Η γέννηση ενός ύφους

Αυτές τις μέρες αναβιώνουν, όπως κάθε χρόνο από το 1954, τα Επιδαύρια. Ηδη έχουν φτάσει τα 69 χρόνια. Είχα την ευτυχία, κι έχω κι άλλοτε μιλήσει και γράψει γι’ αυτήν, να βρεθώ, Ρουμελιώτης εγώ, μαθητής της 7ης Γυμνασίου, πάνω στην καρότσα ενός φορτηγού με άλλους, έναν γιατρό, δυο δικηγόρους, τρεις φιλολόγους, δύο εμπόρους, καθισμένοι σε δύο τάβλες, δίκην θέσεων. Επίδαυρος μέσω Τριπόλεως, όλη η διαδρομή οδών χωρίς άσφαλτο τότε! Τότε δεν υπήρχε η σημερινή εθνική οδός, το ταξίδι γινόταν από τον Ισθμό, από τη σημερινή, χωμάτινη τότε, οδό που περνούσε από όλες τις κωμοπόλεις και τα χωριά της πελοποννησιακής ανατολικής ακτής. Υπήρχε, μάλιστα, και διακοπή της πορείας για φαγητό, αν το επιθυμούσε κανείς, μιας ώρας. Εξάλλου η εκδρομή ήταν ολοήμερη, εκκινούσες το πρωί, έβλεπες παράσταση και μετά τη λήξη, πάλι στο λεωφορείο ή το ιδιωτικό αυτοκίνητό σου (στο πάρκινγκ της Επιδαύρου ήταν πρόβλημα, αν έβρισκες τότε πενήντα ιδιωτικά οχήματα). Υπήρχαν λεωφορεία από όλη την Ελλάδα και ταξί επταθέσια! Εχω ξαναγράψει πολύ πρόσφατα γι’ αυτή την εμπειρία.

Σήμερα θέλω να σταθώ σε μια πολιτισμική επανάσταση στην παγκόσμια πνευματική ιστορία που την προσπερνάνε οι παλιότεροι και την αγνοούν οι νέοι. Είχαν στην Ευρώπη, Ισπανία και Σικελία, υπάρξει και παραστάσεις στα εκεί αρχαία θέατρα. Αλλά ήταν μεταφορές σκηνοθετικών απόψεων και ύφους κλειστών θεάτρων. Ιδίως στις Συρακούσες υπήρχε, πριν ήδη από τον πόλεμο, επί Μουσολίνι, και εβδομάδα λατινικών τραγωδιών. Ολες οι εντυπώσεις και οι κριτικές συγκλίνουν στη διαπίστωση πως μεταφέρονταν στο ύπαιθρο παραστάσεις που είχαν οργανωθεί κα πρωτοπαρουσιαστεί σε κλειστά θέατρα, με το ίδιο ήθος και ύφος που παίζονταν και άλλα σπουδαία ευρωπαϊκά, ποιητικά έργα του θεάτρου, Σαίξπηρ, Λόπε ντε Βέγκα, Ρακίνας.

Στην Ελλάδα το 1938, λίγο πριν από τον πόλεμο, είχε δοκιμαστεί πειραματικά η Επίδαυρος με την «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή σε σκηνοθεσία Ροντήρη, αλλά ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος και εδώ μετέπειτα ο Εμφύλιος μετέθεσαν την πρόκληση για το 1954. Και ήταν η μεγάλη στιγμή πολιτισμικής επανάστασης που ανετέθη στον μεγάλο σκηνοθέτη και φιλόλογο Δημήτρη Ροντήρη. Ο Ροντήρης ήταν αυτός που το 1938 είχε φέρει μια υφολογική επανάσταση στον χώρο του ελληνικού θεάτρου. Μαθητής του μεγάλου Φώτου Πολίτη, είχε σπουδάσει στη Γερμανία, πρωτοπόρα τότε στην ευρωπαϊκή θεατρική τέχνη. Είχα την ευτυχία να είμαι αριστούχος μαθητής του Ροντήρη στην Υποκριτική και να έχω μυηθεί και στην τέχνη, αλλά και στη λογοτεχνική θεατρική ιστορία. Εχουν πολλά και από πολλούς γραφεί για την προσφορά του Ροντήρη στην ιστορία του θεατρικού μας πολιτισμού. Αλλά δεν έχει γίνει, τουλάχιστον στο ευρύ ενήμερο θεατρικό κοινό, γνωστή η προσφορά του στην υποκριτική τέχνη του τραγικού είδους. Γράφω του τραγικού, διότι ο μεγάλος δάσκαλος δεν ασχολήθηκε με τον Αριστοφάνη. Εγραψα και παλιότερα πως, όταν τον ρώτησα γιατί δεν καταπιάστηκε με τη σκηνική σύγχρονη ερμηνεία του μεγάλου κωμωδιογράφου, με έπιασε από τον γιακά και μου είπε: «Χρειάστηκα τριάντα χρόνια για να λύσω τα προβλήµατα της υπαίθρου από µετάφραση παρουσίασης ενός τραγικού κειµένου. Θα ήθελα άλλα τόσα για τα προβλήµατα της κωµωδίας». Και ήταν χαρούµενος που ο µαθητής του Αλέξης Σολομός ανέλαβε παγκοσμίως κι αυτός την ερμηνεία του κωμικού κώδικα των αρχαίων στα αρχαία αμφιθέατρα. Στην Ευρώπη, όταν παιζόταν Αριστοφάνης, ακόμη και σε ρωμαϊκό θέατρο, ήταν μεταφορά ύφους και σκηνικού ήθους των παραστάσεων κλειστού θεάτρου με αυλαία!

