Εικόνες από μία Εκθεση

To 1ο Διεθνές Επαγγελματικό Πρόγραμμα της ΔΕΒΘ συγκέντρωσε αναπόφευκτα τις μεγαλύτερες προσδοκίες για έναν θεσμό που θέλει να επενδύσει στην εξωστρέφεια, τις συνέργειες και τη διεθνή δικτύωση, όπως επισήμαναν ο πρόεδρος του Ελληνικού Ιδρύματος Πολιτισμού Νίκος Κούκης και η συντονίστρια Νόπη Χατζηγεωργίου. Η Petra Hardt, διευθύντρια δικαιωμάτων για 25 χρόνια στον μεγαλύτερο γερμανικό εκδοτικό οίκο Suhrkamp Verlag, με αφορμή το βιβλίο της «Η Αγορά», αποτύπωσε την εμπειρία της. «Σε όλη την επαγγελματική μου ζωή, εδώ και 40 χρόνια, αρνούμαι να ανεβάσω στοιχεία δικαιωμάτων στις πλατφόρμες. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν είναι χρήσιμες, αλλά μπορεί να είναι χρήσιμες ως επιπρόσθετες. Γνωρίζουμε όλοι τις συμβάσεις για τους συγγραφείς. Σε κάθε τέτοιο συμβόλαιο υπάρχει μία εξαίρεση για το πώς να διαχειρίζεσαι ένα βιβλίο. Στις πλατφόρμες δεν έχουμε αυτές τις δυνατότητες». Συμπλήρωσε δε ότι το πρόβλημα με τις ψηφιακές πλατφόρμες είναι ότι τα έσοδα για τους εκδότες και για τους συγγραφείς είναι μικρά. «Από όλες αυτές τις πλατφόρμες, τα έσοδα και τα εισοδήματα τα μοιράζονται εκατοντάδες συγγραφείς και αυτό είναι ένα πρόβλημα. Ισως το αν γινόταν να πουλήσεις αυτά τα δικαιώματα απευθείας σε μία πλατφόρμα που θα εγγυόταν ένα εισόδημα μόνο για τον δικό σου συγγραφέα να ήταν χρήσιμο, αλλά δεν έχω τέτοια εμπειρία ακόμα από αυτό το θέμα».

Για τον ψηφιακό μετασχηματισμό της αγοράς βιβλίου στην Ελλάδα, όπως αυτός καταγράφεται μέσα από το ηλεκτρονικό εμπόριο, το ψηφιακό μάρκετινγκ, τα ebooks και τα audiobooks, μίλησε στο πλαίσιο του 1ου Διεθνούς Επαγγελματικού Προγράμματος ο Μιχάλης Καλαμαράς, σύμβουλος εκδόσεων, eAnagnostis.gr/ Thinking σκιαγραφώντας το τοπίο. Μεταξύ άλλων ανέφερε ότι ο ψηφιακός μετασχηματισμός υπήρξε σταδιακός, με μια μαζική επένδυση στα social media στις αρχές δεκαετίες του 2010, που έφερε την ανάδυση των ebooks την ίδια περίοδο και σχεδόν μία δεκαετία αργότερα (2021 – 2022) των audiobooks. Σε ό,τι αφορά τα πρώτα έκανε λόγο για μια περιορισμένη αγορά (κάτω από 1% της συνολικής αγοράς βιβλίου), η οποία ωστόσο πήρε ώθηση από την πανδημία, με αύξηση πωλήσεων, νέους τίτλους, νέους εκδότες και ειδική προώθηση, αν και οι αναγνώστες δηλώνουν ότι διαβάζουν τα ebooks περισσότερο απ’ ό,τι τα αγοράζουν. Για τα δε audiobooks και τα χαρακτηριστικά της αγοράς στην Ελλάδα, είπε ότι δημιουργήθηκαν σχεδόν 520 τίτλοι το 2022, με τη μεγαλύτερη αύξηση να σημειώνεται από το 2021 και μετά.

