Ολοι οι άνθρωποι των ειδήσεων

«Είσαι πεθαμένος, αγόρι μου, απλώς δεν είσαι ακόμα θαμμένος…». Φράση που δεν αποτελεί παρά ένα απλό δείγμα της τραχύτητας και του άκαρδου, ψυχρού, σχεδόν «δολοφονικού» ενστίκτου που διακρίνει τον Τζ. Τζ. Χάνσακερ, τον ήρωα που υποδύεται ο Μπαρτ Λάνκαστερ στην ταινία «Sweet smell of success» (1955). Πανίσχυρος δημοσιογράφος κιτρινοφυλλάδας, ο Χάνσακερ όχι μόνον ζει από τον πόνο των συνανθρώπων του αλλά δείχνει να το ευχαριστιέται κιόλας, καταστρατηγώντας κάθε κανόνα δεοντολογίας και ηθικής συμπεριφοράς. Με πυρήνα τον Χάνσακερ και σκελετό τη σχέση με έναν φιλόδοξο νεαρό ατζέντη που παλεύει για να γίνει το τσιράκι του (ο Τόνι Κέρτις, στον οποίο μάλιστα απευθύνεται η παραπάνω φράση), ο σκηνοθέτης Αλεξάντερ Μακ Κέντρικ αποτύπωσε αξέχαστα τη νυχτερινή Νέα Υόρκη των τζαζ κλαμπ και των καμπαρέ της δεκαετίας του 1950, με τη βοήθεια της ατμοσφαιρικής μουσικής του Ελμερ Μπέρνσταϊν και των στακάτων διαλόγων του Κλίφορντ Οντετς και του Ερνεστ Λίμαν. Η ταινία που πρωτοπαίχτηκε στην Ελλάδα με τον ανόητο τίτλο «Σκοτεινοί δολοφόνοι» προβάλλεται αυτή την εποχή στους θερινούς κινηματογράφους και αξίζει πραγματικά την προσοχή μας.

Είναι αλήθεια ότι ο δημοσιογράφος, είτε από την αρνητική είτε από τη θετική πλευρά του, έπαιζε πάντοτε σημαντικό ρόλο στις ωραιότερες αμερικανικές ταινίες περασμένων εποχών και μεγαλείων. Κλασικό παράδειγμα ο «Πολίτης Κέιν» (Citizen Kane, 1941) του Ορσον Γουέλς: μεταφέροντας στον κινηματογράφο τη θυελλώδη ζωή και καριέρα ενός μεγιστάνα του Τύπου, του Γουίλιαμ Ράντολφ Χερστ (ο οποίος πολέμησε μανιασμένα τη δημιουργία της ταινίας), ο Γουέλς έφτιαξε μια ανεξίτηλη στον χρόνο αλληγορία για την πλουτοκρατία που αρχίζει από μια αόριστη ιδεολογία για να καταλήξει στο υλικό τίποτε. Και δεν έχει ακόμα ξεχαστεί ούτε από το ίδιο το σινεμά, αν θυμηθούμε την πρόσφατη επιτυχία του Ντέιβιντ Φίντσερ «Μανκ» (2020) που μας μεταφέρει στο παρασκήνιο αυτών των γυρισμάτων εστιάζοντας κυρίως στον συνσεναριογράφο του Γουέλς, Χέρμαν Μάνκιεβιτς (Γκάρι Ολντμαν), που εν τέλει αδικήθηκε από τον σκηνοθέτη.

