Σύγχρονο αγγλικό θέατρο (Α΄)

Πέρασαν 65 χρόνια (1958) από τον αιφνιδιασμό της θεατρικής εμπειρίας της δυτικής ανθρωπότητας από τα «Οργισμένα νιάτα» του Τζον Οσμπορν. Δεν ήταν μόνο μια νέα, εξαίσια δραματουργική φόρμα κριτικής ερμηνείας της κοινωνικής παθογένειας της Ευρώπης. Ηταν και η τολμηρή παραδοχή των βρετανών δραματουργών, και η αυτοκρατορία και ο αποικιακός εγωτισμός πήγαν περίπατο και στη θέση τους ξεπρόβαλε μια κοινωνία πρώην προνομιούχα και κυρίαρχη, και οικονομικά και θεσμικά και πολιτισμικά γεμάτη πληγές ανοιχτές, αδιεξόδους και υπό κατάρρευση. Μια Βρετανία που πρωτοστάτησε, είναι η αλήθεια, στην κατατρόπωση της φασιστικής και ναζιστικής παραφροσύνης, αλλά βγήκε από τον πόλεμο γυμνή από τη χλαμύδα του κυρίαρχου, αλλά με περιουσία πολιτισμού εξαίσια. Η Βρετανία έπρεπε να εκκινήσει πάλι από τον Σαίξπηρ και τον Τ.Σ. Ελιοτ, χωρίς αποικίες, χωρίς εμπόριο ανθρώπων και αποικιακών αγαθών.

Μέσα σε αυτό το κλίμα ξεπήδησε και μια έξοχη δραματουργία με τις παθογένειες και τα τραύματα μιας κοινωνίας σε αναζήτηση οράματος, χωρίς κορόνα και σπαθί. Είναι τότε που η παγκόσμια δραματουργία υποδέχθηκε την οργισμένη γενιά, τους φτωχούς κληρονόμους μιας αίγλης και κατέρρευσε και μια ιστορία πνευματική που έπρεπε να αναβιώσει ως νέο όραμα μιας άλλης κοινωνικής ηθικής.

«Οργισμένα νιάτα»

Πατέρας ήδη το 1958, δέκα μόλις χρόνια μετά την κατάρρευση του ναζισμού, ο Οσμπορν εγκαινιάζει τη νέα επανάσταση στη δραματουργία διεθνώς με τα «Οργισμένα νιάτα». Το 1982, με αφορμή την παράσταση του έργου στο θέατρο ΑΘΗΝΑ από τον θίασο Φέρτη – Ντενίση, σε σκηνοθεσία του Γιώργου Θεοδοσιάδη, έγραφα στην κριτική μου στα «ΝΕΑ», με τίτλο «Η ρητορική της οργής»: «Τα “Οργισμένα νιάτα” είναι το πρώτο παιδί μιας νέας γενιάς στο αγγλικό και στο ευρωπαϊκό θέατρο. Μέσα στα 25 χρόνια που κύλησαν, έγινε πατέρας και παππούς. Πράγματι, ο Τζίμι Πόρτερ, ο ήρωάς του, θα έχει τώρα εγγόνια. Κι όμως, δεν γέρασε αφύσικα. Εχει τα χρόνια που πέρασαν και έχει ακόμα πολλά να διηγηθεί και να διδάξει. Το σημαντικό είναι πως ο Τζίμι Πόρτερ, ακόμη και σήμερα, είναι ο αχθοφόρος (αυτό σημαίνει στα αγγλικά “porter”) μιας ολόκληρης κοινωνίας, είναι ο χαμάλης μιας ιστορίας, ενός τρόπου ζωής, ενός ηθικού κώδικα που επαναστάτησε και έβαλε τις φωνές στη μέση του δρόμου, διαμαρτυρόμενος για το βάρος που φορτώθηκε και για την ποιότητα του φορτίου. Τα παιδιά και τα εγγόνια του ξέρουν κάτι περισσότερο από αυτόν για το περιεχόμενο του δέματος που κουβαλάνε. Οι διαμαρτυρίες τους δεν έχουν πια το πλάτος μιας παρατεταμένης ανάσας στο στόμιο της τρομπέτας. Εχουν βάθος, και το βάθος καμιά φορά φτάνει στην απόλυτη σιωπή, όπως στα τελευταία έργα του Πίντερ.

Η φωνή, όμως, του Τζίμι Πόρτερ έχει ακόμη ισχύ, δεν έφτασε πάντα έγκαιρα στα αρμόδια αφτιά. Η μποτίλια που έριξε στο πέλαγος δεν έφτασε ακόμη σε όλα τα νησιά των ναυαγών. Εξάλλου, μια αρχαία οργή, όταν έχει ειλικρίνεια, φτάνει έπειτα από χρόνια, με αλλοιωμένη ίσως χροιά, αλλά με σαφέστερη, πολλές φορές, ποιότητα, με λιγότερη ένταση, αλλά με περισσότερη πειθώ.

Οχι, δεν γέρασαν τα “Οργισμένα νιάτα” του Οσμπορν, γιατί δεν πάλιωσαν τα προβλήματα που προκάλεσαν την οργή τους. Επειτα ο Οσμπορν, από την πρώτη του δημιουργία, έδειξε πως κατέχει τα εργαλεία της τέχνης του. Δεν έκανε μπροσούρα, δεν ωραιοποίησε την αγανάκτηση, δεν συνθηκολόγησε. Τα πρόσωπά του δεν ήταν φερέφωνα, ήταν άνθρωποι με αίμα και χολή, ζωντανοί, καθημερινοί, αληθινοί. Εγραψε θέατρο με νέες θέσεις πάνω σε γνωστά πρότυπα. Αυτό στάθηκε και η ευφυΐα των άγγλων συγγραφέων. Δεν ξένισαν με τη φόρμα, δεν ανέτρεψαν τους κανόνες. Χρησιμοποίησαν το παραδοσιακό εργαστήρι για να μελετήσουν νέα υλικά και να οδηγηθούν σε άλλα πορίσματα.