Οσα διαβάσαμε

Οι πρώτες εκδόσεις ήταν 12.169 το 2021 από 9.941 το 2020. Ηταν ένα από τα μεγέθη που παρουσιάστηκαν στο πλαίσιο εκδήλωσης του Οργανισμού Συλλογικής Διαχείρισης Εργων του Λόγου για τη βιβλιοπαραγωγή της περιόδου 2009 – 2022. Η τάση ανάκαμψης ύστερα από περιόδους κρίσεων (οικονομική και υγειονομική) εξειδικευόταν στο μυθιστόρημα (2.226 τίτλοι συνολικά το 2022, από 1.043 το 2009), την ποίηση (1.108 τίτλοι το 2022, από 634 το 2009) και το δοκίμιο (134 το 2022, από 32 το 2009). Από την άλλη, στις γλώσσες μετάφρασης για τη δεκαετία του 2010 κυριαρχούν τα αγγλικά (57%), ακολουθούν τα γαλλικά (13%) και τα γερμανικά και ισπανικά (6%), ενώ το μικρότερο ποσοστό καταλαμβάνουν τα σουηδικά και τα νορβηγικά, όπως αποτυπώθηκε σε έρευνα των Ανθής Βηδενμάιερ και Φωτεινής Πατεινάρη από το Τμήμα Γερμανικής Φιλολογίας ΑΠΘ. Σύμφωνα με δεδομένα της ίδιας έρευνας οι μεταφρασμένοι συγγραφείς που κυριάρχησαν στη δεκαετία της κρίσης ήταν οι Ιψεν, Ντοστογέφσκι, Ούγκο Πρατ, Μπρεχτ, Στρίντμπεργκ, Τσέχοφ, Λόρκα, Τολστόι, Κάφκα κ.ά., ενώ από τους σύγχρονους ξεχώρισαν οι εκπρόσωποι του αστυνομικού μυθιστορήματος Καμιλέρι, Χορστ και Λάκμπεργκ, ο Χαρούκι Μουρακάμι κ.ά.

«Συνωστισμός» στους ξένους

Αν ο συνωστισμός στις παρουσιάσεις των ξένων συγγραφέων «μεταφράζεται» και σε πωλήσεις, οι εκδότες έχουν στη διάθεσή τους τις πρώτες θετικές ενδείξεις. Ανάμεσα στις πιο πετυχημένες, εκτός άλλων, εκείνες της Ισραηλινής Αγιελέτ Γκουντάρ Γκοσέν για το «Ψεύτρα και η πόλη» (εκδ. Καστανιώτη, μτφ. Λουίζα Μιζάν), του Σενεγαλέζου Μοχαμέντ Μπουγκάρ Σαρ για το «Η πιο μυστική μνήμη των ανθρώπων» (εκδ. Πατάκη, μτφ. Μήνα Πατεράκη – Γαρέφη, βραβείο Γκονκούρ 2021), του Ισπανού Μανουέλ Βίλας για τα «Φιλιά» (εκδ. Ικαρος, μτφ. Νάννα Παπανικολάου) και του Βούλγαρου Γκεόργκι Γκοσποντίνοφ (επίσης Ικαρος). Ο τελευταίος ύστερα από ερώτηση επισκέπτριας στο κοινό αναφέρθηκε στη διαχείριση της θλίψης («καημός» θα ήταν μια μάλλον ακριβέστερη απόδοση) στα μυθιστορήματα που αφορούν τα Βαλκάνια: «Είναι δύσκολη η διαχείριση μέσα στην αφήγηση, επειδή πρόκειται για ένα συναίσθημα που συσσωρεύεται με τα χρόνια. Σαν τους σταλακτίτες μέσα σε ένα σπήλαιο. Μπορεί επίσης να γίνει εκρηκτικό όσο περνάει ο καιρός και τότε πρέπει να διαθέτεις τα κατάλληλα εργαλεία για να το μεταπλάσεις. Ολοι γνωρίζετε και όλοι γνωρίζουμε τι σημαίνει για τα Βαλκάνια όταν το συναίσθημα γίνεται εκρηκτικό».