Νουάρ καταστάσεις

Γυρισμένο δέκα περίπου χρόνια αργότερα, το «Τελευταίο ατού» (Ace in the hole, 1951) του Μπίλι Γουάιλντερ, είναι ένα πολύ καλό παράδειγμα νουάρ ταινίας που κινείται στον κόσμο των εφημερίδων. Ο άσος ρεπόρτερ μιας κιτρινοφυλλάδας (Κερκ Ντάγκλας) αναλαμβάνει να καλύψει την ιστορία ενός ανθρώπου ο οποίος βρίσκεται εγκλωβισμένος σε μια σπηλιά στο Κεντάκι και έχει καταντήσει τουριστική ατραξιόν. Η ταινία είναι ένα σκληρό και συναρπαστικό πορτρέτο του χειρισμού των ειδήσεων από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, μια ανοιχτή επίθεση κατά της διεφθαρμένης δημοσιογραφίας αλλά και του ζοφερού χαρακτήρα του «αιμοδιψούς» κοινού. Είναι εύκολο να κατηγορείς τον Τύπο για το πώς παρουσιάζει αυτοκαταστροφικούς σελέμπριτις, ερωτύλους παπάδες, διεφθαρμένους πολιτικούς ή αμετανόητους σίριαλ κίλερ, αλλά ποιος λατρεύει αυτές τις ιστορίες; Το κοινό. Μια τόσων ετών ταινία που παραμένει επίκαιρη περισσότερο από ποτέ!

Σκηνοθέτης από τα τέλη της δεκαετίας του 1940, ο Σάμουελ Φούλερ υπεράσπισε ένα ωμό, ευθύ, «no bullshit» κινηματογραφικό ύφος και αυτό οφείλεται στο ότι από 12 ετών γνώρισε τις σκληρές πτυχές της ζωής δουλεύοντας σε εφημερίδες. Εξελίχθηκε σε αστυνομικό ρεπόρτερ και βρέθηκε αντιμέτωπος με ιστορίες βίας, αίματος, πάθους και εκδίκησης σε καθημερινή βάση. Κατά μια έννοια η δουλειά του ρεπόρτερ τον ακολούθησε και στον κινηματογράφο με τον οποίο άρχισε να ασχολείται μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, όπου και πολέμησε. Στις ταινίες «Park row» (που έγραψε και σκηνοθέτησε ο ίδιος) και «Scandal Sheet» (1952) (που μόνον έγραψε) ο Φούλερ ασχολείται εις βάθος και με σχεδόν ντοκιμαντερίστικο τρόπο με τον τρόπο λειτουργίας των εφημερίδων.

Στα άδυτα των εφημερίδων

Δεν είναι βέβαια μόνον ο κυνισμός και η λατρεία του αίματος η θεματική των αμερικανικών δημοσιογραφικών ταινιών. Η λεπτομερής παρουσίαση του τρόπου λειτουργίας μιας έγκυρης εφημερίδας υπήρξαν αναμφισβήτητα οι μεγάλες αρετές της ταινίας «Ολοι οι άνθρωποι του προέδρου» (All the President’ s Men, 1976), κινηματογραφικής «αναπαράστασης» των γεγονότων που οδήγησαν στο σκάνδαλο Watergate και στη συνέχεια την παραίτηση του προέδρου των ΗΠΑ Ρίτσαρντ Νίξον. Δύο ρεπόρτερ της «Washington Post», ο Μπομπ Γούντγουορντ και ο Καρλ Μπέρνσταϊν (αντιστοίχως οι Ρόμπερτ Ρέντφορντ και Ντάστιν Χόφμαν), ανακαλύπτουν τις ύποπτες διασυνδέσεις του Ρίτσαρντ Νίξον με το FBI και τη CIA κατά τη διάρκεια της προεκλογικής του εκστρατείας. Βασισμένη στο μπεστ σέλερ των δύο πραγματικών ρεπόρτερ, η ταινία του Αλαν Τζέι Πάκουλα γυρίστηκε λίγο μετά την πραγματική υπόθεση Watergate και παραμένει υπόδειγμα σκεπτόμενου αμερικανικού κινηματογράφου της δεκαετίας του 1970. Κομβικό ρόλο στην υπόθεση Watergate έπαιξε ο διευθυντής της «Washington Post» Μπεν Μπράντλι (Τζέισον Ρόμπαρντς), τον οποίο πολλά χρόνια αργότερα θα ενσάρκωνε ο Τομ Χανκς στην ταινία «The Post: Απαγορευμένα μυστικά» (The Post, 2017) του Στίβεν Σπίλμπεργκ όπου κεντρικό πρόσωπο είναι η εκδότρια της «Post», η θρυλική Κέι Γκρέιαμ (Μέριλ Στριπ).