Ο Ροντήρης, που είχε αριστεύσει στη Γερμανία ως βοηθός του μεγάλου σκηνοθέτη Ράινχαρντ, σε μια εποχή που η μεγαλομανία του Χίτλερ, πριν τον πόλεμο, φιλοδοξούσε να αναβιώσει, τρομάρα του, την αίγλη, και πνευματικά, της Αρχαίας Ελλάδας, κυρίως της Σπάρτης. Κατ’ ανάγκην ενίσχυσε και τις σπουδές στην τραγωδία, αφού η Αρχαία Σπάρτη δεν είχε θέατρο!

Το μεγάλο πρόβλημα για την αναβίωση ενός αρχαίου δράματος ήταν και είναι ο Χορός. Μια καλλιτεχνική έκφραση που δεν είχε η ευρωπαϊκή παράδοση που είχε, από λάθος ιστορικές ταυτίσεις, κληροδοτήσει τον χορό, τον ρυθμικό και μελωδικό ποιητικό λόγο και με κίνηση εν μέτρω, στην Οπερα. Η Οπερα έτσι πρωτοεμφανίστηκε στην ευρωπαϊκή καλλιτεχνική παράδοση, ως κληρονόμος συνέχεια του αρχαίου δράματος. Ο Χορός στην ευρωπαϊκή θεατρική σκηνική πράξη έφυγε από το δράμα και έγινε χορικό στην Οπερα.

Οταν οι Ευρωπαίοι, λάτρεις σίγουρα της αρχαίας λογοτεχνίας, προίκα της Αναγέννησης, αποφάσισαν να αναβιώσουν το αρχαίο δράμα, στην αρχή κατέβηκαν με φιλολογικά εφόδια και από σεβασμό στην πολιτιστική ιστορία και της γλώσσας, στα αρχαιολογικά ερείπια στο πρωτότυπο. Αρα μια διανοουμενίστικη λύση για λίγους!

Οταν ο μέγας Ράινχαρντ ανέβασε «Ορέστεια», έκανε μια καίρια τομή, αλλά οι κρίσεις περιορίστηκαν στην πνευματική κληρονομιά του αρχαίου κόσμου κι όχι τόσο στην απόπειρα της σκηνικής αναβίωσης μακριά από αρχαιολογικά κριτήρια. Πρέπει, λοιπόν, να είμαστε περήφανοι ως Ελληνες, για αυτό που σήμερα, έως την Ιαπωνία, το Ρίο ντε Τζανέιρο, τη Νότιο Αφρική και το Οσλο θεωρείται μια πολύτιμη προίκα του σύγχρονου ανθρώπου, πέρα από θρησκείες, φυλές και ιστορία. Στη χώρα μας παλιότερα είχαμε την ανεκλάλητη χαρά να δούμε αρχαίο δράμα και παιγμένο στη γλώσσα τους από Εσκιμώους με εκφραστικά μέσα της παράδοσής τους.

