«Η τέχνη που πληγώνουμε (και μας πληγώνει)»

Γιώργος Χουλιαράς

γλύπτης, ομότιμος καθηγητής γλυπτικής της ΑΣΚΤ

«Ο καθρέφτης της κοινωνίας και των δημόσιων φορέων της»

Σε ένα αρχιτεκτονικό περιβάλλον άθλιο, αυτό της πολυκατοικίας, με ελάχιστες εξαιρέσεις και ελάχιστους δημόσιους χώρους, η δημόσια γλυπτική της Αθήνας, μέχρι τις αρχές του ’80, εκφράζεται μέσα από μνημεία και προτομές (Βενιζέλος του Γ. Παππά και Καραϊσκάκης του Τόμπρου). Μια εποχή που στην Ευρώπη και την Αμερική η δημόσια γλυπτική αλλάζει τελείως, με δυναμική και καινούργια λειτουργία στον χώρο. Στην Ελλάδα, αυτή την περίοδο, ενώ έχουμε πολύ σημαντικούς νέους γλύπτες που στα εργαστήριά τους δουλεύουν μια γλυπτική ανάλογη αυτής που δημιουργείται στη Δύση, δεν υπάρχει καμία παρουσία τους στον δημόσιο χώρο της Αθήνας. Αναφέρω ενδεικτικά τους Καπράλο, Λουκόπουλο, Κουλεντιανό, Ζογγολόπουλο, Ανδρέου, Σκλάβο, Φιλόλαο, Απέργη, Τάκη, σημαντικοί γλύπτες που εκθέτουν τη δουλειά τους σε αίθουσες τέχνης. Αντίθετα οι Τάκης, Φιλόλαος, Κουλεντιανός και Ανδρέου, που ζουν κυρίως στη Γαλλία, στήνουν σημαντικά γλυπτά στη χώρα όπου ζουν. Οι μόνες εξαιρέσεις, την περίοδο αυτή, με έργα μεγάλης κλίμακας, είναι το σιντριβάνι της Ομονοίας, που δεν υπάρχει πια, έργο του Ζογγολόπουλου, και η ανάγλυφη επιφάνεια του Γ. Μόραλη, που δεν ήταν γλύπτης – δεν έχει σημασία αλίμονο – στο Χίλτον.

Στη δεκαετία του ’80, με τη νομιμοποίηση της Εθνικής Αντίστασης, αρχίζει ο κάθε δήμος να θέλει και ένα μνημείο για την Αντίσταση. Φυσικά δεν τους ενδιέφερε η ποιότητα των έργων αλλά ο πολιτικός ρεβανσισμός, η αυθαιρεσία και η καταπάτηση των νόμιμων διαδικασιών, που είχαν ως αποτέλεσμα να στηθούν πολύ άσχημα γλυπτά στην περιφέρεια κυρίως της Αθήνας.

Την ίδια περίοδο μια ομάδα γλυπτών, εμού συμμετέχοντος, προσπαθεί να πιέσει την πολιτεία και τον δήμο για την τοποθέτηση σύγχρονης γλυπτικής χωρίς θεματολογία, στην Αθήνα, κάνοντας μεγάλες υπαίθριες εκθέσεις στον προ του Ωδείου Αθηνών χώρο. Αποτέλεσμα αυτών υπήρξε αγορά από τον Δήμο Αθηναίων (Μ. Εβερτ) και τοποθέτηση ορισμένων γλυπτών στην Αθήνα. Ηταν όμως μικρής κλίμακας και χάθηκαν στο χάος της πόλης. Τέτοια είναι του Ζογγολόπουλου απέναντι από το Χίλτον, του Μουστάκα στους Αμπελοκήπους, του Γεωργιάδη στο Κολονάκι, του Καμπαδάκη στην πλατεία απέναντι από το Ρεξ, καθώς και το γλυπτό του Παναγούλη στον ίδιο χώρο και άλλα που πρέπει να ψάξεις να τα βρεις.

Θα ήθελα εδώ να τονίσω τη σημασία που έχει το μέγεθος και η κλίμακα ενός γλυπτού που πρόκειται να στηθεί σε ένα τόσο δύσκολο περιβάλλον σαν αυτό της Αθήνας. Παράδειγμα σωστού μεγέθους είναι ο Δρομέας του Βαρώτσου (που στήθηκε πρώτα στην Ομόνοια όπου υπήρχε το σιντριβάνι του Ζογγολόπουλου) και τα – αν και μεγάλου μεγέθους – γραμμικά γλυπτά του Ζογγολόπουλου στην Ομόνοια και στο πάρκο Ριζάρη που «εξαφανίζονται» λόγω του ανήσυχου περιβάλλοντος. Αντίθετα στη Θεσσαλονίκη οι ομπρέλες του γράφουν ωραία στο καθαρό φόντο της θάλασσας. Είδατε καμία φωτογραφία από την αντίθετη πλευρά, με φόντο την πόλη;

Η τοποθέτηση ενός γλυπτού είναι πολύ σημαντικό θέμα, από την άποψη του μεγέθους, όπως προανέφερα, τη σχέση του με τον περιβάλλοντα χώρο, τη θεματολογία ή τη χρήση του που δυστυχώς μεταπολεμικά δεν της δόθηκε καμία σημασία. Εξαίρεση αποτελεί ο ανδριάντας του Βενιζέλου, του Παππά, στο πάρκο της Βασιλίσσης Σοφίας και το αρνητικό παράδειγμα του ίδιου γλύπτη, η πρόσφατη τοποθέτηση του ανδριάντα του Μεγάλου Αλέξανδρου, στη λεωφόρο Αμαλίας. Φτάσαμε στο σημείο να στήνονται γλυπτά με απόφαση δημοτικού συμβουλίου!!!

Ο πιο δημοκρατικός τρόπος στησίματος γλυπτών είναι οι πανελλήνιοι διαγωνισμοί με σωστές διαδικασίες αλλά λόγω των υφιστάμενων νόμων και της ανεπάρκειας του επιμελητήριου εικαστικών τεχνών, όσον αφορά τις κριτικές επιτροπές, είναι καλύτερα να μη γίνονται. Παλιότερα, ως το ’80, υπήρχε στο υπουργείο Πολιτισμού επιτροπή σκοπιμότητας που έκρινε αν πρέπει να γίνει ένα γλυπτό για λόγους ιστορικούς και περιβάλλοντος, καταργήθηκε όμως εν ονόματι της μεταπολιτευτικής «δημοκρατικότητας» όπως και πολλά άλλα.

