Πώς γράφεται μια ιστορία πόλης

Το βιβλίο του Χρήστου Λούκου για την Ερμούπολη της Σύρου αποτυπώνει την κατασταλαγμένη γνώση, τη σοφία και την ευαισθησία του συγγραφέα γύρω από ένα θέμα που γνωρίζει πάρα πολύ καλά. Η έκδοση αυτή δικαιώνει τις σχεδόν πέντε δεκαετίες κατά τις οποίες ο συγγραφέας εντρύφησε συστηματικά στο σχετικό αρχειακό υλικό, αφού ο ίδιος φρόντισε επί χρόνια για τη διάσωσή του και τη συγκρότησή του σε ενιαίο σώμα από ομάδα νέων ερευνητριών και ερευνητών της Εταιρείας Μελέτης Νέου Ελληνισμού «Μνήμων».

Ο συγγραφέας, ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Κρήτης, έχει εκδώσει άλλα δύο βιβλία για συγκεκριμένες πτυχές της ιστορίας της πόλης: Το 2000 είχε εκδοθεί από τις ίδιες εκδόσεις το βιβλίο του με τίτλο Πεθαίνοντας στη Σύρο τον 19ο αι. Οι μαρτυρίες των διαθηκών και το 2021 είχε εκδοθεί από τον Δήμο Σύρου το βιβλίο του Τυπογραφία και τυπογράφοι στην Ερμούπολη της Σύρου. Η συστηματική του ενασχόληση αποτυπώνεται και στα 25 του επιστημονικά του άρθρα. Το καινούργιο του όμως βιβλίο είναι πραγματικά μια συνολική ιστορία της πόλης για τα 130 πρώτα χρόνια της ζωής της.

Η Ερμούπολη του Χρήστου Λούκου αποτελεί ιστοριογραφικό υπόδειγμα μιας ιστορίας πόλης – και δεν έχουμε πολλές στη νεολληνική ιστοριογραφία. Στην προβληματική της ιστορίας πόλεων ως νέο ιστοριογραφικό αντικείμενο εντρύφησε πολύ ο Χρήστος Λούκος στη δεκαετία του ’80 στο Παρίσι. Το 1984 εξάλλου είχε γίνει από την Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού το πρώτο διεθνές συνέδριο με τίτλο Νεοελληνική Πόλη. Η προβληματική αυτή διέπει και το έργο του, γιατί το υλικό δεν αρκεί από μόνο του, χρειάζεται και η προσέγγισή του μέσα από μια πρoβληματική. Η ιστορία του λοιπόν είναι μια συνολική ιστορία, που ισορροπεί το πολιτικό, το δημογραφικό, το οικονομικό, το κοινωνικό και το πολιτισμικό. Μια ιστορία που παίρνει υπόψη της τις νοοτροπίες και φτάνει στις ατομικές ζωές, μεικτοί γάμοι λόγου χάριν καθολικών και ορθοδόξων, ερωτικές και σεξουαλικές σχέσεις, οίκοι ανοχής, όπως σε κάθε λιμάνι, έμφυλη ιστορία, ελεύθερος χρόνος, ψυχαγωγία.

Τα σκληρά εργαλεία του ιστορικού δεν λείπουν: πίνακες, στατιστικές, αριθμοί. Ομως πιστεύω ότι σε τίποτε δεν απομακρύνει τον αναγνώστη που δίχως να είναι ειδικός επιθυμεί να μπει στην τόσο γοητευτική αυτή ιστορία. Μπορεί κάποτε ταξιδεύοντας να αναρωτήθηκε, καθώς παρέπλεε με το πλοίο το βόρειο έρημο μέρος του νησιού και μετά τη στροφή στο λιμάνι αποκαλυπτόταν απότομα η πόλη με τους δύο λόφους της, των καθολικών και των ορθοδόξων, τι είναι αυτή η πόλη που ξεπρόβαλλε ξαφνικά μπροστά του. Τι γυρεύουν αυτά τα νεοκλασικά σε ένα βραχώδες νησί του Αιγαίου; Γιατί είναι τόσο διαφορετική αυτή η πόλη από τους λευκούς κυκλαδίτικους οικισμούς; Τι το ιδιαίτερο συνέβη εδώ; Το γεγονός πως το βιβλίο μπορεί να ικανοποιήσει απόλυτα και τον ιστορικό αλλά και τον απλό αναγνώστη είναι ένα μεγάλο στοίχημα. Και στην Ελλάδα αυτό δεν το πετυχαίνουμε συχνά.

