Η σημασία {LF}του αισθήματος κατωτερότητας

Στις αρχές του περασμένου αιώνα, οι επαναστατικές ανακαλύψεις του Freud για το ασυνείδητο όχι μόνο συγκλόνισαν τη διεθνή επιστημονική κοινότητα, αλλά προκάλεσαν και εσωτερικές διαμάχες ανάμεσα στους υποστηρικτές της, μερικοί εκ των οποίων αποσχίστηκαν τελικά από τη φροϊδική «ορθοδοξία». Γνωστότεροι από αυτούς είναι ίσως ο Alfred Adler και ο C. G. Jung.
Ενώ η φροϊδική θεωρία ερμήνευε τις νευρώσεις με βάση τη libido (σεξουαλικότητα), η θεωρία του αυστριακού ψυχιάτρου Alfred Adler, γνωστή και ως ατομική ψυχολογία, θα βασιστεί στην ιδέα ότι η κύρια ενόρμηση του ανθρώπου δεν είναι η σεξουαλικότητα αλλά η θέληση για κυριαρχία. Κύριο αντικείμενο έρευνάς της είναι το αίσθημα κατωτερότητας (σελ. 196). Η κατωτερότητα αποτελεί την κατάσταση από την οποία ξεκινά κάθε ανθρώπινη προσπάθεια. Οι ανθρώπινες προσπάθειες στρέφονται, μέσω της δημιουργίας συγκεκριμένου στόχου, στην απόκτηση αισθήματος υπεροχής, θεωρεί. Αν αυτές στεφθούν από αποτυχία και το αίσθημα υπεροχής δεν κατακτηθεί, τότε ο άνθρωπος αποκτάει αίσθημα κατωτερότητας. Το αίσθημα κατωτερότητας είναι η βάση κάθε ψυχολογικής δυσπροσαρμοστίας. Οπως μας αποκαλύπτει στο παρόν βιβλίο, που μπορεί να διαβαστεί και ως μια σύντομη εισαγωγή στη σκέψη του, ο Adler ανέπτυξε αυτή την ψυχοθεραπευτική μέθοδο μέσα από τις προσπάθειές του να κατανοήσει βαθύτερα τη δυνατότητα των ανθρώπινων όντων να παλεύουν για να δημιουργήσουν και να επιτύχουν στη ζωή, ακόμη και αντισταθμίζοντας τις όποιες αδυναμίες του. Κατά τη «θητεία» του στην ιατρική επιστήμη, ο Adler άρχισε να παρατηρεί ότι τα όργανα που απαρτίζουν το ανθρώπινο σώμα τείνουν να αναπτύσσονται προς έναν συγκεκριμένο στόχο, με την ενηλικίωση να αποκρυσταλλώνει οριστικά τη μορφή τους. Οταν ένα όργανο φθείρεται, η φύση προσπαθεί επίμονα να υπερβεί τις ελλείψεις του ή έστω να τις αντισταθμίσει ενισχύοντας ένα άλλο όργανο, το οποίο αναλαμβάνει στο εξής τη λειτουργία του ελαττωματικού (σελ. 11).

Οι άνθρωποι έχουμε μεν την τάση να κυριαρχούμε πάνω στους άλλους, όμως ήδη από τη στιγμή της γέννησής μας και έπειτα νιώθουμε αδύναμοι, αφού η επιβίωσή μας είναι εξαρτημένη από κάποιους άλλους (δηλ. τους φροντιστές μας). Αυτό το γεγονός μας αποκαλύπτει την αδυναμία μας να κυριαρχήσουμε, με αποτέλεσμα να νιώθουμε συναισθήματα κατωτερότητας. Εξαιτίας της παραπάνω σύγκρουσης των επιθυμιών μας με την πραγματικότητα, κάθε άτομο υιοθετεί, γύρω στο τέταρτο ή στο πέμπτο έτος της ηλικίας του αυτό που ο Adler αποκαλεί κατευθυντήρια εικόνα. Πρόκειται για ένα σχέδιο ζωής, το οποίο αποσκοπεί στο να καθιστά κάποιον ικανό να υπερνικά τις όποιες δυσκολίες αντιμετωπίζει στη ζωή του και να δείχνει την αξία του. Κάθε άτομο που διαθέτει κοινωνικά αισθήματα θα μετατρέπει τον πόθο του για κυριαρχία σε παραγωγικές και ωφέλιμες για την κοινωνία δραστηριότητες, μετριάζοντας έτσι τα αισθήματα κατωτερότητάς του. Ωστόσο, ισχυρίζεται ο Adler, υπάρχει η περίπτωση να μην καταφέρει το άτομο να εκτονώσει τη λαχτάρα του για κυριαρχία. Σε αυτή την περίπτωση υφίσταται χάσμα ανάμεσα στις ανθρώπινες επιθυμίες και την πραγματικότητα.