Γενικά η αξιολόγηση στην περίοδο που ζούμε είναι πολύ δύσκολη. Εχει κατακλεισθεί ο χώρος από ερασιτέχνες και αλεξιπτωτιστές, ώστε δύσκολα ξεχωρίζεις το καλό από το άσχημο, ειδικά ο κόσμος. Είναι το αντίθετο από αυτό που περιέγραφα για τη γλυπτική και τους γλύπτες της πρώτης περιόδου ως τον πόλεμο. Τελευταία έχουμε έναν καινούργιο, ολέθριο, τρόπο στησίματος γλυπτών στην Αθήνα. Τη δωρεά γλυπτών. Σύμφωνα με τον νόμο και η δωρεά απαιτεί τριμελή επιτροπή ειδικών που θα κρίνει αν πρέπει να στηθεί στον δημόσιο χώρο η όχι. Φυσικά κάτι τέτοιο δεν τηρείται όπως και πολλά άλλα που έχουν σχέση με τη νομιμότητα και την ποιότητα.

Γενικά κλείνοντας αυτή την αναφορά για τη γλυπτική της Αθήνας θα ήθελα να τονίσω ότι η δημόσια γλυπτική είναι ο καθρέφτης της κοινωνίας της και των δημόσιων φορέων της. Πίσω από κάθε γλυπτό υπάρχει και ένας φορέας που είναι ο υπεύθυνος για τη δημιουργία και την τοποθέτησή του στο δημόσιο χώρο της πόλης. Εκτός από την υπογραφή του γλύπτη υπάρχει και η υπογραφή του δημόσιου άρχοντα που το τοποθέτησε.

g

Γιώργος Ρόρρης

ζωγράφος

«Μία ώρα με την προτομή του Jean Moreas»

Τρία εργαστήρια έχω αλλάξει όσον καιρό ζωγραφίζω. Ολα ήταν λίγο – πολύ δίπλα στην πλατεία Βικτωρίας. Μοιραίως, το σπουδαίο γλυπτικό σύμπλεγμα «Θησεύς σώζων την Ιπποδάμεια» ήταν το πρώτο δημόσιο γλυπτό που πρόσεξα και αγάπησα. Αγάπησα επίσης και τον πασίγνωστο και αριστουργηματικό έφιππο ανδριάντα του Κολοκοτρώνη στη Σταδίου, όπως και τον «Θνήσκοντα πολεμιστή» του Δημήτρη Καλαμάρα, καθώς και τη γειτονική του αφηρημένη «Στήλη» του Κλέαρχου Λουκόπουλου που συναντώ στην αποβάθρα του μετρό Εθνική Αμυνα.

Θα σταθώ όμως περισσότερο σε ένα άλλο γλυπτό, που εικάζω ότι είναι άγνωστο σε πολλούς. Μιλάω για την προτομή του Jean Moreas του Antoine Bourdelle. Το έργο βρισκόταν μέχρι το 2015 στη νότια πλευρά του Εθνικού Κήπου. Για λόγους προστασίας μεταφέρθηκε στην Εθνική Πινακοθήκη και στη θέση του τοποθετήθηκε ακριβέστατο αντίγραφο. Το συναντούμε μπαίνοντας από την είσοδο που βρίσκεται πίσω από το Ζάππειο. Βλέποντάς το από μακριά διαπιστώνει κανείς με λύπη ότι το γλυπτό οπτικώς «τεμαχίζεται», τρόπον τινά, από το σκίαστρο του χάρτη του κήπου που, απερίσκεπτα φαντάζομαι, τοποθετήθηκε ακριβώς πίσω του. Η μορφή του σκιάστρου καταστρέφει την ησυχία του φόντου, η οποία βοηθά τη σιωπηλή γλώσσα του γλυπτού να γίνει αντιληπτή.

Ο Antoine Bourdelle, σπουδαίος γλύπτης του τέλους του 19ου αιώνα, δάσκαλος του Alberto Giacometti αλλά και του έλληνα γλύπτη Θανάση Απάρτη, φιλοτέχνησε την προτομή το 1911 στο Παρίσι, έναν χρόνο μετά τον θάνατο του ποιητή Jean Moreas (λογοτεχνικό ψευδώνυμο του έλληνα ποιητή Ιωάννη Παπαδιαμαντόπουλου). Η προτομή είναι το μοναδικό έργο του Bourdelle που βρίσκεται στην Αθήνα. Το έργο ήρθε στην Αθήνα αργότερα, ευγενική προσφορά της ελληνίδας συζύγου του γλύπτη, Κλεοπάτρας Σεβαστού, όπως αναφέρεται στη μαρμάρινη βάση της προτομής. Η προτομή, φυσικού μεγέθους, περνά σχεδόν απαρατήρητη, μπλέκεται με το πλήθος των περαστικών που κάνουν τον περίπατό τους και περνούν δίπλα από το γλυπτό χωρίς να το ενοχλούν, κρατώντας ίσως μια διακριτική στάση. Στη μία ώρα που κάθισα δίπλα του, μια Κυριακή πρωί, με κόσμο να πηγαίνει και να ‘ρχεται, μόνο δυο ζευγάρια πρόσεξαν τη λιτή παρουσία του. Αυτό προστατεύεται, βέβαια, στημένο στο λιτό του βάθρο, στο κέντρο ενός κύκλου εντός του οποίου φυτεύτηκαν εύρωστες αλόες. Τα ανθεκτικά αυτά φυτά, ανθισμένα καθώς είναι τώρα, δημιούργησαν μια, τρόπον τινά, «φρουρά» με τα άνθη τους που δεν επιτρέπει να το προσεγγίσει κανείς. Πατώντας προσεκτικά για να το πλησιάσω, ένιωθα σαν να το ενοχλώ. Αλλά μόνο σαν πήγα κοντά είδα την τέχνη του γλύπτη.