Αλλά κι όταν ένας σύγχρονος σκηνοθέτης (που αναγκαστικά λειτουργεί και ως φιλόλογος) λύσει τα προβλήματα χρήσης του Χορού, μακριά από οπερετικές λύσεις, έχει να διδάξει και δραματουργικές ΜΟΡΦΕΣ. Η τραγωδία δεν έχει με την τρέχουσα έννοια ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ. Οι χαρακτήρες εδράζονται σε μια νεωτεριστική γνώση, την Ψυχολογία και την Κοινωνιολογία. Ο Οιδίπους, όμως, ο Αγαμέμνων, η Μήδεια δεν παραδίδουν τα μυστικά τους στους κώδικες ανάγνωσης των ανθρωπίνων πράξεων, με πυξίδα τον Φρόυντ και τον Αντλερ. Γνωρίζω πως συχνά, και από γνωστούς σκηνοθέτες, αντιμετωπίσαμε Οιδίποδες με γνώμονα το οιδιπόδειο πρόβλημα που επεξεργάστηκε ο Φρόυντ. Ετσι ο Οιδίπους από μια μυθική περσόνα έγινε ένας προβληματικός συγγενής μας, ένας γείτονας, έστω και ένας πολιτικός ηγέτης που μας κυβερνάει. Αν είμαστε έντιμοι απέναντι στον Σοφοκλή και την τραγωδία του, γνωρίζουμε στο βάθος της συνείδησής μας πως ο Οιδίπους του αριστουργήματός του δεν μπορεί να είναι ούτε προβληματικός ξάδελφός μας, ούτε Τειρεσίας ο Φρόυντ και η Ψυχανάλυση.

Δεν έχω αντίρρηση, με αυτά που έχουμε θα προχωρήσουμε, αλλά ο Σοφοκλής και ο Ευριπίδης δεν σπούδασαν Ψυχολογία, Κοινωνιολογία, ούτε και Αισθητική. Είμαστε, βέβαια, υποχρεωμένοι να ερευνούμε με τα εργαλεία που διαθέτουμε, αλλά αυτά τα εργαλεία, συχνά πάνοπλα και εξαντλητικά, δεν μας εξηγούν, γιατί η αρχαία τραγωδία, έστω και από μετάφραση, αφομοιώνεται, χωρίς προβληματισμούς ή αντιρρήσεις, από έναν ποιμένα στη Θράκη, από έναν ιθαγενή στην έρημο και από έναν κάτοικο του Βόρειου Πόλου. Και έχουμε τεκμήρια γι’ αυτό. Είδαμε, μάλιστα, και στην Ελλάδα Τσιγγάνους να παίζουν με την παράδοσή τους τραγωδία, σε μια πολιτισμική κοινότητα που δεν γνωρίζει ούτε Ψυχολογία, ούτε Φιλοσοφία, ούτε νομικούς θεσμούς. Τι είναι, άραγε, αυτό που αναστατώνει μια γριούλα, έναν ψαρά στην Αυστραλία, έναν πιστολέρο στο Τέξας; Είναι απλούστευση επικίνδυνη, όταν, ακόμη και με κριτήρια φεστιβαλικά, διαβάζουμε παρουσίαση, π.χ. της «Μήδειας», με όρους νομικούς ή ψυχιατρικούς που παραπέμπουν σε ποινικά αδικήματα παιδοκτονίας. Ξεχνούν οι επιπόλαιοι ερμηνευτές ή κριτικοί πως η Μήδεια στην έξοχη τραγωδία του Ευριπίδη αναλαμβάνεται στους ουρανούς, έχοντας στοργικά στον κόρφο της τα σφαγμένα από την ίδια παιδιά της. Ποια ορθολογιστική ανάγνωση μπορεί να αντιληφθεί και να εξηγήσει πώς λειτουργεί μια μάνα που σκοτώνει τα παιδιά της να τα ακολουθεί να συμβιώσουν σε άλλο κόσμο και άλλη ηθική.

Το θέατρο μετά την Αναγέννηση μπολιάστηκε (σωστά ως έκφραση των ιδεών της εποχής του) με τον ορθολογισμό, έστω κι αν κατέφυγε σε αρχαίους μύθους. Η Ηλέκτρα του Χόφμανσταλ δεν έχει καμιά συγγένεια με την Ηλέκτρα του Σοφοκλή, του Αισχύλου και του Ευριπίδη. Οι τρεις τραγικοί δεν είχαν μελετήσει ούτε Ψυχανάλυση, ούτε ποινικό δίκαιο του καιρού μας. Και να το πούμε κι αλλιώς. Δεν ήταν ούτε Χριστιανοί, ούτε Ινδουιστές, ούτε Μουσουλμάνοι και δεν ήταν ούτε άθεοι, με τα κριτήρια του λογικού αθεϊσμού, της ορθολογιστικής υλιστικής παράδοσης.

Θα μου πείτε πώς και γιατί απανταχού της Γης, όταν παίζονται η «Ορέστεια», ο «Ιππόλυτος», η «Αντιγόνη», συγκινούν τον σοφό ορθολογιστή και τη γριούλα της στέπας. Ελα ντε!