Η Σύρος, αυτό το μικρό νησί που βρίσκεται στο κέντρο του νησιωτικού συμπλέγματος των Κυκλάδων, και η Ερμούπολη, πρωτεύουσα του νομού Κυκλάδων, αναδεικνύονται στο βιβλίο του Λούκου ως τόπος ανοιχτός, ως σταυροδρόμι, ως τόπος υποδοχής και γόνιμης ενσωμάτωσης προσφύγων που τον συνδιαμορφώνουν. Μια ιστορία μετακινήσεων, που έχει να κάνει με τη μεγάλη ιστορία, συμπλέκεται με τη μικρή τοπική ιστορία: στον 19ο αιώνα με την Επανάσταση του 1821 και στον 20ό αιώνα με τη Μικρασιατική Καταστροφή. Τα κορυφαία αυτά γεγονότα της νεοελληνικής ιστορίας θα παίξουν ρόλο και στην ιστορία της πόλης. Και τα δύο θα φέρουν ροές προσφύγων στο μικρό βραχώδες νησί που θα επηρεάσουν την ιστορία του. Αυτή η συναρπαστική ιστορία, αυτή η διαλεκτική μικρής και μεγάλης ιστορίας, αναδεικνύεται με τον καλύτερο τρόπο στο βιβλίο που εγγράφεται έτσι και στο πεδίο σπουδών των προσφύγων και των μεταναστεύσεων.

Ροές προσφύγων

Αξίζει σ’ αυτό το σημείο μια αναφορά στις κομβικές στιγμές της δημογραφικής αλλαγής του τόπου. Δύο φορές λοιπόν θα υπάρξουν σημαντικές ροές προσφύγων στο νησί εξ ανατολών που θα καθορίσουν τη φυσιογνωμία του και θα το αλλάξουν. Η πρώτη, που είναι μακράν η πλέον καθοριστική, είναι η ιδρυτική ροή την τρίτη δεκαετία του 19ου αιώνα. Από το 1821 ως το 1833 5.833 ορθόδοξοι από πολλά μέρη θα επιλέξουν το νησί της Σύρου ως ασφαλέστερη εγκατάσταση στα χρόνια της Επανάστασης, εφόσον η μικρή καθολική κοινότητα της Ανω Σύρου, υπό την προστασία της γαλλικής διπλωματίας, δεν εμπλέκεται στην Επανάσταση. Οι πιο καθοριστικοί για την εξέλιξη της πόλης είναι οι άνθρωποι που θα καταφύγουν στη Σύρο από τη Χίο (μετά τη σφαγή του 1822), την Κάσο, τα Ψαρά, τις Κυδωνιές, τη Σμύρνη. Μεταξύ αυτών και πολλές σημαντικές και εύπορες οικογένειες, ιδίως από τη Χίο, με πολλές διασυνδέσεις με το Λονδίνο, με ευρωπαϊκή κουλτούρα και αντίληψη. Αυτοί θα χτίσουν τις υπέροχες επαύλεις ως θερινές τους κατοικίες, στα Χρούσα, στο Επισκοπιό και στην Ντελαγκράτσια, δικό τους είναι το μεγαλόπνοο σχέδιο να αναθέσουν στον Τσίλλερ τα σχέδια του δυσανάλογου δημαρχείου, που είναι όμως ευθέως ανάλογο με την πόλη που ονειρεύονται.

Από την πόλη αυτή βέβαια δεν μπορεί να λείπει μια σωστή όπερα, αφού διάγουν βίο αστικό, και έτσι φτιάχνουν το Θέατρο Απόλλων, αυτό το κόσμημα, μικρογραφία της Σκάλας του Μιλάνου. Το εγχείρημα θα αγκαλιαστεί με πάθος, μεγάλοι θίασοι θα κάνουν στάση στο νησί για να δώσουν παράσταση. Στον 20ό αιώνα εκεί θα γίνουν οι πρώτες κινηματογραφικές προβολές. Την εκπόνηση του πολεοδομικού σχεδίου της πόλης την αναθέτουν σε σημαντικούς ξένους πολεοδόμους. Το σχέδιο, που αποπνέει ευρωπαϊκό άρωμα, εγκρίνεται το 1837. Την ίδια χρονιά γίνεται δημοτικό και το νοσοκομείο με τις δυο αυλές του από ασπρόμαυρα βότσαλα (καλυμμένες δυστυχώς σήμερα από το καζίνο).

Ενα νέος δεσμός αναπτύσσεται ανάμεσα στα δύο νησιά, τη Χίο και τη Σύρο. Οι Χιώτες, ανοιχτοί, κοσμοπολίτες, με ναυτιλία και διεθνές εμπόριο, θα ανοίξουν το νησί και στον διεθνή θαλάσσιο χώρο. Αυτοί είναι που θα ιδρύσουν στην παραλία το θαύμα της νεοκλασικής πόλης που θα τη βαφτίσουν Ερμούπολη. Αυτοί είναι που θα φτιάξουν κι ένα σημαντικότατο λιμάνι που σφύζει από δραστηριότητα και αφίξεις ιστιοφόρων πλοίων, μέχρι που η εφεύρεση του ατμού και ο νεωτερισμός των ατμόπλοιων θα αρχίσει να ρίχνει την κίνησή του δραστικά προς όφελος του Πειραιά.