Η μέρα ήταν ηλιόλουστη. Αυτό προσέφερε τη δυνατότητα στο γλυπτό να αποκαλύψει όλη του την κατασκευαστική ρωμαλεότητα. Οι κόγχες των οφθαλμών σαφείς, και εντός τους, ακόμη σαφέστερα τα λεπτά σχήματα των βλεφάρων, η μύτη γρυπή και σαφώς αποκλίνουσα από την ισόρροπη συμμετρία. Αν το παρατηρήσει κανείς από την πλευρά του αριστερού προφίλ, η μύτη ολοκληρώνει με οξύτητα και δυναμισμό το προφίλ αυτό. Ο δυναμισμός και η ευψυχία στη σύλληψη και κατασκευή του γλυπτού αυτού πορτρέτου αποκαλύπτεται παρατηρώντας το από όλες τις πλευρές. Δεν μπορώ να μην τονίσω την έκπληξη που δοκιμάζει ο θεατής βλέποντάς το από τις δύο πλαϊνές πλευρές. Τα πλατιά τμήματα που απαρτίζουν τα πλάγια επίπεδα των ζυγωματικών, της κάτω σιαγόνος, του λαιμού και του πίσω μέρους του κρανίου πάλλονται. Δεν «κρέμονται» από το μέτωπο, αλλά εργάζονται, λες, για να τιμήσουν την αρχή ότι το γλυπτό οφείλει να υπογραμμίζει με την παρουσία του την πυκνότητα του χώρου γύρω από αυτό. Το γλυπτό δεν έχει μία όψη.

Στέκομαι αρκετά πίσω του. Η όψη από αυτή την πλευρά είναι παράδοξη. Η χωρίστρα στα αριστερά αφήνει τον κύριο όγκο των μαλλιών να πέφτει ανάκατα και ατημέλητα προς τα δεξιά καλύπτοντας το δεξιά αφτί και ενσωματώνοντάς το εντός του όγκου τους. Αντιθέτως, και προκαλώντας έκπληξη, το αριστερό αφτί προβάλλει έντονα και εμπλουτίζει με τη μορφή του όλη την αριστερή πλευρά.

Ο χώρος γύρω του είναι ελεύθερος και μπορεί κανείς να το παρατηρήσει στοχαστικά από κάθε πλευρά. Κοιτάζοντάς το βλέπω την οξύτητα του σχεδίου που δημιουργεί σαφή διακεχωρισμένα επίπεδα. Καμία θολούρα και καμία ασάφεια δεν εμποδίζουν την εκδίπλωση των επιπέδων. Αναγκαστικά πάει ο νους μου στη ρομανική και γοτθική γλυπτική των εκκλησιών, στον Donatello και στην υψηλή τέχνη του Tilman Riemenschneider, αλλά και στη δική μας αρχαϊκή γλυπτική, γνώστης και λάτρης της οποίας υπήρξε ο Bourdelle.

Μέρα μεσημέρι και ο ήλιος φωτίζει το γλυπτό καταπρόσωπο, επιτρέποντας την ερριμμένη σκιά της μύτης να παίξει τον δημιουργικό της ρόλο στην πρόσληψη του όγκου που σχηματίζει το παχύ μουστάκι του εικονιζομένου, αλλά και στη σκιά του μουστακιού να αποκαλύψει τις μορφές του κάτω χείλους και του πιγουνιού. Το γλυπτό δείχνει να θέλει να παραστήσει τη ζωή μέχρι τις πιο μύχιες πτυχές της. Σκέπτομαι ότι οφείλω να ξανάρθω κι άλλες ώρες, το πρωί, το απομεσήμερο, το βραδάκι, αλλά και με συννεφιά. Με συννεφιά η οποία δεν επιτρέπει τη δημιουργία της δυνατής αυτής διαλεκτικής σχέσης μεταξύ φωτός και σκιάς.

Πώς άραγε να φαίνεται το γλυπτό τότε;

g

Θεόδωρος Παπαγιάννης

γλύπτης, ομότιμος καθηγητής γλυπτικής της ΑΣΚΤ

«Αφιερώστε τους λίγα λεπτά, θα κερδίσετε πολλά»

Οσοι από μας τους σύγχρονους γλύπτες τοποθετούν γλυπτά στον δημόσιο χώρο, θεωρώ πως το κάνουν συνειδητά γιατί πιστεύουν ότι η γλυπτική στον δημόσιο χώρο δικαιώνει τον ρόλο της τέχνης και γιατί ασκεί τον ευεργετικό της ρόλο και την παιδαγωγική της επιρροή στον πολίτη. Η τέχνη, το έχουν πει πολλοί, με το σιγανό της βέλος εισχωρεί στην ψυχή του ανθρώπου και τον μεταμορφώνει. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε, ότι πόλεις – χώρες που διακοσμούνται με γλυπτά στους δημόσιους χώρους, πάρκα, πλατείες, δημόσια κτίρια, διαμορφώνουν έναν καλύτερο πολίτη, πιο πολιτισμένο.

Τυχαίνει να κατοικούμε σε μια χώρα που η τέχνη έφτασε σε αφάνταστα ύψη και που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στον πολιτισμό της. Ο Παυσανίας περιγράφει στα «Αττικά» του εκατοντάδες γλυπτά που ήταν τοποθετημένα σε πάρκα, σε ιερά, στην Αγορά, στα γυμναστήρια και ασκούσε καταλυτική επιρροή στην προσωπικότητα του πολίτη.

Η σύγχρονη Αθήνα, παρά την καταστροφή που έχει υποστεί το περιβάλλον, παρά την αναρχία που τη χαρακτηρίζει, έχει ευτυχώς μερικές νησίδες τέχνης με σημαντικά γλυπτά, έργα γλυπτικής σπουδαία. Προπαντός, αναφέρομαι στην περιοχή του Ζαππείου, το Α’ Νεκροταφείο που στεγάζει πλήθος σημαντικών γλυπτών, την καταπληκτική τριλογία Ακαδημία, Πανεπιστήμιο, Βιβλιοθήκη, το Πεδίον του Αρεως. Γλυπτά σημαντικά υπάρχουν διάσπαρτα και σε άλλα σημεία της πόλης.

