξουσίας και πώς αυτό εκμεταλλευόταν τους κρατουμένους, πώς αξιοποιούσε την εργασία τους αλλά και τον πνευματικό τους ευνουχισμό. Μια κατά τον Ζολτσενίτσιν «κρεατομηχανή για τα άχρηστα εκατομμύρια». Δεν θα το αφήσετε από τα χέρια σας.

Πάνος Τρ. Σκοτινιώτης

Μαγνησία και Πολιτική εν καμίνω

1934-1967

Ανατομία της κάλπης και Μετασχηματισμοί

Πρόλογος: Ηλίας Νικολακόπουλος

Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Θεσσαλίας, σ. 731

Εργο ζωής του διανοούμενου, πολιτικού και θεσσαλιώτη συγγραφέα στο οποίο καταγράφονται προσεκτικά και με  ακριβή επιστημονική προσέγγιση οι κομβικές στιγμές των εκλογικών αναμετρήσεων στον Νομό Μαγνησίας, από το 1934 έως την επιβολή της δικτατορίας το 1967, με τον Βόλο να κατέχει πρωτεύουσα θέση. Το βιβλίο όμως δεν εξαντλείται μόνο σ’ αυτό. Εδώ η μελέτη των πολιτικο-εκλογικών εξελίξεων συνδυάζεται με την προσέγγιση των κοινωνικών και ταξικών διαρθρώσεων και αναδιαρθρώσεων στην περιοχή, με τις πολιτισμικές αλλαγές και τους ευρύτερους κοινωνικούς μετασχηματισμούς. Το βιβλίο δεν αγνοεί, το εντελώς αντίθετο μάλιστα, το έργο μεγάλων προσωπικοτήτων της περιοχής όπως ο Γεώργιος Καρτάλης. Μια επιστημονική μελέτη που αξίζει να διαβαστεί ως μεθοδολογικό κλειδί για παρόμοιες προσεγγίσεις και σ’ άλλους νομούς και περιφέρειες της χώρας.

Αντα Διάλλα

Η Ρωσική Αυτοκρατορία
και ο Ελληνικός Κόσμος

Τοπικές, ευρωπαϊκές και παγκόσμιες ιστορίες στην Εποχή των Επαναστάσεων

Αλεξάνδρεια, 2023, σ. 327

Το ελληνικό 1821 συνδέεται περισσότερο με τη Γαλλική Επανάσταση αλλά η συγγραφέας, καθηγήτρια Ευρωπαϊκής Ιστορίας, αναδεικνύει με μεθοδικότητα, επιστημονική προσήλωση και ωραία στρωτή γλώσσα και τις σχέσεις του με τον ρωσικό Βορρά. Η Ελληνική Επανάσταση προσεγγίζεται εδώ ως τοπικό φαινόμενο και ταυτόχρονα ως έκφραση περιφερειακών και παγκόσμιων διαδικασιών, μια από τις οποίες ήταν οι εξελίξεις στη Ρωσία. Τρεις χρονιές σημαδεύουν αυτή τη σχέση της Ρωσίας με την Ελληνική Επανάσταση. Το 1770 όπου παρατηρείται η αρχή της παρουσίας της Ρωσίας στη Μεσόγειο. Το 1815 με το Συνέδριο της Βιέννης όπου πλέον γίνεται αισθητή η επέμβαση της Ρωσίας σ’ όλο τον ευρωπαϊκό χώρο αλλά και την Οθωμανική Αυτοκρατορία και το 1821 όπου η ρωσική διπλωματία θέτει τους όρους για τη μετέπειτα ανεξαρτησία της Ελλάδας.

Tony Judt

Ευρώπη: Μια μεγάλη χίμαιρα;

Μτφ: Ροζαλί Σινοπούλου

Αλεξάνδρεια, 2023, σ. 151

Με τη γνωστή διεισδυτικότητα της σκέψης του ο μεγάλος βρετανός ιστορικός, λάτρης της Ενωμένης Ευρώπης και όχι απλός ευρωπαϊστής, προειδοποιούσε από το 1996 στις διαλέξεις του που αποτελούν αυτό το βιβλίο, για φαινόμενα που θα μπορούσαν να μετατρέψουν το όραμα της Ενωμένης Ευρώπης σε χίμαιρα. Πριν τη διεύρυνση του 2004 διέκρινε δυο Ευρώπες οι σχέσεις των οποίων περιείχαν πολύ μεγάλες δόσεις αντιπαλότητας. Με διορατικότητα ο συγγραφέας του αναδείκνυε εκείνες τις αντίρροπες δυνάμεις που θα μπορούσαν να υποσκάψουν αθόρυβα την ενότητα της Ευρώπης. Η γήρανση του πληθυσμού και η εξ αυτής πίεση στα ασφαλιστικά συστήματα και συστήματα υγείας έθεταν από τότε σε αμφισβήτηση το μοντέλο του κράτους πρόνοιας, η ανάδειξη των μειονοτήτων και του Μεταναστευτικού, η άνοδος των οικονομικών ανισοτήτων ήταν βόμβες στα θεμέλια της ενοποίησης της Ευρώπης. Ο συγγραφέας βλέπει την κοινωνική αποδιοργάνωση που οδηγεί σε οικονομική ανασφάλεια και από εκεί κατευθείαν στις αγκαλιές του εθνικισμού, του ρατσισμού και στην άκρα Δεξιά. Οχι, ο ιστορικός δεν ήταν προφήτης, απλώς διάβαζε πολύ καλά τις κοινωνικές διεργασίες. Καλό να τον διαβάσουμε για να αποτρέψουμε τη συνέχισή τους.

