«Μαζί με την απομάγευση έρχεται η κυριολεξία»

Μια οικογένεια σε αδιέξοδο, λίγο πριν τη ρουφήξει η μαύρη τρύπα. Γονείς που προσπαθούν να καλύψουν τα έτη φωτός που τους χωρίζουν από έναν απροσδιόριστο κόσμο που δεν θέλει να βρει το όνομά του και παιδιά που ψάχνουν καταφύγιο σε άλλους γαλαξίες. Από αυτές τις μυθοπλαστικές πρώτες ύλες είναι φτιαγμένη η «154 Bertha», η παράσταση σε σκηνοθεσία Θοδωρή Αμπατζή στο Υπόγειο του Θεάτρου Τέχνης Κάρολος Κουν. Το συγκεκριμένο έργο αποτελεί την πρώτη σεναριακή προσπάθεια της Ελσας Ανδριανού, η οποία παρουσιάζει δικό της πρωτότυπο έργο έπειτα από δεκάδες διασκευές και δραματουργικές αποδόσεις που έχει υπογράψει στο θέατρο.

«Εχω την εντύπωση πως κάποια στιγμή αναδείχθηκε στα μάτια μου μια θεματική παρατηρώντας αφενός την περίοδο που ζούμε – εποχή δραματικών αλλαγών – και αφετέρου την ταχύτητα με την οποία αλλάζουν τα τελευταία χρόνια οι μαθητές μου. Ετσι, σκέφτηκα να πω μια ιστορία “με δικά μου λόγια” και όχι μεταποιώντας ένα προϋπάρχον κείμενο. Από τεχνικής απόψεως, δεν αλλάζουν πολλά στην κατασκευή θεατρικού κειμένου, πρωτογενώς ή δευτερογενώς, αλλά η εν τω βάθει διαδικασία είναι, προφανώς, εντελώς διαφορετική. Σε αφοπλίζει, καθώς τα δεδομένα εργαλεία σου δεν βοηθούν να φτιάξεις έναν κόσμο εκ του μη όντος, μόνο να τον επεξεργαστείς. Πιστεύω πως η πρωτογενής δημιουργία – καλή ή κακή – αποτελεί ένα είδος ακεραίας ευθύνης, που σε αυτή τη φάση ήθελα να αναλάβω· αυτή ήταν, μάλλον, η ανάγκη που μου γεννήθηκε σ’ αυτή τη φάση», αναφέρει η Ελσα Ανδριανού στο «Νσυν». «Συγχρόνως, έχω την αίσθηση πως οι συγκρούσεις φύλων και γενεών παίρνουν σήμερα τη μορφή ενός “δικαιωματισμού”, συγκαλύπτοντας την ανεπάρκεια συλλογικότερων διεκδικήσεων, μιας γενιάς, νομίζω, απελπισμένης κατά βάθος…», συμπληρώνει η ίδια.

Το έργο της Ελσας Ανδριανού, με όλες τις αναμνήσεις της μεγάλης δραματουργίας, αναδύεται από εποχή ήττας με επίγνωση, και στα έμπειρα χέρια του Θοδωρή Αμπατζή μετασχηματίζεται σε μια παράσταση γεμάτη λόγο και πρωτότυπη μουσική. «Ο Θοδωρής εμπιστεύθηκε μια ιδέα, ούτε καν ένα γραμμένο έργο. Εδώ πρέπει να σημειώσω πως το ίδιο έκανε και η καλλιτεχνική διευθύντρια του Θεάτρου Τέχνης, η Μαριάννα Κάλμπαρη. Η συνεργασία μου με τον Θοδωρή είναι πάντοτε παραγωγική, καθώς η σχέση είναι τόσο παλαιά και βαθιά που επιτρέπει τη σύγκρουση, την οποία προσωπικά θεωρώ απολύτως αναγκαία σε μια δημιουργική διαδικασία. Το αστείο είναι πως ενώ δουλεύουμε πάρα πολλά χρόνια μαζί και πάντοτε μέσα στην πρόβα, αυτή τη φορά τού παρέδωσα το έργο τυφλά και πήγα να δω πέρασμα σε μια τελική φάση των προβών, όταν πλέον η παράσταση ήταν απολύτως διαμορφωμένη. Λέω χάριν αστεϊσμού πως “καλός συγγραφέας είναι ο νεκρός συγγραφέας”, οπότε θεώρησα πως τώρα που ήμουν εγώ, έπρεπε να το τηρήσω στο ακέραιο», υπογραμμίζει η δημιουργός και συνεχίζει: «Πέρα από το αστείο, όμως, το εννοώ υπό την έννοια πως το θέατρο είναι κυριολεκτικά συνομιλία και, επίσης, “δίστιγμη τέχνη”. Εάν η “στιγμή” της συγγραφής καπηλευθεί και αυτήν της σκηνικής υλοποίησης πιστεύω πως το πράγμα θα χωλαίνει. Εάν ήμουν στην πρόβα, ακόμη και να μην ήθελα, όλοι θα είχαν στο πίσω μέρος του μυαλού πως έχω ένα είδος αυθεντικής ερμηνείας. Γεγονός, αλλά είναι μόνο ένα! Το θεατρικό έργο στο χαρτί είναι ένα τίποτα. Η συμβολή της πράξης το κάνει τέχνη – καλή ή κακή».