Μια σειρά από έφιππους ανδριάντες π.χ. που ομολογουμένως είναι δύσκολα έργα στολίζουν την Αθήνα σε διαφορετικές σημαντικές θέσεις. Τον έφιππο του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη στην Παλιά Βουλή, έργο του Λαζάρου Σώχου, είναι ένα από αυτά. Ενας άλλος έφιππος ανδριάντας είναι του Καραϊσκάκη στην περιοχή του Ζαππείου κοντά στις στήλες του Ολυμπίου Διός, ο ανδριάντας του Αλέξανδρου, φιλοτεχνημένος από τον γλύπτη και δάσκαλό μου Γιάννη Παππά, αν κι έχω μια ένσταση για το βάθρο.

Τέλος, σημαντικός έφιππος ανδριάντας μεγαλόπρεπος, βασιλεύς γαρ, ο ανδριάντας του Βασιλέως Κωνσταντίνου στο Πεδίον του Αρεως, έργο του Taetriani.

Και μια που είμαι στο Πεδίον του Αρεως, θα αναφερθώ στο μνημείο του Αλέξανδρου Υψηλάντη που ήταν παλιά τοποθετημένο στον χώρο του Πολυτεχνείου και μεταφέρθηκε πριν λίγα χρόνια εκεί, ένα έργο που με συγκινούσε πολύ, δεν υπογράφεται όμως από κάποιον καλλιτέχνη.

Εκεί υπάρχει και μια σειρά σημαντικών προτομών των αγωνιστών του ’21.

Στην πλατεία Βικτωρίας βρίσκεται το ορειχάλκινο σύμπλεγμα του Θησέα που σώζει την Ιπποδάμεια («Θησεύς σώζων Ιπποδάμειαν»), έργο του Ι. Πφουλ.

Σημαντικό ανδριάντα θεωρώ και του Κάνινγκ, στην πλατεία Κάνιγγος, έργο του Chantrey.

Στην οδό Τοσίτσα υπήρχε η μορφή της Βορείου Ηπείρου σε μάρμαρο· τη βρήκα μια μέρα βανδαλισμένη από τους σύγχρονους βάνδαλους, τους διαδηλωτές που την κομμάτιασαν για να πετάνε τα κομμάτια στους αστυνομικούς που προφανώς τους κοιτούσαν! Ηταν έργο του Κωνσταντίνου Σεφερλή. Λίγο πιο πάνω υπάρχει η προτομή της Λέλας Καραγιάννη, έργο της Λουκίας Γεωργαντή.

Μίλησα πιο πάνω για τον έφιππο Κολοκοτρώνη στην Παλιά Βουλή. Εκεί υπάρχουν δυο μαρμάρινοι ανδριάντες του Χαρίλαου Τρικούπη, έργο του Θωμά Θωμόπουλου και του Δεληγιάννη, έργο του Γεωργίου Δημητριάδη του Αθηναίου, όπως υπέγραφε. Στην οδό Μητροπόλεως υπάρχει ο ανδριάντας του Χρυσοστόμου Σμύρνης του Κώστα Δημητριάδη.

Ερχομαι τώρα στη σημαντικότερη περιοχή της Αθήνας που είναι τα σπουδαιότερα γλυπτά, μπορώ να πω πως κάποια έργα από αυτά είναι σαφώς σπουδαιότερα όπως π.χ. ο ανδριάντας του Πατριάρχη Γρηγορίου Ε’, έργο των αδελφών Φυτάλη, όπως και ο ανδριάντας του Ρήγα Φεραίου, έργο του Ιωάννη Κόσσου. Και τα δυο αυτά έργα τα θεωρώ πολύ δύσκολα και νομίζω πως οι καλλιτέχνες αξίζουν τον έπαινό μας. Στον χώρο του Πανεπιστημίου θαυμάζει κανείς τον ανδριάντα του Γλάδστωνα, παρά τους βανδαλισμούς που έχει υποστεί, του Αδαμάντιου Κοραή και του Ιωάννη Καποδίστρια, έργα του Γεωργίου Φυτάλη, του Γεωργίου Βρούτου και του Γεωργίου Μπονάνου αντίστοιχα.

Εξω από το κτίριο της Εθνικής Βιβλιοθήκης υπάρχει ο ανδριάντας του Παναγή Βαλιάνου, ωραίος ανδριάντας με πολύ έξυπνη λύση το ένδυμα που είναι συγχρόνως και στήριγμα. Πάω τώρα στο κτίριο της Ακαδημίας που εκτός των ανδριάντων του Σωκράτη και του Πλάτωνα, αντικρίζουμε τις δύο κολόνες που στηρίζουν την Αθηνά και τον Απόλλωνα. Δεν μπορεί κανείς να μη θαυμάσει αυτά τα δύο έργα του Λεωνίδα Δρόση, την ικανότητά του, το κατόρθωμά του θα έλεγα να στηρίξει αυτά τα δύο τεράστια έργα σε δύο κολόνες και να αντέχουν μέχρι και σήμερα σε κάθε είδους σεισμούς ή κακές καιρικές συνθήκες. Βλέποντας αυτά τα έργα βλέπει κανείς, ειδικά αν είναι της δουλειάς, την αξιοσύνη αυτών των γλυπτών, τη γνώση και τη μαστοριά. Προσωπικά υποκλίνομαι. Θα αναφερθώ σε ένα ακόμη έργο, τον ανδριάντα του Σίμωνος Σίνα, έργο του Λεωνίδα Δρόση, που κάποτε ήταν τοποθετημένος έξω και τον μετέφεραν πάλι μέσα.

Επιστρέφω τώρα πάλι στην περιοχή του Ζαππείου, γιατί όπως είπα στην αρχή υπάρχουν πολλά ακόμα έργα. Μπαίνοντας στον χώρο του Ζαππείου από την πλευρά της λεωφόρου Αμαλίας συναντά κανείς τον ανδριάντα του Ιωάννη Βαρβάκη, έργο του Λεωνίδα Δρόση. Μπροστά από το Ζάππειο, δεξιά και αριστερά της εισόδου, οι ανδριάντες του Κωνσταντίνου Ζάππα και του Ευάγγελου Ζάππα έργα του Γεωργίου Βρούτου και Ιωάννη Κόσσου αντίστοιχα.