Εσφαλμένες εικόνες

Το αίσθημα κατωτερότητας μετατρέπεται σε σύμπλεγμα κατωτερότητας. Αυτό που διαχωρίζει το συμπλεγματικό άτομο από το υγιές είναι ότι το πρώτο έχει αποτύχει να διοχετεύσει την ενέργειά του στην κοινωνικά χρήσιμη πλευρά της ζωής και δεν ωφελεί το σύνολο. Αυτό που πρέπει να κάνει τότε είναι να απευθυνθεί στην ατομική ψυχολογία και, με τη συνδρομή της, να διορθώσει εκείνη την εσφαλμένη εικόνα που ως παιδιά σχηματίσαμε για τον κόσμο και για τη συμμετοχή μας σε αυτόν. Αυτός είναι για τον Adler ο σκοπός της ίδιας της ζωής: να υπερβαίνουμε διαρκώς τις όποιες προκλήσεις και να διακρινόμαστε ωφελώντας το κοινωνικό σύνολο. Ο ίδιος ξεχωρίζει, μάλιστα, τρεις περιπτώσεις παιδιών που τείνουν να διαμορφώνουν εσφαλμένη κατευθυντήρια εικόνα: τα οργανικά ατελή, τα παραμελημένα και τα παραχαϊδεμένα. Και οι τρεις αυτές κατηγορίες παιδιών τείνουν να μην αντιμετωπίζουν σωστά τις τρεις βασικές κατηγορίες προκλήσεων της ζωής: την κοινωνική, την επαγγελματική και την ερωτική/συζυγική. Παράλληλα, ο αυστριακός ψυχίατρος ασκεί κριτική και στον άλλοτε «μέντορά» του Sigmund Freud. Συγκεκριμένα, διατείνεται πως η φροϊδική άποψη ότι τάχα η καταπιεσμένη libido ευθύνεται για τις νευρώσεις είναι όχι απλώς εσφαλμένη αλλά και αντιστρέφει τα πράγματα: στην πραγματικότητα, μας λέει, είναι οι νευρώσεις αυτές που καθιστούν κάποιον ανίκανο για μια υγιή σεξουαλική ζωή (σελ. 194). Επιπλέον, αμφισβητεί τον πρωτεύοντα ρόλο που η φροϊδική ψυχανάλυση δίνει στον κόσμο των ονείρων: αυτά, υποστηρίζει, δεν εκφράζουν κάποιον βαθιά κρυμμένο ασύνειδο εαυτό μας αλλά απλώς προεκτείνουν στο ασυνείδητο την ίδια τάση που έχουμε και ξύπνιοι, δηλαδή την αναζήτηση υπεροχής. Μάλιστα, μας λέει πως όταν κανείς κατανοήσει και συναισθανθεί βαθιά αυτόν τον μηχανισμό των ονείρων, τελικά θα πάψει να ονειρεύεται, πράγμα που συνέβη και στον ίδιο, αφού, κατά δική του ομολογία, το τελευταίο του όνειρο το είδε στη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Ο Μύρων Ζαχαράκης είναι υποψήφιος διδάκτωρ Φιλοσοφίας

{1BSYG}Alfred Adler{1BSYG}{CR}{2BTIT}Η γνώση της ζωής{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Νίκη Μυλωνά, Εκδ. Νίκας, σελ. 200{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 14 ευρ{4BTIM}ώ