Η γνώση πέραν {LF}των λέξεων {LF}και των πράξεων

Από τις εκδόσεις Δώμα κυκλοφόρησαν δύο βιβλία του χιλιανού στοχαστή Μπενχαμίν Λαμπατούτ το 2022. Το πρώτο, Οταν παύουμε να καταλαβαίνουμε τον κόσμο (Μάιος 2022), το δεύτερο, Ο λίθος της τρέλας (Δεκέμβριος 2022), ολιγοσέλιδο και σε μικρό σχήμα. Σε αυτό ο συγγραφέας προσθέτει ότι πέραν της επιστημονικής αδυναμίας, για την οποία έχει κάνει λόγο στο πρώτο βιβλίο, να καταλάβει τον κόσμο, υπάρχει η πρόσθετη δυσχέρεια να μην είναι επιστημονικά αποδεκτή η πετριά (το καθ’ αυτόν) που ο άνθρωπος κουβαλάει στο μυαλό του, η οποία όταν εκφράζεται αντιμετωπίζεται ως έξωθεν υποχρέωση επιβολής θεραπείας, επειδή θεωρείται τρέλα, δηλαδή πέραν ηθών και κανόνων ατομικής και συλλογικής συμπεριφοράς και γνώσης.

Τρέλα που όσο και αν παραμένει νεφελώδης, είναι εξαρχής βλαπτική, αφού προβάλλει την κατανόηση των πραγμάτων, όχι επειδή οι αποδείξεις είναι διαθέσιμες, αλλά επειδή η μαγεία της ζωής και του βίου υπερβαίνει λέξεις και πράξεις. Δεν πρόκειται για αντίθεση μεταξύ ορθολογισμού και ανορθολογισμού, αλλά για εκείνο το όριο αντίληψης του κόσμου που ο άνθρωπος αποδέχεται διακινδυνεύοντας την ισορροπία του και τιμώντας τη μοναξιά του, όποια και αν είναι η πολιτική και κοινωνική αλληλεγγύη, εφήμερη στην τρέχουσα ιστορική περίοδο, όπου τα πράγματα αλλάζουν για να παραμείνουν ίδια.

Η τρέλα είναι αναγκαία για τον Λαμπατούτ: «Πότε πάψαμε να καταλαβαίνουμε τον κόσμο; Είχαμε ποτέ κατανοήσει στ’ αλήθεια την πραγματικότητα; Μπορούμε ωστόσο να εκφράσουμε τη φιλοδοξία ότι κάποια στιγμή θα τον κατανοήσουμε ή πρόκειται για κάτι που μας ξεπερνά τελείως, για ένα κατάλοιπο της εποχής του Λόγου, η οποία γλυκά γλυκά οδεύει προς το τέλος της;». Μήπως, με άλλα λόγια, ο σημερινός πλανητικός πολιτισμός, προσηλωμένος σε έναν αποκλειστικό τρόπο δράσης, επιμένει στην ουτοπία ότι η γνώση είναι και πρέπει να είναι κατανόηση, αρνούμενος πως γνώση και κατανόηση δεν είναι ταυτόσημες; Μήπως η θεοποίηση της γνώσης διά της επιστήμης βλάπτει την κατανόηση; Μήπως εν τέλει η γνώση μέσω της τρέλας είναι θαύμα της κατανόησης;

Σε αυτό το περιβάλλον ανησυχίας ταιριάζει ο πίνακας του Ιερώνυμου Μπος (και αυτόν χρησιμοποιεί ο Λαμπατούτ), ο οποίος βρίσκεται στο Μουσείο του Πράδο, γνωστός με δύο ονόματα Η θεραπεία της τρέλας ή Η εκτομή του λίθου της τρέλας. Σύμφωνα με ένα μεσαιωνικό λογικό αξίωμα, η παραφροσύνη και η ηλιθιότητα (μορφή παραφροσύνης) προκαλούνται από ένα βότσαλο, μια μικρή πέτρα που μπορεί να χωθεί στο κεφάλι του ανθρώπου ή, ακόμα χειρότερα, να φυτρώσει από μόνη της ως υπάρχουσα εντός της δημιουργίας του κόσμου, αδέσποτη μεν, στοιχείο και όχι παράγωγο του έργου του Θεού δε. Αυτή την πέτρα προσπαθεί να αφαιρέσει από το κεφάλι του προσδιοριζόμενου ως ασθενούς ο επιστήμων χειρουργός που φοράει ένα χωνί, παρόντος ενός μοναχού με ξυρισμένο κρανίο, που κρατάει στο αριστερό χέρι του ένα τσίγκινο κανάτι, ενώ το δεξί υψώνεται δίπλα στο κεφάλι του ασθενούς, μορφή αναμενόμενης σωτηρίας. Πίσω του, μία καλόγρια, με ακουμπισμένους τους αγκώνες της σε ένα πέτρινο στρογγυλό τραπέζι, στηριγμένο στο έδαφος, στρογγυλό όπως η Γη, κοιτάζει τον άντρα που υφίσταται το επιστημονικό μαρτύριο αφαίρεσης της τρέλας του με την παλάμη της δεξιάς της στο μάγουλο και ένα δερματόδετο βιβλίο, βίβλο γραφών σοφίας στο κεφάλι της πάνω από ένα μακρύ λευκό πέπλο, σύμβολο καθαρότητας, θεμέλιο της σοφίας του βιβλίου. Είναι η στιγμή όπου ο χειρουργός έχει αφαιρέσει την πέτρα από το κρανίο του ασθενούς, έχει αφαιρέσει την τρέλα, για να την αντικαταστήσει με έναν βολβό τουλίπας, που βρίσκεται πάνω στο τραπέζι (της Γης) όπου η καλόγρια ακουμπά. Η επιστήμη έχει πετύχει να απομακρύνει την πέτρα, την πετριά, και να φυτέψει μια πραγματικότητα, ένα λουλούδι, το οποίο την εποχή Μπος ήταν κιόλας το λουλούδι που όριζε τον πλούτο της Φλάνδρας και της σημερινής Ολλανδίας.