Στα όρια του Ζαππείου, στο τέρμα της Ηρώδου Αττικού βρίσκεται το πολύ ενδιαφέρον έργο του Κώστα Δημητριάδη «Ο δισκοβόλος». Απέναντι βρίσκεται το έργο του Δημήτριου Φιλιππότη «Ο ξυλοθραύστης». Και τα δύο αυτά έργα με τη στάση τους και την προσπάθεια την υπερβολική που κάνουν αναδεικνύουν την έντονη μυθολογία.

Και μια που βρισκόμαστε στα όρια του Ζαππείου θα μεταφερθούμε στη δυτική πλευρά να δούμε το μαρμάρινο σύμπλεγμα των Invenit Chapu – Sara Fakker «ΗΕλλάς στον Βύρωνα».

Στο εσωτερικό του Εθνικού Κήπου υπάρχουν αξιόλογες προτομές, μεταξύ αυτών του Ζαν Μωρεάς, έργο του Μπουρντέλ, του Γεωργίου Σουρή, έργο του Δημητριάδη του Αθηναίου, του Ιωάννη Καποδίστρια, έργο του Ιωάννη Κόσσου, του Κωνσταντίνου Παπαρρηγοπούλου, έργο του Τόμπρου, του Διονυσίου Σολωμού, έργο του Θωμόπουλου, και πολλών άλλων.

Σημαντικό έργο είναι και το ανάγλυφο του Αγνωστου Στρατιώτη, έργο του Φωκίωνος Ροκ. Μια που είμαστε κοντά στο Ζάππειο θα αναφέρω τον ανδριάντα του Αβέρωφ που στέκεται μπροστά από το Καλλιμάρμαρο Στάδιο, έργο του Βρούτου, επίσης σπουδαίο έργο. Δεν θα έλεγα το ίδιο για το έργο του Τρούμαν που στέκεται πιο πάνω, επί της Βασιλέως Κωνσταντίνου, το οποίο δεινοπάθησε από τις αλλεπάλληλες κατεδαφίσεις. Είναι έργο σαφώς άτεχνο.

Στη συνέχεια περνάμε από την Εθνική Πινακοθήκη που στην είσοδό της στέκουν έργα του Rodin, του Τάκη και του Νικολαΐδη σε ανοξείδωτο μέταλλο και απέναντι το υπερφυσικό έργο από γυαλί του Κώστα Βαρώτσου.

Αναφέρθηκα ήδη στον Βενιζέλο, έργο του Γιάννη Παππά, σε ορείχαλκο και τον άλλο σε μάρμαρο που βρίσκεται στο κοινοβούλιο, όπως και ο Τρικούπης που στέκεται στη νότια πλευρά.

Θα αναφερθώ και σε ένα έργο δικό μου που βρίσκεται στο εσωτερικό της αμερικανικής πρεσβείας. Είναι ο ανδριάντας του στρατηγού Μάρσαλ. Τον τοποθέτησα στο εσωτερικό για να μην υποστεί όσα και ο Τρούμαν. Και επειδή δεν μπορούσαν να το γκρεμίσουν βρήκαν την ευκαιρία να τοποθετήσουν τη βόμβα στο σπίτι μου!

Στο Α’ Νεκροταφείο, όπως προανέφερα, αυτή τη μεγάλη γλυπτοθήκη, υπάρχουν πάρα πολλά έργα τέχνης σημαντικά όπως και πολλά άτεχνα, ειδικά έργα των νεότερων καλλιτεχνών αν τα συγκρίνεις με παλαιότερα. Θα αναφερθώ μόνο σε λίγα. Το πρώτο που αναφέρω είναι του Αβέρωφ· έργο περίτεχνο, σύνθετο, δύσκολο, μεγαλόπρεπο των Φιλιππότη – Βιτάλη. Την Κοιμωμένη, που είναι στο στόμα όλων, έργο του Γιαννούλη Χαλέπα. Τον ανδριάντα του Τοσίτσα επίσης πολύ ενδιαφέρον μνημείο για τον εθνικό μας ευεργέτη και σταματάω εδώ, όπως προείπα.

Για τα γλυπτά του Α’ Νεκροταφείου δεν φτάνουν πολλά βιβλία να τα περιγράψεις. Τι να πρωτοθαυμάσει κανείς; Τους οικίσκους σημαντικών ανθρώπων, τις προτομές, τις επιτύμβιες στήλες με τα υπέροχα διακοσμητικά στοιχεία; Αφήνω ασχολίαστα επίσης τα γλυπτά της γλυπτοθήκης στο Γουδί. Εκεί αξίζει ένας περίπατος του θεατή γιατί θα έχει την ευκαιρία να δει έργα γλυπτικής νεότερων καλλιτεχνών. Ο χώρος δεν μου επιτρέπει να επεκταθώ.

Με τα γλυπτά της Αθήνας συναντιέμαι συχνά. Εχω περάσει πολλές ώρες θαυμάζοντάς τα. Το ίδιο θα συνιστούσα και στον κάθε πολίτη. Ας τους αφιερώσει λίγα λεπτά, έχει πολλά να κερδίσει.

g

Απόστολος Φανακίδης

γλύπτης

«Ελάχιστα γλυπτά για μια πόλη με τεράστια ιστορία»

Μια βαθιά πληγή αισθάνονται όσοι με πάθος αγαπούν την πόλη της θεάς Αθηνάς, την πόλη με τα οικουμενικά μνημεία της αξεπέραστης αισθητικής πληρότητας, αφού το θέμα «Τα γλυπτά που κοσμούν την πόλη της Αθήνας» εξακολουθεί να παραμένει σημείο για πολλές συζητήσεις.

Δυστυχώς αυτά που σήμερα βρίσκονται σε δημόσιους χώρους, για την εικαστική τέρψη και καλλιέργεια των πολιτών της,  από την ίδρυση του ελληνικού κράτους μέχρι σήμερα είναι ελάχιστα σε σύγκριση με την τεράστια ιστορία της. Ετσι στους περιπάτους μου στρέφω το βλέμμα μου στον «Απόλλωνα» του Λεωνίδα Δρόση, στην Ακαδημία Αθηνών, που δεσπόζει πάνω στον ιωνικό κίονα, ύψους 10 μέτρων, ή στην επιβλητική ηγετική μορφή του έφιππου Κολοκοτρώνη, του Λάζαρου Σώχου, έξω από το Ιστορικό και Εθνολογικό Μουσείο, που θαρρώ ότι εκλύει  όλη τη δυναμική του μεγάλου ήρωα της Επανάστασης, καθώς και στον «Ερωτα Τοξοθραύστη» του Γεώργιου Βρούτου στο Ζάππειο, χωρίς ποτέ να προσπερνώ τον «Ξυλοθραύστη», του Δημήτρη Φιλιππότη, ένα περίφημο γλυπτό, που αρκετές φορές βανδάλισαν άλλοτε για λόγους σεμνοτυφίας, και άλλοτε από βαθιά άγνοια της μεγάλης του αξίας.