Η δεύτερη ροή θα λάβει χώρα ακριβώς 100 χρόνια αργότερα, πάλι εξ ανατολών, εξαιτίας της Μικρασιατικής Καταστροφής αυτή τη φορά. Το σύνολο των προσφύγων που θα καταφύγουν στο νησί το 1922 και το 1923 ήταν περισσότερα από 7.800 άτομα (σ. 249), μεταξύ των οποίων και 600 Αρμένιοι. Νέο αίμα έρχεται στο νησί που θα αλλάξει σιγά σιγά μορφή. Αυτή τη μεταμόρφωση αποτυπώνει και ο εύστοχος υπότιτλος του βιβλίου: Από το Λίβερπουλ της Ανατολικής Μεσογείου (το μεγάλο δηλαδή λιμάνι του 19ου ) στη βαμβακούπολη των Κυκλάδων (δηλαδή στη βασική δραστηριότητα της κλωστοϋφαντουργίας στο α’ μισό του 20ού αιώνα). Βαμβακούπολη η Σύρος, ένα νησί, χωρίς κάμπους με βαμβάκια; Γίνεται βιομηχανία μακριά από την πρώτη ύλη; Εγινε. Θα έρχονται ακτοπλοϊκώς τα βαμβάκια και θα ξεφορτώνονται κατευθείαν στα μεγάλα υφαντουργεία, όπως αυτά του Λαδόπουλου. Για τη βιομηχανία της Ερμούπολης πολλά μας έχει μάθει η ιστορικός Χριστίνα Αγριαντώνη στο βιβλίο της για τις απαρχές της εκβιομηχάνισης στην Ελλάδα. Στα υφαντουργεία αυτά θα δουλέψουν κατεξοχήν οι πρόσφυγες, άνδρες και κυρίως γυναίκες, που γίνονται εξαιρετικές υφαντουργίνες. Το νέο αυτό προλεταριάτο θα διαμορφώσει συνδικαλιστικά αιτήματα, η πόλη εισάγεται και με αυτόν τον τρόπο στους μοντέρνους καιρούς, στη νεωτερικότητα του 20ού αι. Ετσι και το δεύτερο αυτό κύμα προσφύγων είχε τη σημασία του.

Συγκεντρωμένοι στην πόλη, γιατί ήταν αστικός πληθυσμός, μπόρεσαν να ενσωματωθούν στον αστικό ιστό ασκώντας μικρεμπόριο, δουλεύοντας στο Νεώριο, στα υφαντουργεία, στα βυρσοδεψεία, στα τυπογραφεία ή κρατώντας τα αρχικά τους επαγγέλματα όπως δάσκαλοι, γιατροί, υπάλληλοι και έμποροι. Πολλοί νέοι θα γίνουν ναυτικοί. Γρήγορα νέες και νέοι Μικρασιάτες παντρεύονται με Ερμουπολίτες κι η ενσωμάτωση γίνεται σχετικά εύκολα. Ο Χρήστος Λούκος σημειώνει:

«Η ένταξη των προσφύγων στην ερμουπολίτικη κοινωνία φαίνεται καλύτερα από τους μεικτούς γάμους, μεταξύ δηλαδή προσφύγων και ντόπιων, που εμφανίζονται ήδη από τους πρώτους μήνες του 1922. Στα έτη 1922-1927 οι μεικτοί γάμοι είναι περισσότεροι από αυτούς όπου και οι δύο νεόνυμφοι είναι πρόσφυγες: 52 έναντι 36» (σ. 253).

Μεικτοί γάμοι

Αναρωτιέμαι αν είναι τυχαίο, αν είναι στρατηγική ενσωμάτωσης ή μήπως τελικά δεν ήταν και τόσο «μεικτοί» αυτοί οι γάμοι; Κλίνω προς αυτό το τρίτο. Πολύ πιο «μεικτοί» πιστεύω πως ήταν οι γάμοι μεταξύ ορθοδόξων της Ερμούπολης και καθολικών της Ανω Σύρου παρά μεταξύ ορθοδόξων της Μικράς Ασίας και της Ερμούπολης (στο βιβλίο προσεγγίζεται η δύσκολη σχέση κι η αντιπαλότητα των παλαιών καθολικών κατοίκων της Ανω Σύρου με τους νεοαφιχθέντες ορθόδοξους). Η διαφορά στο θρήσκευμα, στη μητρική γλώσσα, στην κουλτούρα, στη νοοτροπία είναι παράγοντες που καθορίζουν γενικώς έναν μεικτό γάμο. Εδώ οι δύο πρώτοι, το θρήσκευμα και η γλώσσα, δεν είναι διαφορετικά. Τώρα για την κουλτούρα και τη νοοτροπία. Αν και επί έναν αιώνα περίπου ενταγμένοι στο σύγχρονο ελληνικό κράτος, οι Ερμουπολίτες προέρχονταν από τόπους που οι νοοτροπίες ήταν κοντινές ή ήταν και οι ίδιοι Μικρασιάτες και είχαν το βίωμα στις οικογένειες της δικής τους μετανάστευσης στο νησί πριν από μερικές γενιές. Αυτό νομίζω εξηγεί το φαινόμενο.

