«Το ζήτημα του τι θεωρείται “λαός”»

Η ανάγκη για συμπυκνωμένη πληροφορία γύρω από μεγάλα κεφάλαια της ιστορικής γνώσης – χωρίς πάντως να χάνεται η ουσία – ερμηνεύει εν πολλοίς τις σειρές «Σύντομη ιστορία» που αρκετοί εκδοτικοί οίκοι έχουν ξεκινήσει στην Ελλάδα. Μετά την Κίνα (Linda Jaivin) και την Ευρώπη (John Hirst) το Μεταίχμιο κυκλοφορεί τις επόμενες ημέρες τη «Σύντομη ιστορία της δημοκρατίας» του πολιτικού στοχαστή Τζον Κιν, σε μετάφραση Γιώργου Μαραγκού. Εν μέρει εικονοκλαστικό – ο Κιν, όπως και στο «Life and death in democracy», αμφισβητεί την ανάδυση της δημοκρατίας στην αρχαία Ελλάδα υποδεικνύοντας τη Μεσοποταμία και την Ινδία ως «πηγές» των λαϊκών συνελεύσεων -, εν μέρει ιδιοσυγκρασιακό, το βιβλίο υπόσχεται να προκαλέσει έναν θαυμασμό για τη δημοκρατία. «Δεν πρόκειται για μια συνάντηση με το παρελθόν αρχαιολατρικού τύπου, μια ιστορία για χάρη της ιστορίας. Είναι μάλλον μια οδύσσεια γεμάτη με απροσδόκητες στροφές, μια αφήγηση των μαγικών εκείνων στιγμών που γεννήθηκε, ωρίμασε ή έφτασε σε δύσκολο τέλος η δημοκρατία». Με την άδεια του εκδοτικού οίκου δημοσιεύουμε ένα απόσπασμα για τη λαϊκή ψήφο.

Από τα τέλη του 18ου αιώνα μέχρι και μετά τις αρχές της δεκαετίας του 1930, το πολιτικό ζήτημα του τι θεωρείται «Λαός» προκάλεσε κι άλλα μεγάλα προβλήματα. Τελικά αναγνωρίστηκε πως οι εργατικές τάξεις και οι γυναίκες άξιζαν να έχουν δικαίωμα ψήφου. Το απέκτησαν μάλιστα και ορισμένοι άποικοι, όπως στη Σενεγάλη.

Επίσης έλαβε χώρα και η επίσημη κατάργηση της δουλείας· στις Ηνωμένες Πολιτείες, ένας αιματηρός εμφύλιος πόλεμος διαχώρισε τη δημοκρατία εκλογών από τη δημοκρατία συνέλευσης που βασιζόταν στη δουλεία… Tο ριζοσπαστικό όνειρο της επέκτασης και της γενίκευσης της πρακτικής «ένα άτομο, μία ψήφος» γεννήθηκε από πολλές διαφορετικές συγκρούσεις εξουσίας, με αρκετές από αυτές να γίνονται στο όνομα του «Λαού» και απέναντι στις ομάδες εξουσίας, είτε ήταν ηγεμόνες είτε επίσκοποι και ιερείς, γαιοκτήμονες ή αυτοκρατορικοί μονάρχες. Οι διαμάχες για το ποιος ακριβώς ήταν ο «Λαός» και ποιος είχε το δικαίωμα να τους εκπροσωπεί έκανε νευρική κάθε δημοκρατία εκλογών. Έγιναν στάσεις, μποϊκοτάζ και παρατηρήθηκε μπόλικη κρατική βία.

Προβληματικό αποδείχτηκε επίσης το αν ορισμένες ομάδες, όπως οι κληρικοί, οι ανώτερες τάξεις ή οι κάτοικοι συγκεκριμένων γεωγραφικών περιοχών, είχαν δικαίωμα στην προνομιακή αντιπροσώπευση. Στη Βρετανία, ο φιλελεύθερος φιλόσοφος Τζον Στιούαρτ Μιλ (1806-1873) υποστήριξε την «πλουραλιστική ψηφοφορία», με τον αριθμό των ψήφων που είχε ο καθένας να αντιστοιχεί στο επίπεδο της εκπαίδευσής του: ένας «τυπικός ανειδίκευτος εργάτης» θα είχε μόνο μία ψήφο, ενώ «ένας απόφοιτος οποιουδήποτε πανεπιστημίου ή κάποιος που είχε εκλεγεί ελεύθερα ως μέλος οποιασδήποτε επιστημονικής εταιρείας» θα είχε τουλάχιστον έξι. […]

Τα προβλήματα ως προς το ποιος είχε δικαίωμα ψήφου και τι σήμαινε η αντιπροσώπευση έφεραν επίσης και πολλούς νεολογισμούς, όπως η «αριστοκρατική δημοκρατία» (η οποία πρώτα έλαβε χώρα στις Κάτω Χώρες στα τέλη του 16ου αιώνα) και νέες αναφορές, αρχής γενομένης στις Ηνωμένες Πολιτείες, στην «ρεπουμπλικανική δημοκρατία». Εξαπλώθηκαν επίσης μεταγενέστερες φράσεις, όπως «σοσιαλδημοκρατία» (η οποία επινοήθηκε στους κύκλους της εργατικής τάξης του Βερολίνου γύρω στα 1840), «φιλελεύθερη δημοκρατία» και «χριστιανική δημοκρατία» – όπως επίσης και «αστική δημοκρατία», «εργατική δημοκρατία» και «σοσιαλιστική δημοκρατία».