Οσον αφορά τους μεγάλους μας σύγχρονους γλύπτες της διασποράς πάλι λιγοστά τους έργα υπάρχουν, στην πόλη των πέντε περίπου εκατομμυρίων κατοίκων, με τα εκατοντάδες πάρκα και πλατείες, όπως η «Κλυταιμνήστρα» της Χρύσας στο Μέγαρο Αθηνών, το «Σινιάλο» του Τάκη στην είσοδο της Εθνικής Πινακοθήκης και απέναντι του ο «Δρομέας» του Βαρώτσου, το έργο του Ζογγολόπουλου «Πεντάκυκλο» στην πλατεία Ομονοίας. Και ούτε λόγος να γίνεται για την ύπαρξη έργων από ξένους γλύπτες, ακόμη και εκείνων που με πάθος υποστήριξαν την αρχαία ελληνική τέχνη, όπως για παράδειγμα ο Μουρ και ο Μπρανκούζι, με εξαίρεση τα γλυπτά του Ροντέν και του Μπουρντέλ στην περίφημη Στέγη Γραμμάτων του Ιδρύματος Ωνάση και στην Εθνική Πινακοθήκη.

Υπάρχουν αρκετοί σημαντικοί γλύπτες στον τόπο μας και αυτό που αξίζει είναι επιτέλους οι δημόσιοι χώροι να κοσμηθούν από μοντέρνα και σύγχρονα γλυπτά ελλήνων και ξένων καλλιτεχνών, εκπέμποντας το μήνυμα της μεγάλης τους αλήθειας.

Αναμφίβολα πιστεύω ότι αν κάποιος σοβαρά ασχοληθεί με την ύπαρξη σημαντικών γλυπτών στους δημόσιους χώρους της, σίγουρα θα της προσέδιδαν μεγαλύτερη λάμψη, σαν η ιστορία της να μην έχει τέλος από τον Φειδία έως και το αύριο.

Αλήθεια πόσο διαφορετική θα ήταν, αν στις κεντρικές εισόδους της Αθήνας για παράδειγμα, από το ιστορικό λιμάνι του Πειραιά ή από την εθνική οδό προς το κέντρο, υπήρχαν σημαντικά γλυπτά; Δεν θα ξεχάσω ποτέ τον γλύπτη Takis, αυτό τον μεγάλο εκφραστή της μαγνητικής και κινητικής γλυπτικής, που τόσο επίμονα ζητούσε στις πανύψηλες καμινάδες των εγκαταλελειμμένων, ως επί των πλείστον, εργοστασίων της οδού Πειραιώς να εγκαθιστούσε αντιπροσωπευτικά του έργα, που θα σηματοδούσαν αυτή την ίδια τη συνύπαρξη και τον διαχρονικό διάλογο της τέχνης. Και φυσικά θα μπορούσαν και οι άλλοι κορυφαίοι μας γλύπτες όπως η Χρύσα να έφτιαχνε τις «Πύλες των Αθηνών», ως συνέχεια του τεράστιου γλυπτού της «Οι πύλες της Times Square» ή αντίστοιχες προτάσεις να είχαν γίνει στον Σκλάβο ή τον Κουνέλλη που να μαρτυρούσαν την ευθύνη της πολιτείας απέναντι στην ένδοξη ιστορία της πόλης.

g

Βασίλης Παπασάικας

γλύπτης, συγγραφέας

«Οι δύο κατηγορίες των γλυπτών της πόλης»

Τα δημόσια γλυπτά της Αθήνας, τα ξεχωρίζω κατ’ αρχήν σε δύο κατηγορίες. Στην πρώτη κατηγορία τοποθετώ κάθε άγαλμα, το οποίο υπακούει στους κανόνες της εικαστικής Τέχνης και του οποίου η μεγάλη σύλληψη και εκτέλεση έλκει κάθε φορά το βλέμμα μας και μας τέρπει δικαιώνοντας έτσι το επίθετό του, αφού κάνει την ψυχή μας ν’ αγάλλεται. Αγάλματα αυτής της αξίας υπάρχουν πάρα πολλά στους δημοσίους χώρους της πόλεως, όπως για παράδειγμα του Θεοδώρου Κολοκοτρώνη μπροστά στην παλαιά Βουλή, ένα πραγματικό αριστούργημα της νεοελληνικής γλυπτικής, έργο του σπουδαίου Λαζάρου Σώχου, ο Δισκοβόλος του Δημητριάδη στο στάδιο, η Μάνα του Καπράλου στο προαύλιο της βουλής, το έφιππο του Μεγάλου Αλεξάνδρου του Ιωάννη Παππά στην οδό Αμαλίας και πολλά άλλα, που για την οικονομία του κειμένου δεν αναφέρω. Αυτό που διακρίνει, κατά την άποψή μου, όλα τα έργα αυτού του είδους, είναι η μετά μεγίστης πνοής και γνώσεως οργάνωσή τους, τόσο ως προς τη σύνθεση όσο και ως προς την πλαστική τους. Με δυο λόγια δηλαδή, οι γλύπτες που φιλοτέχνησαν τα έργα αυτά είχαν αφενός μεγάλη γνώση των γεωμετρικών εφαρμογών και αφετέρου της σχεδιαστικής ιεραρχήσεως στην Τέχνη της Πλαστικής και, τέλος, σοφή επιμέλεια στην οργάνωση του φιλοσοφικού υποβάθρου και των συμβολισμών του έργου.