Αυτό που μου έλειψε από αυτό το κεφάλαιο είναι η συνεισφορά των προσφύγων στη λουκουμοποιία. Χιώτες τεχνίτες φτιάχνουν τα πρώτα λουκούμια το 1832. Οι βάσεις μπαίνουν από την αρχή. Αλλά μετά το β’ κύμα προσφύγων το 1922 είναι που θα ανθήσει η λουκουμοποιία. Πολλές οικογένειες έφεραν από τους τόπους τους την τεχνογνωσία των λουκουμιών και το σήμα κατατεθέν στα τοπικά προϊόντα της Ερμούπολης είναι βέβαια τα λουκούμια και οι χαλβαδόπιττες. Και αυτές ήταν ένα δώρο των νεοαφιχθέντων στο νησί. Μου έλειψαν τα ονόματα των οικογενειών Δεναξά, Κορρέ, Λειβαδάρα, Συκουτρή από το ευρετήριο. Οι οικογένειες αυτές που ήρθαν το 1922 μετράνε σήμερα 3 γενιές και διατηρούν πάντα την παραγωγή εμπλουτίζοντάς τη με νέες γεύσεις. Χάρη στην Ντίνα Συκουτρή και στις δικές της προσπάθειες το λουκούμι έχει περάσει στην «άυλη πολιτιστική κληρονομιά». Ολοι αυτοί λοιπόν έφεραν και διαιώνισαν μια παράδοση που ταυτίστηκε με το νησί και η γεύση αυτών των ανατολίτικων γλυκών έγινε εμβληματική της Σύρου.

Οι προϋποθέσεις μιας κάποιας οικονομικής ανάκαμψης στο νησί διαφαίνονται από το 1922 ως το 1940. Η συριανή κλωστοϋφαντουργία ακμάζει. Ο συγγραφέας αναζητεί τα ίχνη αυτά σε ετήσιες εκθέσεις, σε εφημερίδες, και όπως πάντα δένει αριστοτεχνικά το υλικό του σε μια αφήγηση. Νέες ελπίδες, όπως εκφράζονται στην εφημερίδα Θάρρος:

«Θα μπορούσε έτσι “ο μικρός αυτός θαλάσσιος βράχος, o κατάξερος και άγονος διά της παραδειγματικής δραστηριότητάς του, να καταρρίψη την θεωρίαν των οικονομολόγων, καθ’ ήν δεν δύναται να αναπτυχθή βιώσιμος βιομηχανία επί τόπου στερουμένου πρώτων υλών και ιδίας κινητηρίου δυνάμεως” (σ. 342)»

Η δεκαετία του ’40 ανέκοψε αυτήν την ανάκαμψη και βιώθηκε και στη Σύρο με αγριότητα όπως σε όλη την Ελλάδα. Επί ιταλικής κατοχής η πόλη γνώρισε ένα φοβερό λιμό, μεγαλύτερο ακόμη κι από της Αθήνας. Και μετά την απελευθέρωση οι αντιφρονούντες γνώρισαν διώξεις. Η αυγή της δεκαετίας του ’50 βρίσκει την πόλη μαραζωμένη. Δεν υποδέχεται πια, αλλά χάνει πολλούς κατοίκους της που την εγκαταλείπουν για την Αθήνα και τον Πειραιά. Εκεί τελειώνει η ιστορία αυτού του βιβλίου.

Πολλά που δεν έμοιαζαν εφικτά έγιναν σε αυτό το μικρό νησί και όλα μαζί συναπαρτίζουν την κρυφή γοητεία της ιστορίας του, που αποκαλύπτεται στο βλέμμα αποτυπωμένη στην αρχιτεκτονική του.

Η Οντέτ Βαρών-Βασάρ είναι ιστορικός και συγγραφέας των βιβλίων «Η ενηλικίωση μιας γενιάς. Νέοι και νέες στην Κατοχή και στην Αντίσταση» (Εστία, 2009) και «Η ανάδυση μιας δύσκολης μνήμης. Κείμενα για τη γενοκτονία των Εβραίων» (Εστία, 2013)