Αν αφηγηθεί κανείς άχρωμα την ιστορία του έργου, είναι βέβαιο πως θα συμπέσει με πολλές υποθέσεις του Ράτιγκαν και του Κάουαρντ. Πλοκή βουλεβάρτου. Δεν υπάρχει ούτε ένα επεισόδιο που να μην παραπέμπει σε γνωστά μοτίβα και σε οικεία κλισέ του εμπορικού θεάτρου καλής κατασκευής. Πάγια αγγλική τακτική. Η αλλαγή, το νέο, η εξέλιξη προωθούνται μέσα από τους θεσμούς και τα παραδεδομένα κανάλια. Αυτή η τακτική, για να μην καταλήξει σε αφομοίωση, χρειάζεται φλέγμα, χιούμορ και ειρωνεία. Τη διέθετε ο Σουίφτ, ο Ντίκενς, ο Ουάιλντ, ο Ελιοτ. Ο καθένας τους, χωρίς να απιστήσει στους κανόνες του παιχνιδιού, αιφνίδια αλλάζει τακτική και στρατηγική και εφορμά σε απροσδόκητους ως την ώρα εκείνη στόχους. Οι άγγλοι συγγραφείς είναι ασυμπλεγμάτιστοι, επειδή είναι πρακτικοί και προσγειωμένοι, αντίθετα με τους άλλους που επιζητούν συνεχώς να εκπλήξουν και να πρωτοπορήσουν, ακόμη και στη φόρμα, έστω κι αν το θέμα είναι πληκτικά πεζό.

Αχθοφόροι

Ο Οσμπορν καταγράφει την εποχή του ψύχραιμα, έστω κι αν δεν του λείπει το πάθος του ερμηνευτή που διαπιστώνει ότι βρίσκεται μπροστά σε νέα δεδομένα. Με τι οργίζεται, τέλος πάντων, αυτός ο Τζίμι Πόρτερ; Είναι βέβαιο πως το αντικείμενο της οργής του είναι απροσδιόριστο, ασαφές και νεφελώδες. Είναι κάποιοι θεσμοί, κάποια παιδευτικά πρότυπα, μια κάποια ιδεολογία που έχει ξοφλήσει. Είναι σίγουρα μια γλώσσα και ένα ήθος που έχουν αποστεωθεί. Κι όμως, αυτή η αοριστία των στόχων κάνει το έργο διαρκές. Αν ο Οσμπορν ήταν δημαγωγός, θα υπήρχε και το Κυπριακό, και το Σουέζ, και η συρρίκνωση του βρετανικού λέοντα, και η οικονομική κρίση, και η προσαρμογή στην αμερικανική πολιτική. Ολα αυτά υπάρχουν, αλλά δεν φαίνονται. Συλλειτουργούν και συμμετέχουν ανάλογα με την έντασή τους, ώστε να διαμορφώνεται ένα κλίμα που προκαλεί την ενστικτώδη αντίδραση μιας ολόκληρης γενιάς αχθοφόρων της αυτοκρατορίας και όχι μόνον αυτής. Αχθοφόρων ενός μεταπολεμικού κόσμου που έμεινε, ανεξάρτητα από το αν βρίσκεται στο στρατόπεδο των νικητών ή των νικημένων, χωρίς ερείσματα, χωρίς αξίες, χωρίς πρόσωπο.

Η οργή του Οσμπορν έχει κάτι από τις κραυγές των ρεαλιστών στην Αμερική του Μεσοπολέμου, κάτι από τη διαμαρτυρία των έργων του Αρθουρ Μίλερ μετά τον πόλεμο. Είναι κατευθείαν απόηχος του μεγάλου κοινωνικού κινηματογράφου πριν από τον μακαρθισμό. Το ξεφούσκωμα του αμερικανικού ονείρου προηγήθηκε, βλέπετε, της συρρίκνωσης του αλαζονικού βρετανικού λέοντα. Εχει, λοιπόν, κύρος και ιστορικό βάθος η οργή του Οσμπορν. Αλλά υπάρχει και κύρος γραφής. Μην παρασυρθεί κανείς από την πρώτη εντύπωση και διαπιστώσει στα “Οργισμένα νιάτα” μια κάποια φλυαρία. Είναι ειδική ρητορική, είναι λόγοι εκτόνωσης, είναι λεκτικός χείμαρρος που εξαπολύεται στον απροσδιόριστο ακόμη στόχο. Ο Τζίμι Πόρτερ φτύνει τις αξίες, εξεμεί τις λέξεις, λες και αποτοξινώνεται. Δεν είναι επαναστάτης, είναι επαναστατημένος. Ενα παιδί προδομένο, γεμάτο ευαισθησίες, στο βάθος ρομαντικό. Δεν αρνείται την ουσία, αρνείται τους τύπους, απαιτεί από τους ανθρώπους ειλικρίνεια, αμεσότητα. Είναι αναζητητής προσώπου της ταυτότητας. Κι ας μη μας παρασύρει το αμήχανο τέλος. Δεν είναι ούτε αισιόδοξο ούτε μελοδραματικό. Είναι κατάσταση διαθεσιμότητας, είναι δοκιμή. Αν κι αυτή τη φορά η παράδοση στο αίσθημα προδοθεί, η συνέχεια δεν θα δοθεί πια στο επίπεδο της γλώσσας και της ρητορικής, αλλά στο επίπεδο των πραγμάτων».