Στην δεύτερη κατηγορία κατατάσσω όλα τα έργα των κατ’ όνομα γλυπτών, τα οποία και πάλι διαχωρίζω σε δύο υποκατηγορίες. Στην πρώτη τοποθετώ τα γλυπτά όλων όσοι έχουν μεταλάβει ανωτάτης εικαστικής παιδείας, αλλά στερούνται των μεγάλων φυσικών ικανοτήτων, από τις οποίες διακρίνονται οι σπουδαίοι καλλιτέχνες. Τα έργα των ανθρώπων αυτών χαρακτηρίζει το ημιτελές, καμία δηλαδή οργανωτική τους παράμετρος δεν είναι ολοκληρωμένη, κυριαρχούνται από σχεδιαστική αδυναμία, συνθετική σύγχυση και ασαφές έως ανύπαρκτο φιλοσοφικό υπόβαθρο, το οποίο επιδιώκεται να υποκατασταθεί από χονδροειδείς συμβολισμούς. Οι ίδιοι «κανόνες» φυσικά διέπουν και την αρχιτεκτονική εγκατάσταση των ως άνω έργων, οι επιλογές σχημάτων και μεγεθών και των μεταξύ τους σχέσεων καθώς και τούτων προς τους νευραλγικούς εποπτικούς άξονες του συνολικού έργου, είναι είτε τυχαίες είτε απολύτως πλημμελείς. Στην υπολειπόμενη τέλος ενότητα της δεύτερης κατηγορίας ανήκουν τα δημιουργήματα όλων αυτών που χωρίς καμία ικανότητα και κανένα τίτλο σπουδών, έχουν αποφασίσει ότι είναι Γλύπτες, ανθρώπων δηλαδή που η βλακεία και το θράσος τους ξεπερνά και τα όρια της αναισθησίας. Τα «έργα» τους δεν υπακούουν σε κανένα εικαστικό κανόνα, η θέασή τους ενοχλεί και θλίβει κάθε άνθρωπο που διαθέτει ακόμη και στοιχειώδη αντίληψη περί την ομοίωση του ανθρωπίνου προσώπου και σώματος. Και έτσι με την άδεια και την αρωγή των αντιστοίχου «καλλιεργείας» δημοτικών αρχόντων, ο δημόσιος χώρος βρίθει από άθλια «γλυπτικά» υποκατάστατα, των οποίων τα μεγέθη και οι επιβολές εξαρτώνται από το θράσος και την κουφόνοια του κάθε κατά φαντασίαν και δήλωσίν του «γλύπτου».

Αυτά είναι όσα θέλω να πω για τ’ αγάλματα της Αθήνας. Δεν κάνω λόγο για τα «έργα» της καλουμένης σύγχρονης «τέχνης», επειδή απλούστατα δεν είναι εικαστικά έργα, αφού δεν εικονίζουν και μόνον υπακούουν στους βλακώδεις συρμούς που επιβάλλουν οι εκάστοτε περί την τέχνη «σύγχρονες αντιλήψεις», η σοφία του Γιάννη Τσαρούχη μας διδάσκει εξάλλου ότι: «…οι φαεινές ιδέες του καθενός δεν είναι Εικαστική Τέχνη…».

g

Τέλης Σοφιανόπουλος

γλύπτης

«Περισσότεροι ελεύθεροι χώροι, περισσότερα γλυπτά»

Τα υπαίθρια γλυπτά είναι συνυφασμένα με τον δημόσιο χώρο και όπως κάθε τι λειτουργεί μέσα σε αυτόν, το καθένα με τον δικό του τρόπο και τον δικό του σκοπό, έτσι λειτουργούν κι αυτά. Η ζωή μας μέσα στο αστικό τοπίο διέπεται από τις λειτουργικές δομές της πόλης όπως αυτές διαμορφώθηκαν αντίστοιχα με τις ανθρώπινες ανάγκες μέσα στην πάροδο των χρόνων. Η Αθήνα από την ίδρυση του ελληνικού κράτους και μετέπειτα έχει υποστεί πολύ μεγάλες αλλαγές με αποτέλεσμα να αποτελεί ένα ποικίλο μωσαϊκό διαφορετικών ρευμάτων και κινημάτων, αρχιτεκτονικών, πολεοδομικών, κοινωνικών και πολιτικών. Ποια είναι η θέση της γλυπτικής μέσα στην πόλη;

Τα γλυπτά που κοσμούν την πόλη συνιστούν μια υπενθύμιση των γεγονότων της Ιστορίας στο πέρασμα του χρόνου όπως και εμείς είμαστε περαστικοί από πλατείες, πάρκα, δημόσια κτίρια αλλά και σταθμούς μετρό όπως επίσης και υπαίθριους χώρους ιδιωτικών κτιρίων. Από το 1834 με την ανακήρυξη της Αθήνας σε πρωτεύουσα, μέσα σε ένα διάστημα λιγότερο των διακοσίων ετών, η πόλη μεταμορφώθηκε σε μια μητρόπολη εκατομμυρίων κατοίκων από ένα χωριό μόλις επτά χιλιάδων κατοίκων. Ενα διάστημα σχετικά μικρό για τη μεγάλη εξέλιξη της πόλης και σε αντιδιαστολή βέβαια με τις ιστορικές πόλεις της υπόλοιπης Ευρώπης. Μια ιδιαίτερη έμφαση θα έδινα στην περίοδο από το 1834 μέχρι το 1950. Ενας αιώνας και κάτι με κλασικά έργα και τη νεοκλασική αρχιτεκτονική να δεσπόζει και να διαμορφώνει τη νέα Αθήνα μετά την αρχαιότητα. Από τη βυζαντινή και την οθωμανική περίοδο δεν υπάρχουν έντονα στοιχεία στο σύνολο της πόλης. Η δεκαετία του ’50 αποτέλεσε δεκαετία – ορόσημο, η οποία με την αστυφιλία και το σύστημα των αντιπαροχών ήταν η έναρξη της νέας διαμόρφωσης του αστικού τοπίου, με όχι και τόσο φιλικές διαθέσεις. Επομένως, είχαμε τη δημιουργία ενός ασφυκτικού αστικού τοπίου με σκληρές φόρμες που δεν αφήνει χώρο αναπνοής στα υφιστάμενα έργα αλλά και σχεδόν καθόλου για νέα.

Μπορεί ο διαβάτης να έχει μια εύλογη συνομιλία με τα έργα αλλά και το πώς στέκονται αυτά στο τοπίο, είναι αρκετά; Και η αναφορά δεν γίνεται απαραίτητα στην ποσοτική μέτρηση αλλά περισσότερο στο πώς ορίζεται το αστικό τοπίο με τα στοιχεία του, τι υπερέχει, με ποιον τρόπο και ποια αισθητική.