Οι νέοι όροι εξέφρασαν τα πολλά διαφορετικά είδη ταξικής και ομαδικής πάλης για ίση πρόσβαση στη διακυβέρνηση, τα οποία κατέληγαν, με κάθε δυνατό μέσο, σε νίκες για το καθολικό δικαίωμα ψήφου σε τοπικό επίπεδο και θεσμούς. Εκατομμύρια πίστευαν ότι η κεντρική σύγχρονη δημοκρατική αρχή των ελεύθερων και δίκαιων περιοδικών εκλογών είχε την ιστορία με το μέρος της. Ειδικά από το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα, οι αγώνες για αντιπροσωπευτική διακυβέρνηση και, αργότερα, για τον εκδημοκρατισμό της προκάλεσαν μεγάλο λαϊκό ενθουσιασμό, πανδαιμόνιο και ελπίδες για ένα καλύτερο μέλλον.

Με τη δυσοσμία της ενδυνάμωσης του «Λαού» μόνιμα στην ατμόσφαιρα, οι τελευταίοι δύο αιώνες της δημοκρατίας εκλογών απελευθέρωσαν αυτό που ο Γάλλος συγγραφέας και πολιτικός του 19ου αιώνα Αλεξίς ντε Τοκβίλ (1805-1859) αποκάλεσε με ακρίβεια «μεγάλη δημοκρατική επανάσταση» υπέρ της πολιτικής και κοινωνικής ισότητας.

Επισήμανε ότι η δημοκρατία εκλογών υποσχόταν έναν αξιοπρεπή τρόπο ζωής με βάση την αρχή της ισότητας και προέβλεπε ότι η υποδούλωση των ανθρώπων από «αριστοκρατικούς» αφέντες, αλλά και η κυριαρχία των αντρών επί των γυναικών ήταν ανάμεσα στις ανισότητες που δύσκολα θα επιβίωναν μετά τη δημοκρατική επανάσταση. Δικαιολογίες και άλλοθι για την ισότητα θα ακούγονταν όλο και πιο ξύλινες και μη πειστικές στον δημόσιο λόγο.

Ο Τοκβίλ ανησυχούσε βέβαια ότι η σύγχρονη δημοκρατική επανάσταση μπορεί να πνιγεί από ένα πανίσχυρο πατερναλιστικό κράτος που θα έφερνε ένα νέο είδος δεσποτισμού. Γνώριζε εξίσου ότι η δημιουργία αυτοκρατοριών -ήταν ανάμεσα στους υποστηρικτές του αποικισμού της Αλγερίας από τη Γαλλία- απαιτούσε αυστηρό έλεγχο της δημοκρατίας εκλογών και ότι η αποικιοκρατική εξουσία ήταν επομένως ευάλωτη σε μια δημοκρατική αντίσταση από τους άποικους. Τα γραπτά του δείχνουν μια ισχυρή αίσθηση ότι η δημοκρατία εκλογών κρινόταν διαρκώς, αλλά δεν προέβλεψε τις οργανωμένες προσπάθειες για την κατάργηση του δικαιώματος ψήφου – όπως στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου οι Αφροαμερικανοί, μετά τον αιματηρό εμφύλιο πόλεμο που έγινε υπέρ της απελευθέρωσής τους, βρέθηκαν πάλι θύματα ρατσιστικών δυνάμεων που σκοπό είχαν να περιορίσουν και να κλέψουν το δικαίωμα ψήφου από ορισμένες ομάδες, συγκεκριμένα τους μαύρους και τους φτωχούς.

Υποεκτίμησε επίσης τους κινδύνους του λαϊκισμού και… τις προκλήσεις που θέτουν στη δημοκρατία των εκλογών τα συστήματα παραγωγής και ανταλλαγής αγαθών της αγοράς.Και όμως ο Τοκβίλ είχε καταλάβει κάτι: η δημοκρατία εκλογών όντως βοήθησε να γυρίσει ο σύγχρονος κόσμος τα πάνω κάτω και τα μέσα έξω. Κατάφερε ένα σημαντικό χτύπημα εναντίον της ταξικής ιεραρχίας, του αντρικού προνομίου, των πολιτικών απειλών και της αποικιακής υποτέλειας. Η σύγχρονη δημοκρατική επανάσταση έστειλε κύματα κραδασμών από την περιοχή του Ατλαντικού προς τον κόσμο ολόκληρο.

{1BSYG}John Keane{1BSYG}{CR}{2BTIT}Σύντομη ιστορία {LF}της δημοκρατίας{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Γιώργος Μαραγκός{CR}Εκδ. Μεταίχμιο, σελ. 280{CR}Κυκλοφορεί στις 11 Μαϊο{3BEKD}υ