Η αντικατάσταση της τρέλας από την πραγματικότητα επιτυγχάνεται, κατά τον Λαμπατούτ, επειδή η επιστήμη αποτελεί μια μεγάλη αφήγηση, αποδιδόμενη στον πίνακα του Μπος μέσω του γιατρού, συνεπικουρούμενου από θεσμικούς εκπροσώπους πίστης και γραφής, απέναντι στην οποία η ανθρώπινη κατάσταση, όταν αποφασίζει να αντιδράσει, δεν το κάνει στο όνομα μιας δικής της μεγάλης αφήγησης ενώπιον του ακατανόητου του κόσμου, αλλά στο όνομα επίκαιρων ιδεών, οι οποίες απαξιώνονται ταχύτατα και ενσωματώνονται στη μεγάλη αφήγηση της επιστήμης ως παρεκκλίσεις άμεσα διαχειρίσιμες, ως πετριές που δεν παράγουν γεγονότα πέραν του θορύβου τους.

Η επιστήμη ως μεταφυσικό παραλήρημα

Από την άλλη πλευρά, η επιστήμη δεν είναι απλώς και μόνο μία μέθοδος, αλλά και ένα μεθοδικό μεταφυσικό παραλήρημα που επιβάλλουν μεγάλες αφηγήσεις. «Ισως να είναι μια στιγμή όπου όλες οι αφηγήσεις που ερμήνευαν τον κόσμο και του έδιναν νόημα καταρρέουν. Μία μάζα από τρισεκατομμύρια επί τρισεκατομμυρίων θραύσματα δίχως νόημα που συρρέει να γεμίσει το κενό, κατάρρευση αυτού του θείου δώρου της υπέροχης ικανότητάς μας να βάζουμε τον κόσμο σε λέξεις και να συμμετέχουμε σε μία κοινή αφήγηση… Δεν διαθέτουμε αφηγήσεις για να εξηγήσουμε τι επαρκώς μας συμβαίνει, επειδή είμαστε παγιδευμένοι σε μια φρενήρη κούρσα, ξεκομμένοι από το παρελθόν και χωρίς τίποτα να μας συνδέει με μια σαφή εικόνα για το μέλλον, φαινομενικά ελεύθεροι για κάθε είδους περιορισμό, αλλά επί της ουσίας χαμένοι. Θύματα της ταχύτητας, γίναμε αλκυόνες, πουλιά που βουτούν κατακόρυφα με τα μάτια κλειστά, παραζαλισμένοι από την ίδια μας την ορμή, πέφτουμε στα τυφλά στο νερό, σαν να μας έχει παρασύρει μια σαρωτική διαδικασία σχεδόν πλήρους κατάργησης της προβλεψιμότητας». Αυτή η τρέλα είναι στην ουσία η αλήθεια ότι το τίμημα που καταβάλουμε για τη γνώση είναι η απώλεια της κατανόησης.

Να θυμίσουμε ότι στο πρώτο βιβλίο ο Λαμπατούτ θέτει το κατεξοχήν ερώτημα σε ποιο βαθμό η γνώση και λειτουργία του φυσικού κόσμου, όπως αυτή προβάλλεται μέσω της Φυσικής και των Μαθηματικών, συμβαδίζουν με την κατανόηση του κόσμου εκ μέρους του ανθρώπου. Σε ποιο βαθμό η πολυπλοκότητα του κόσμου, παραμένουσα υπό τον φακό της επιστήμης, όπως αυτή διαμορφώθηκε και διαμορφώνεται στη σκιά προσωπικοτήτων του μεγέθους των Αϊνστάιν, Μπορ, Ντε Μπρολί, Χάιζενμπεργκ, Χόκινγκ, έχει σχηματοποιήσει αναπόφευκτα την ανθρώπινη κατάσταση διά της διογκούμενης και διαρκώς αναβαθμιζόμενης επίδειξης και επιβολής των επιτευγμάτων της στα άτομα και στην πλανητική μας κοινωνία, πολλαπλασιάζοντας εκδοχές που εν τέλει ανακυκλώνουν το αδιανόητο του σύμπαντος κόσμου.

{1BSYG}Μπενχαμίν Λαμπατούτ{1BSYG}{CR}{2BTIT}Ο λίθος της τρέλας{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Αγγελική Βασιλάκου{CR}Εκδ. Δώμα, 2022, {LF}σελ. 96{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 9,90 ευρ{4BTIM}ώ