Κλεφτές ματιές της καθημερινότητας ή ένας χαλαρός περίπατος μας αποκαλύπτει μικρές και μεγάλες εκπλήξεις. Θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε κάποια μέρη της πόλης ως θεματικά πάρκα γλυπτικής, χωρίς βέβαια σε αυτή την οπτική, να αγνοούμε τα αρχιτεκτονικά και πολεοδομικά στοιχεία γύρω τους. Μερικά θεματικά πάρκα που θα συναντήσουμε είναι: το Πεδίον του Αρεως, το τρίπτυχο: Πανεπιστήμιο, Ακαδημία, Βιβλιοθήκη μαζί με τη Νομική Σχολή και το Πνευματικό Κέντρο, τον Εθνικό Κήπο, το Ζάππειο και το Καλλιμάρμαρο, το πάρκο Ριζάρη μαζί με την πλατεία της Μεγάλης του Γένους Σχολής απέναντι από το Χίλτον και την Εθνική Πινακοθήκη όπως επίσης και το Πολεμικό Μουσείο. Θα αποτελούσε παράλειψη να μην αναφερθούμε στο μεγαλύτερο υπαίθριο μουσείο γλυπτικής, το Α’ Νεκροταφείο. Ακόμη στη διαδρομή μας θα πρέπει να προστεθούν οι ενδιάμεσες στάσεις στις πλατείες Καραϊσκάκη, Βικτωρίας, Ομόνοιας, Κοτζιά, Κουμουνδούρου, Κλαυθμώνος, Κολοκοτρώνη και την πλατεία Συντάγματος. Επιπροσθέτως θα συναντήσουμε το πάρκο Ελευθερίας με το Μέγαρο Μουσικής, το Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών με την πληθώρα έργων στον προαύλιο χώρο του αλλά και πολλές μικρές γωνίες της πόλης, όπου ξεπηδούν προτομές και μνημεία ιστορικών προσώπων, πολιτικών, ευεργετών, πεσόντων και αντιστασιακών. Αυτός ο περίπατος θα μας ανταμείψει με μια αναδρομή της γλυπτική της νεότερης ιστορίας, περισσότερο στην κλασσική και λιγότερο στη σύγχρονη εποχή.

Οι καμπυλόσχημες και ελεύθερες γραμμές χαρακτηρίζουν την παραστατική και ρεαλιστική γλυπτική με μνημειακή απεικόνιση. Ο χρόνος σταματάει στο καθένα από αυτά τα μικρά και μεγάλα μνημεία εξυπηρετώντας τον σκοπό τους σαν μικρές χρονοκάψουλες για να συνομιλήσουν με το σήμερα. Μια συνομιλία που δεν αφήνει πολλά περιθώρια στο χθες, σκεπάζοντάς το με ψηλά κτίρια και περιορισμένους χώρους. Ταυτόχρονα η αίσθηση που αφήνουν πολλές φορές είναι άκαμπτη και στιβαρή λόγω της αυστηρότητας του χαρακτήρα και της θεματολογίας τους. Είναι το είδος που κατέχει τη συντριπτική πλειοψηφία και μας υπενθυμίζει την άκαμπτη αξία ως γλυπτική μέσα στον χρόνο.

Τη θέση τους στη σύγχρονη εποχή παίρνουν πλέον τα έργα αφηρημένης και αφαιρετικής γλυπτικής, κάτι που ήταν αναμενόμενο τις τελευταίες δεκαετίες με τη ροή των αλλαγών της πόλης και της κοινωνίας. Μια άλλη θέαση και θεώρηση της τέχνης στον δημόσιο χώρο παίρνει τη θέση της. Τα υλικά ποικίλλουν, φεύγουμε από τα κλασικά καθιερωμένα μάρμαρο, γρανίτη και μπρούντζο. Ξεπηδούν από το έδαφος ο χάλυβας, το ανοξείδωτο ατσάλι, το γυαλί, το μπετόν, διάφορα κονιάματα, ο πολυεστέρας, σκληρά υλικά αλλά εύκαμπτα στη μορφή και στο περιεχόμενο. Ακόμα μεγαλύτερο ενδιαφέρον έχουν τα έργα των σταθμών του μετρό. Μια πανδαισία χρωμάτων και μορφών μάς μεταφέρει σε δύο διαφορετικά επίπεδα, από τον εξωτερικό χώρο με τα αδάμαστα στοιχεία της φύσης στους εσωτερικούς υπόγειους χώρους με τεχνικές και σταθερές συνθήκες. Εκεί τα έργα είναι πιο ασφαλή και οι δημιουργοί τους δεν έκαναν καμία έκπτωση σε περιορισμούς, εκφράστηκαν πολύ πιο ελεύθερα κυρίως στη μορφή με φώτα, νέον, πλεξιγκλάς, χαρτόνια, εκτυπώσεις, μουσαμάδες, ακρυλικά χρώματα, ξύλα, σχοινιά, κόντρα πλακέ, καθρέπτες και ηλεκτρικούς μηχανισμούς.

Οι φόρμες και τα θέματα είναι ελεύθερα, μη παραστατικά, εύκαμπτα προς τη σκέψη και το συναίσθημα.

Μέσα σε έναν ασφυκτικό κλοιό τα υπαίθρια γλυπτά τι ρόλο παίζουν για τον πολίτη και το αστικό τοπίο και ποιες είναι οι ανάγκες τελικά αμφότερα; Είναι σίγουρο πως η πόλη χρειάζεται περισσότερο ζωτικό χώρο για τον πολίτη και η δράση του να μην περιορίζεται μόνο στα απολύτως αναγκαία. Οι περισσότεροι ελεύθεροι χώροι θα δώσουν και τόπο για περισσότερα γλυπτά. Η σύγχρονη γλυπτική έχει την πιο μαγική ιδιότητα να μπορεί να προσαρμοστεί στο κάθε τοπίο, δίνοντας την ευκαιρία για περισσότερες δημιουργίες χωρίς να περιμένουμε μελλοντικές αλλαγές του αστικού τοπίου. Ο χρόνος θα κάνει τη δουλειά του.