Παιδιά και εκφοβισμός

Το παιδικό περίπτερο (το Νο 12), από τις καινοτομίες της φετινής διοργάνωσης, φιλοξένησε εκτός από δεκάδες σταντ με εκδόσεις και ενδιαφέρουσες εκδηλώσεις και παρουσιάσεις για τους επίδοξους επισκέπτες. Βρεθήκαμε στο «Ας μιλήσουμε για τον σχολικό εκφοβισμό», όπου συμμετείχαν ο Κωνσταντίνος Βουγιούκας (επίκουρος καθηγητής ΤΕΠΑΕ του ΑΠΘ), η Γιάννα Τσόκου (θεατρολόγος – μεταφράστρια), η Σταυρούλα Βερβερίδου (σχολική ψυχολόγος) και η Στέλλα Μιχαηλίδου (σκηνοθέτρια – συγγραφέας). Με αφορμή την έκδοση του βιβλίου «Μια στα μούτρα» του Ράινερ Χάχφελντ (εκδ. Σοφία), σε μετάφραση της Γιάννας Τσόκου, αναφέρθηκαν στο φαινόμενο που συλλήβδην περιγράφεται ως bullying με ειδικότερες εκφάνσεις τον εκφοβισμό και την κακοποίηση, την περιθωριοποίηση και τον αποκλεισμό. Η μεταφράστρια επισήμανε τους διαφορετικούς μύθους που επικρατούν και αποθαρρύνουν τα παιδιά από την εξωτερίκευση των υποθέσεων. «Οσοι ασχολούμαστε με το ζήτημα αντιμετωπίζουμε συχνά την έκφραση “Αν το πεις, θα είσαι καρφί”. Οφείλει λοιπόν κανείς να εξηγήσει στο παιδί ότι καρφί είναι κάποιος που προκαλεί κακό. Ακούμε επίσης τη διατύπωση “Μην μπλέκεσαι, θα βρεις τον μπελά σου”». Από την πλευρά του ο Κ. Βουγιούκας συγκεφαλαιώνοντας ανέφερε οι έννοιες «θύτης» και «θύμα» αντανακλούν σε συμπεριφορές και όχι ταυτότητες.

Ο Ντίλαν στο ΑΠΘ

Το μικρό αφιέρωμα στα τραγούδια του Μπομπ Ντίλαν ήταν από τις «έκκεντρες» εκδηλώσεις της ΔΕΒΘ, οι οποίες αποκάλυπταν τον τρόπο με τον οποίο τοπικές κοινότητες – όχι πολλές, είναι η αλήθεια – συμμετείχαν στη μεγάλη διοργάνωση. Η αυτοσχέδια παράσταση των Καλλιόπης Τυπάλδου (τραγούδι, ακουστική κιθάρα) και Παύλου Κλεώπα (ακουστική κιθάρα, συνοδευτικά φωνητικά), αμφότερων από το Τμήμα Μουσικών Σπουδών, περιλάμβανε εννέα κομμάτια – για την ιστορία: «Blowin’ in the wind», «She belongs to me», «Mr. Tambourine man», «Just like a woman», «Lay, lady, lay», «Gotta serve somebody», «One more cup of coffee», «All along the watchtower», «Knocking on heaven’s door». Εμβόλιμα στα τραγούδια ο νεαρός φοιτητής αφηγούνταν αποσπάσματα από τη ζωή του κορυφαίου τραγουδοποιού, το αφιέρωμα στον οποίο εντασσόταν στην ενότητα για την τιμώμενη χώρα της φετινής Εκθεσης, δηλαδή τις ΗΠΑ.