Εκπαιδευμένοι στην ατολμία

Στον πυρήνα του «154 Bertha» βρίσκεται μια κωμικοτραγική ιστορία για την οικογενειακή εστία, που κάποτε ήταν πεδίο ένδοξο αντιπαραθέσεων και τώρα ένα άδειο κέλυφος όπου αντηχούν άσφαιρα πυρά, έπειτα από μια απομάγευση της σύγκρουσης. «Η απομάγευση οδηγεί στην ατολμία. Ισχύει και για τις δυο γενιές, με λυπεί περισσότερο για τη νεότερη, η οποία “εκπαιδεύτηκε” από νωρίς στην ατολμία – πολύ βολικό από συστημική άποψη. Επίσης, εμείς ως γενιά έχουμε προτιμήσει να μη συγκρουστούμε και πολύ μαζί τους, γιατί μας βολεύει. Είναι ακίνδυνο να πηγαίνεις με τα νερά τους – έτσι δεν έχουν και ποιον να πολεμήσουν τελικά. Κάποτε, οι συγκρούσεις ήταν τιτάνιων διαστάσεων, σήμερα είναι μικροτελετουργικά που σπανίως παράγουν πραγματικά αποτελέσματα», επισημαίνει η Ελσα Ανδριανού, για να καταλήξει: «Θα σας πω ένα παράδειγμα: στις καταλήψεις για το ΠΔ/85 ζητούσαν τη συμβολή μας κι εμείς – τουλάχιστον όσοι στεκόμαστε ιδεολογικά στην ίδια μεριά – την παρείχαμε. Πολύ ευχάριστο φυσικά, σε κάνει να νιώθεις νεότερος – αφήνει όμως τους επόμενους σε μια ασάφεια ως προς το πώς θα συγκροτήσουν ένα δικό τους πολιτικό υποκείμενο. Επίσης, η “ακύρωση κουλτούρας” δεν βοηθά, κατά τη γνώμη μου – απλώς αφήνει τους νεότερους άοπλους. Ξέρετε, μαζί με την απομάγευση έρχεται και η “κυριολεξία”, η οποία στερεί τη δυνατότητα να διαβάζουμε κατ’ αναλογίαν, δηλαδή με τον μόνο τρόπο που εμβαθύνει κανείς στα έργα του ανθρώπου όποιας εποχής, σύγχρονης ή παλαιότερης, ιδωμένης με σύγχρονο τρόπο. Ομως, όλα αυτά αφορούν την τρέχουσα συγκυρία, κατά την οποία νομίζω ότι ζούμε εποχή ήττας μεν, τεράστιας μετάβασης δε, η οποία ακόμη αγνοούμε πού θα βγει. Ωστόσο, με όρους μακρού ιστορικού βλέμματος, είναι βέβαιο πως αυτό που τώρα μοιάζει αμήχανο και μετέωρο, κάποτε δεν θα είναι. Θα έχει πάρει τη θέση του – την όποια θέση».