Παναγιώτης Πασχαλίδης

Η διαρκής ανασυγκρότηση
των Βαλκανίων

Αναπαραστάσεις πολιτικής
επικοινωνίας (1999-2004)

Επίκεντρο, 2023, σ. 340

Ο συγγραφέας με εξαιρετικό τρόπο ανασυνθέτει το τοπίο που προέκυψε στα Βαλκάνια μετά τη διάλυση της πρώην Γιουγκοσλαβίας (1991-1999). Αυτός ο πόλεμος και η έκβασή του δυνάμωσε τα στερεότυπα και τις αντιλήψεις περί διαφορετικότητας και χάσματος, μεταξύ των Βαλκανίων και της υπόλοιπης Ευρώπης. Για τον συγγραφέα τα Βαλκάνια στη μεταψυχροπολεμική περίοδο παραμένουν μια περιοχή σε διαρκή μετασχηματισμό. Αυτός παρακολουθεί και καταγράφει λεπτομερώς τους μετασχηματισμούς που γνώρισε η περιοχή μετά την κατάρρευση της ενιαίας Γιουγκοσλαβίας, αλλά και τον στερεοτυπικό τρόπο ερμηνείας αυτών των αλλαγών. Ιδιαίτερη αξία έχει και η ανάλυσή του για τις  προϋποθέσεις  ενσωμάτωσης αυτού του χώρου στην Ευρωπαϊκή Ενωση.

Lucas Saul

Γκεστάπο, ο μηχανισμός
του τρόμου των ναζί

Μτφ: Ηρώ Σκάρου

Κέδρος, 2023, σ. 187

Η Γκεστάπο, η μυστική κρατική αστυνομία της ναζιστικής Γερμανίας, ήταν ένας από τους ειδεχθέστερους πυλώνες στους οποίους στηρίχτηκε το Τρίτο Ράιχ για την καταπίεση και την εξόντωση των αντιτιθέμενων στον εθνικοσοσιαλισμό Γερμανών και των κατακτημένων λαών. Ηταν η οργάνωση του χιτλερικού καθεστώτος που έπαιξε τον καθοριστικό και αποφασιστικό ρόλο στη δίωξη των Εβραίων και στο Ολοκαύτωμα. Στο βιβλίο του βρετανού συγγραφέα παρακολουθούμε από το 1933 έως το 1945 το πώς στήθηκε αυτή η περιβόητη αστυνομία των ναζί, ποιοι πρωταγωνίστησαν αρχικά, ποια η τύχη τους, ποιοι τους ακολούθησαν και ποιοι αντιστάθηκαν. Ο συγγραφέας αντλεί τα στοιχεία του από πολυάριθμες πηγές για να παρουσιάσει το προφίλ των κυριότερων στελεχών της Γκεστάπο. Αναλύει τους λόγους που τη μετέτρεψαν στον κύριο πυλώνα τρόμου και στήριξης του καθεστώτος στη Γερμανία αλλά και στην κατεχόμενη Ευρώπη. Το βιβλίο πλουτίζει και το ασπρόμαυρο φωτογραφικό υλικό του.

Αλέξανδρος Μακρής

Οι κήρυκες της ιδέας του έθνους

Παλαιοί πολεμιστές, ανάπηροι και
θύματα πολέμου στην Ελλάδα (1912-1940)

Πρόνοια, οργανώσεις, μνήμη.

Εστία, 2023. σ. 372

Ο διδάκτορας Ιστορίας και συγγραφέας αυτού του βιβλίου καταπιάνεται με ένα θέμα που είναι λιγότερο μελετημένο στην ελληνική Ιστορία. Τι έγινε κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους και στον Μεσοπόλεμο από το 1912 έως το 1940 με τους παλαιούς πολεμιστές; Ποιοι προνοιακοί μηχανισμοί αναπτύχθηκαν για τους παλαίμαχους, τους επίστρατους, τις οργανώσεις των εφέδρων, των τραυματιών, των αναπήρων πολέμου; Ποιες ήταν οι οργανώσεις του, ποιος ήταν ο πολιτικός ρόλος τους και ποια η σχέση τους με τα πολιτικά ρεύματα της εποχής; Ποιες ήταν οι διεθνείς επαφές τους και τέλος ποιος ήταν ο ρόλος τους στη συγκρότηση της εθνικής μνήμης του πολέμου; Ο συγγραφέας στη μελέτη του παρακολουθεί παράλληλα και τις αντίστοιχες διεθνείς εξελίξεις και τον τρόπο που αυτές επηρέαζαν την ελληνική πολιτική σκηνή. Το βιβλίο πλουτίζει και ένα φωτογραφικό ένθετο.

Σταυρούλα Μοσχοβίτη

«…όπως πραγματικά συνέβησαν…»

Ο Νικόλαος Βλάχος (1893-1956)
και η επιστήμη της ιστορίας

Εστία, 2023, σ. 240

Η διδάκτορας Ιστορίας και συγγραφέας αυτής της μονογραφίας, η οποία αποτέλεσε και τη βάση της διατριβής της, ενός λιγότερου γνωστού, καθ’ όλα όμως πολύ σημαντικού έλληνα ιστορικού, του Νικόλαου Βλάχου. Η βιογραφία ενός «αιρετικού» (όπως οι απόψεις του για το Ανατολικό Ζήτημα, το Μακεδονικό, τον ελληνικό αλυτρωτισμό) όπως αυτός, ενός ιστορικού που ταρακούνησε ακλόνητες μέχρι τότε αλήθειες και βεβαιότητες διευρύνει τους ορίζοντες μελέτης αυτής της περιόδου και εφοδιάζει με κατάλληλα εργαλεία τη σφαιρικότερη προσέγγισή της. Ετσι μαζί με τη βιογραφία του αναδύεται και η πολιτική ιστορία αυτού του τόπου κατά το πρώτο μισό του 20ού αιώνα.