Η κληρονομιά των «Πρωτευουσών»

Το δίκτυο «Παγκόσμιες Πρωτεύουσες Βιβλίου» της UNESCO καλά κρατεί και ταυτόχρονα παρουσιάζει τα αποτελέσματά του, καθώς μετράει αισίως 23 διοργανώσεις σε ισάριθμες πόλεις. Η φετινή πρωτεύουσα είναι η Ακρα της Γκάνας, ενώ του χρόνου παίρνει τη σκυτάλη το Στρασβούργο. Ο Ian Denison, διεθνής Συντονιστής του Δικτύου, τόνισε εξαρχής ότι τα κριτήρια που τέθηκαν εξαρχής (οι πόλεις να σέβονται την ελευθερία της έκφρασης και της έκδοσης) οδήγησαν σε ένα πλήρες πρόγραμμα (www.unesco.org/world-book-capital-network). Το τελευταίο, με τη σειρά του, όφειλε να έχει τη στήριξη της κοινωνίας των πολιτών και των εκδοτών. Από την πλευρά της η Αννα Ρούτση, μέλος της οργανωτικής επιτροπής στη διοργάνωση της Αθήνας το 2018, αναφέρθηκε στην «κληρονομιά» της ελληνικής εμπειρίας. Εκτός άλλων, λοιπόν, οι περίπατοι βιβλίου μέσα στην ελληνική πρωτεύουσα ήρθαν για να μείνουν από τότε («είναι εκδηλώσεις που το κοινό ζητάει μέχρι σήμερα»), ενώ το ίδιο ισχύει με τα προγράμματα ανάγνωσης για άτομα με προβλήματα όρασης. Από την περίοδο εκείνη, εξάλλου, κρατάει και η ένταξη της Ελλάδας στο PEN International όπως και η ένταξη στις συνέργειες των δικτύων που χρειάζεται ο χώρος του βιβλίου. Ο δε Θανάσης Βενιτσανόπουλος, από το Διεθνές Forum Συγγραφέων του Λονδίνου, περιέγραψε πώς η ενεργοποίηση ακριβώς μέσω των δικτύων συνέβαλε ώστε το Forum να μάθει τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι συγγραφείς στη Γουαδαλαχάρα.

Πώς μεταφράζεται το queer;

Οι σύγχρονες τάσεις της μεταφρασμένης – και όχι μόνο – λογοτεχνίας δεν θα μπορούσαν να λείψουν από τις θεματικές της ΔΕΒΘ, ειδικά την εποχή των πάσης φύσεως αναζητήσεων γύρω από το ζήτημα των πολλαπλών ταυτοτήτων. Η εκδήλωση «Πώς μεταφράζεται το queer», που οργάνωσε η Πανελλήνια Ενωση Μεταφραστών Πτυχιούχων Ιονίου Πανεπιστημίου, συγκέντρωσε μεγάλο ακροατήριο, με τις μεταφράστριες Μαρία Φακίνου και Μαρία Αγγελίδου να δίνουν απαντήσεις και παραδείγματα επί του πρακτέου. «Το β’ ενικό πρόσωπο λειτουργεί στα αγγλικά, αλλά όχι στα ελληνικά» είπε η πρώτη. «Κατανοώ την ανάγκη για το ουδέτερο γένος, αλλά δυσκολεύομαι να το εφαρμόσω σε όλες τις περιπτώσεις. Δεν έχω σκεφτεί ποτέ ότι είναι προσβλητικό να γράψω “ο εαυτός μου” λόγω γένους». «Σε βιβλία, όπως ο “Παράδεισος” της Ματσάδο» ανέφερε από την πλευρά της η Μαρία Αγγελίδου «υπάρχουν προβλήματα ορολογίας: ποιες λέξεις μεταγράφονται, ποιες μένουν ίδιες στα αγγλικά. Σκεφτείτε επίσης γλώσσες πέραν των ελληνικών, οι οποίες δεν διαθέτουν ουδέτερο γένος. Εκεί τι κάνεις;». Ο καθηγητής Κοινωνιογλωσσολογίας από το Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Κώστας Κανάκης, με τη σειρά του υπέδειξε την απόδοση «ετεροκανονιστικό» ως εγκυρότερη του «ετεροκανονικού», καθώς υποδεικνύει την έννοια της νόρμας, του κανονισμού. Επισήμανε, τέλος, τη χρονικότητα μέσα στην οποία συμβαίνουν και προσαρμόζονται όλες οι λέξεις. «Οι αφηρημένες έννοιες, όπως οι “συλλογικότητες” και οι “θηλυκότητες”, είναι ήδη εδώ ως συγκεκριμένες».