Να ζει κανείς ή να μη ζει με τον Κανόνα;

Το ερώτημα προέρχεται από την καθιερωμένη στήλη της «Guardian» με τίτλο «Η μεγάλη ιδέα». Και αντιστοιχεί στην αμηχανία που αισθάνονται οι συγγραφείς και οι κριτικοί απέναντι στον περίφημο λογοτεχνικό Κανόνα με τα σημαντικότερα βιβλία όλων των εποχών ή της εποχής τους ή συγκεκριμένης περιόδου. «Συχνά με ρωτούν τι πρέπει να συμπεριλάβω ή τι πρέπει να αντικαταστήσει υπάρχοντες τίτλους στη λίστα», αναφέρει ο συγγραφέας και καθηγητής Αγγλικής Λογοτεχνίας Jeffrey Boakye. Απευθύναμε το ερώτημα στον συγγραφέα και συνεργάτη του «Βιβλιοδρομίου» Μιχάλη Μοδινό.

Σύνθεση κλασικισμού και νεωτερισμού

Σπουδαίο πράγμα οι κανόνες, ειδικά σε εκτός κανόνων εποχές. Είτε έχει εγκαθιδρυθεί μέσω της κοινής συνείδησης είτε με βάση θεωρητικούς που τόλμησαν να αναλάβουν την ευθύνη πρόκρισης και παραμερισμού, ο Κανόνας είναι καθοδηγητικός, καθησυχαστικός και, το κυριότερο, δίνει αίσθηση της Ιστορίας. Δεν αρκεί βέβαια να μένεις κάθε τόσο κατάπληκτος από τη Βίβλο, τον Ομηρο, τον Αισχύλο ή τον Σαίξπηρ, όσο να διαλέγεσαι δυναμικά με σημαντικά έργα της εποχής σου.

Σε ό,τι αφορά τη συγγραφική δουλειά, ο κόσμος μετασχηματίζεται ραγδαία και χαοτικά, οπότε οι πηγές απόλαυσης, άντλησης ερεθισμάτων και «καθοδήγησης» μπορεί να μετατοπίζονται. Νέα σημαντικά έργα εμφανίζονται κάθε τόσο, ειδικά αν οι εποχές είναι δημιουργικές. Ετσι ξεπήδησε λ.χ. ο μοντερνισμός μέσα από τα αποκαΐδια του Μεγάλου Πολέμου, προσφέροντας λειτουργικό αντίβαρο αλλά και καθαρτήρια αίσθηση ότι η ζωή συνεχίζεται. Επιπλέον, κάθε λογοτεχνικό ρεύμα βασίζεται, έστω και ασυνείδητα, στα επιστημονικά δεδομένα της εποχής του. Φέρ’ ειπείν, τα άλματα στη φυσική των 20s έδωσαν στη λογοτεχνία την άνεση να κινηθεί σε περισσότερο υποκειμενικές σφαίρες, σε περιορισμό της αντικειμενικής αλήθειας και της αιτιοκρατίας, σε σχετικοποίηση της χρονικότητας.

Παρά τον κίνδυνο γενίκευσης, θα έλεγα ότι η λογοτεχνία του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα προχώρησε σε μια σύνθεση κλασικισμού και νεωτερισμού, ρεαλισμού και μεταμοντερνισμού εξαιρετικά πετυχημένη. Τα παραδείγματα είναι τόσο πολλά που δεν θα αυτοπεριοριστώ. Σημαντικό στοιχείο εδώ είναι η μεθοδολογική και πραγματολογική μετακίνηση από την Ευρώπη προς την Αμερική (Βόρεια και Νότια). Η γεωπολιτική και πολιτισμική κυριαρχία των ΗΠΑ ειδικά, συντελούσης φυσικά και της γλώσσας, επηρέασε όλες τις ηπείρους. Ως πληβείοι παρέμειναν οι ομιλούντες περιθωριακές γλώσσες, της δικής μας περιλαμβανομένης. Αδικο ίσως, αλλά αυτή είναι η αλήθεια.

Και τώρα με πολλά νταρατατζούμ κατέφθασαν οι βάρβαροι (ες, α) για να αναδιατυπώσουν μια δυσφορία προερχόμενη όχι από την έλλειψη δικαιωμάτων αλλά την υπερβολική και μη διαχειρίσιμη επέκτασή τους. Φοβάμαι πως το χειρότερο δεν έχει έρθει ακόμη γιατί οι νεοφώτιστες φεμινίστριες, γκέι, μαύροι, μετανάστες κ.ο.κ. κρύβουν την αδιαβασιά τους γκρεμίζοντας τα είδωλα, ατυχώς υπό τις πολιτικές ευλογίες «προοδευτικών» δυνάμεων. Να δούμε πώς θα αποδομήσουν τον Προυστ, τον Μπόλντουιν, την Κάρσον ΜακΚάλερς ή τη Βιρτζίνια Γουλφ.

Να πρόκειται όντως για την παρακμή της Δύσης που είχε προβλέψει έναν αιώνα πριν ο Οσβαλντ Σπέγκλερ; Φοβάμαι πως θα ‘μαστε ακόμα εδώ για να το δούμε.