Και ίσως να μην είναι καθόλου τυχαίο που μόλις έναν χρόνο μετά τους «Ανθρώπους του προέδρου» εμφανίστηκε στη μικρή αυτή τη φορά οθόνη ο δημοσιογράφος «Λου Γκραντ» στη δημοφιλή σειρά που διήρκεσε ως το 1982. Η σειρά εστιάζει στον τρόπο λειτουργίας της εφημερίδας όπου εργάζεται ο Λου Γκραντ (ρόλος ζωής για τον ηθοποιό Εντ Ασνερ) ο οποίος μάλιστα προέρχεται ο ίδιος από τον κόσμο της τηλεόρασης που τελικά άφησε πίσω του και ασχολήθηκε με την έντυπη δημοσιογραφία.

Πτώση με αναλαμπές

Τα τελευταία 20 χρόνια ο δημοσιογράφος, ως σύγχρονος ήρωας του θεάματος και δη του κινηματογράφου, χάνει την αίγλη του, ακολουθώντας το κλίμα της εποχής. Μπορείς να τον δεις κυνικό και αδίστακτο όπως συμβαίνει με τη ρεπόρτερ της Μαρίζα Τομέι στην ταινία του Τζορτζ Κλούνεϊ «Αι Ειδοί του Μαρτίου» (The ides of March, 2011), ή σαν μια θλιβερά κωμική φιγούρα: στο «Πρωινό ξύπνημα» (Morning glory, 2010) του Ρότζερ Μισέλ ο Χάρισον Φορντ υποδύεται τον παραδοσιακό, παλαιών αρχών πολιτικό συντάκτη, ο οποίος για τα χρήματα αναγκάζεται να συνεργαστεί με την Νταϊάν Κίτον σε πρωινή εκπομπή που δεν του ταιριάζει με τίποτε. Από συνεντεύξεις με προέδρους των Ηνωμένων Πολιτειών και άλλων αρχηγών κρατών, «γλάστρα» σε πρωινάδικο και ρεντίκολο σε «ρεπορτάζ» κουζίνας. Ο ήρωας του Φορντ είναι ο καθρέφτης του δημοσιογράφου-κλόουν που επέβαλε στο θέαμα το νέο μιλένιουμ.

Βέβαια, κατά τη διάρκεια αυτών των 20 και χρόνων υπήρξαν φορές που μέσα από την επιστροφή στα παλιά, θυμηθήκαμε ότι κάποτε το να ήσουν δημοσιογράφος είχε νόημα. Πρόσωπο-κλειδί στο «Καληνύχτα και καλή τύχη» (Goodnight and good luck, 2005), επίσης του Κλούνεϊ, είναι ένας δημοσιογράφος αστέρας του CBS, ο Εντουαρντ Μάροου (Ντέιβιντ Στράδερν) ο οποίος εν έτει 1954 εξέθεσε μέσω της εκπομπής του «See it now» τον γερουσιαστή του Γουινσκόνσιν Τζο Μακ Κάρθι, ηγέτη της Επιτροπής Αντιαμερικανικών Ενεργειών. Ο Μακ Κάρθι (όπως φαίνεται και στην ταινία με χρήση αυθεντικού αρχειακού υλικού) προσπάθησε ανεπιτυχώς να ρίξει λάσπη στον Μάροου μιλώντας για τις αντιαμερικανικές διαθέσεις του. Ο δημοσιογράφος τον έβαλε στη θέση του. Το «Καληνύχτα και καλή τύχη» πέτυχε διότι μπόρεσε να λειτουργήσει ως απόηχος της Αμερικής του 2004, όταν η πολιτική του προέδρου Τζορτζ Μπους Τζούνιορ δεν διέφερε από αυτήν του Μακ Κάρθι.

Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του Γουίλ Μακαβόι (Τζεφ Ντάνιελς), κεντρικού ήρωα της τηλεοπτικής σειράς «The Newsroom» (2012). Στη σειρά του ΗΒΟ ο πολύπειρος δημοσιογράφος-παρουσιαστής ειδήσεων σε κανάλι της αμερικανικής καλωδιακής τηλεόρασης κοιτάζει τον εαυτό του στον καθρέφτη και δεν του αρέσει αυτό που βλέπει. Νιώθει ότι το ποτήρι έχει ξεχειλίσει και το on Air ξέσπασμά του προς το ζωντανό κοινό της εκπομπής του, αποτελούμενο από φοιτητές, θα σημάνει την κατάρρευσή του. Οχι όμως για πολύ. Μετά το ξέσπασμά του, ο Γουίλ αναρρώνει και επιστρέφει ανανεωμένος και με νέους στόχους στη δουλειά. Είναι αποφασισμένος να προσφέρει ένα ριζοσπαστικό πρόγραμμα ειδήσεων όπου η αλήθεια θα είναι πάντοτε το ζητούμενο, τα ψέματα θα ξεσκεπάζονται και όλες οι απόψεις θα εκφράζονται. Με άλλα λόγια, αποφασίζει ότι ήρθε η ώρα να ξαναγίνει… δημοσιογράφος.

Είδος προς εξαφάνιση;

«Είμαι δημοσιογράφος, όχι δημοσιολόγος» λέει σε μια σκηνή της ταινίας «Η κατάσταση των πραγμάτων» (State of play, 2009) ο ρεπόρτερ Καλ Μακ Κάφρι (Ράσελ Κρόου). Η ταινία είναι κατά βάση θρίλερ, αλλά το ενδιαφέρον της προκύπτει μέσα από το πορτρέτο ενός δημοσιογράφου εφημερίδας, εκπροσώπου της παλιάς, μαχητικής σχολής. Ενός παραδοσιακού λαγωνικού που εξακολουθεί να παλεύει με όπλα την ικανότητά του στην «όσφρηση» της είδησης, στο ένστικτο «του δρόμου» και στο πείσμα για την εύρεση της αλήθειας. Ατημέλητος, αξύριστος, αχτένιστος, απρόσεκτος στη διατροφή του, ο Μακ Κάφρι σνομπάρει τη «δημοσιογραφία του Internet», χλευάζει τους bloggers και αδιαφορεί για την ασχετοσύνη του με τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές, αρνούμενος την εύκολη λύση της σκανδαλοθηρίας που θα ανεβάσει την κυκλοφορία. Πιστεύει ότι «ο αναγνώστης μπορεί να αντιληφθεί την ποιότητα από το σκουπίδι». Μήπως όμως τελικά είναι κάτι σαν είδος προς εξαφάνιση;

Οχι όσο υπάρχουν πραγματικοί δημοσιογράφοι όπως αυτοί στην ταινία «Spotlight» (2015) (που σημαίνει και προβολέας). Ο τίτλος παραπέμπει στη δημοσιογραφική ομάδα της βοστωνέζικης εφημερίδας «The Boston Globe» η οποία αναλαμβάνει καυτά ερευνητικά θέματα όπως αυτό με το οποίο πραγματεύεται η ταινία του Τομ Μακ Κάρθι που απέσπασε το Οσκαρ καλύτερης ταινίας το 2016: σεξουαλικά σκάνδαλα παιδεραστίας από ιερείς στη Βοστώνη και τα περίχωρά της τα οποία η Αρχιεπισκοπή κάλυπτε επί 30 ολόκληρα χρόνια. Βάζοντας στο φόντο τον πόλεμο δυο εξουσιών, του Κλήρου και του Τύπου, ο Μακ Κάρθι εμμένει δεξιοτεχνικά στον τρόπο δουλειάς της δημοσιογραφικής ομάδας του Spotlight, επικεφαλής της οποίας είναι ο έμπειρος Γουόλτερ Ρόμπινσον (Μάικλ Κίτον) και τσακάλια στο πεδίο της δράσης οι ρεπόρτερ Μάικ Ρεζέντεζ και Σάσα Πφάιφερ (Μαρκ Ράφαλο και Ρέιτσελ Μακ Ανταμς – υποψήφιοι για το Οσκαρ β’ ρόλου).