Θέατρο παρά τον λόγον (Α΄)

Το θέατρο δεν ήταν δυνατόν να μην επηρεαστεί από τις εξελίξεις στην επιστήμη και την πολιτική. Η Ψυχανάλυση, η Πυρηνική Φυσική, η Κοινωνιολογία, η ψυχολογία των μαζών, τα νέα φάρμακα (από την πενικιλίνη και τα ψυχοφάρμακα), το αεροπλάνο, οι δικτατορίες σε όλες τις ηπείρους, το τηλέφωνο, η τηλεόραση, το αυτοκίνητο και ό,τι άλλο ανέτρεψε μια ευθύγραμμη και προβλέψιμη έως τις αρχές του 20ου αιώνα εξέλιξη της ανθρώπινης επέμβασης στη Φύση και την Ιστορία, έφεραν και τη διαφορετική, αιρετική συχνά, αντίληψη για τη φόρμα και το περιεχόμενο της λογοτεχνίας και του θεάτρου. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, που τον στιγμάτισε η βόμβα στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι, έπαιρνε άλλο περιεχόμενο το τραγικό, οδηγώντας συχνά και στην αλλαγή οπτικής πάνω σε έργα, λ.χ. του θεάτρου, που είχαν ιστορία αιώνων. Η μελέτη, π.χ. του «Οιδίποδα», έργου του κλασικού ελληνικού αιώνα, οδήγησε, με τις νέες μεθόδους σκέψης, αλλά και τις νέες εμπειρίες, νέα ήπειρο γνώσης, στη «νήσο» Οιδιπόδειο Σύμπλεγμα.

Κυρίως, όμως, η Ψυχανάλυση επηρέασε καταλυτικά τη θεατρική γραφή, όπως επηρέασε και την καινούργια οπτική της έννοιας της ενοχής και των τύψεων στους θεατρικούς χώρους. Αλλιώς διάβαζε και έβλεπε τον «Αμλετ» ο Βολταίρος και ο Γκαίτε και διαφορετικά ο Μπέκετ ή ο Πιραντέλο. Είναι γεγονός ότι το τραγικό, από τον Αισχύλο ως τον Τσέχωφ, το παράλογο της ύπαρξης διερευνούσε και ανέλυε, μετά, όμως, τον Νίτσε, τον Φρόυντ, αλλά και τη βόμβα της Χιροσίμα, έγινε κοινωνική αρρώστια αθεράπευτη. Αν προσθέσει κανείς και την αρρώστια των πολιτευμάτων του 20ου αιώνα, με την κυριαρχία σε Βορρά, Νότο, Ανατολή και Δύση των δικτατοριών, έχει μια βάση για να κατανοήσει τη θεατρική ματιά που ονομάστηκε Παράλογο.

Ο Ιονέσκο

Πριν κυριαρχήσει η μεγαλοφυία του Σάμιουελ Μπέκετ ήταν ο Ευγένιος Ιονέσκο που άλλαξε την οπτική γωνία του τραγικού μετά τον πόλεμο. Εγραφα το 1974 για το αριστούργημά του «Η πείνα και η δίψα» που σκηνοθέτησε στο Εθνικό Θέατρο ο πάντα πρωτοπόρος Σπύρος Α. Ευαγγελάτος: «Ο κ. Ευαγγελάτος σε δηλώσεις του χαρακτήρισε την «Πείνα και τη δίψα» του Ιονέσκο έργο «φαουστικό». Ο χαρακτηρισμός είναι καίριος. Φωτίζει το γραπτό του Ιονέσκο και το δράμα του συγγραφέα. Κανένας, πράγματι, δεν θα μπορούσε να φανταστεί πως ο «αναρχικός» του 1950 θα κατέληγε να γίνει μέσα σε δεκαπέντε χρόνια ένας ανίατος ρομαντικός. Η «Πείνα και η δίψα» δεν είναι απλώς ένα «φαουστικό» έργο, είναι ένα ολοφάνερο σχόλιο στον «Φάουστ» του Γκαίτε, διανθισμένο με καρυκεύματα από άλλες νεότερες θέσεις φιλοσοφικές που διέτρεξαν το σώμα του θεάτρου τον περασμένο αιώνα.

Ο Ιονέσκο, κατά κανόνα, ήταν πάντα ένας συγγραφέας μονοπράκτων. Τα πολύπρακτα έργα του χωλαίνουν απελπιστικά. Συνήθως σώζονται από την ικανότητα του συγγραφέα να δημιουργεί αυτόνομες και αυτάρκεις θεατρικές σκηνές, ανεξάρτητες ή παράλληλες με τον πυρήνα του κυρίως έργου. Πάντα ξεκινάει από ένα στέρεο ενδόσιμο που τοποθετεί στο κέντρο και στη συνέχεια κεντά ένα πλήθος λεπτομέρειες που φωτίζουν, αλλά σπάνια βαθαίνουν την αρχική πρόθεση. Η γραφή του είναι παρατακτική. Ο Ιονέσκο στα πολύπρακτα έργα του, μ’ όλη την αντιπάθεια στον Μπρεχτ, αφηγείται και η αφήγησή του έχει αρχή, μέση και τέλος. Η διαδοχή των γεγονότων βασίζεται σε έναν αυστηρό σχεδιασμό και υπακούει στον νόμο της αιτίας και του αποτελέσματος. Ας θυμηθούμε τον «Αμεδαίο», τον «Δολοφόνο χωρίς αμοιβή», τον «Ρινόκερω», το «Ο Βασιλιάς πεθαίνει», το «Παιχνίδι της σφαγής». Σε όλα υπάρχει μια «ιστορία», κάποιος ή κάποιοι παθαίνουν κάτι, κάτι συμβαίνει, ανεξάρτητα αν η αιτία είναι ανεξήγητη ή αν εισβάλλει στη δράση απροσδόκητα. Από κει και πέρα λειτουργεί λογικά η ανάπτυξη, σαν καλοκουρδισμένο ρολόι.

Το παράλογο

Το παράλογο στον Ιονέσκο δεν ενυπάρχει στα πράγματα, εισβάλλει, πολλές φορές μηχανικά, αναίτια ή τεχνητά. Ο συγγραφέας παίζει, σαν τα παιδιά. Παρεμβάλλει σε έναν μηχανισμό ένα ξένο στοιχείο και παρατηρεί τον τρόπο που θα αντιδράσει. Γι’ αυτό πολλές φορές το παράλογο του Ιονέσκο ταυτίζεται και σταθμεύει στο παράδοξο. Δεν έχει καμιά σχέση με το παράλογο του Μπέκετ. Ο Ιονέσκο ως κατασκευαστής μύθων είναι πιο κοντά στο βουλεβάρτο από όσο ο καθένας φαντάζεται. Η διαφορά του είναι πως το βλέπει ανεστραμμένο και πως είναι ποιητής.

Στα έργα του πάντα κάποιος αναζητεί ένα χαμένο παράδεισο ή παραδέρνει σε μια κόλαση, για την οποία δεν ευθύνεται ο ήρωάς του. Αυτός πάντα κάτι ψάχνει να πιαστεί, κάτι θέλει να ξεφορτωθεί, κάποιο σχέδιο απορρίπτει, κάποια κατάρα τον σημαδεύει. Ο θάνατος ή ο φανατισμός, οι μηχανές ή οι ιδεολογίες, η αυθεντία ή η ανία καραδοκούν να τον παγιδεύσουν. Αλλοτε απαλλάσσεται, άλλοτε δραπετεύει και άλλοτε πάλι υποκύπτει, κρατώντας κάποια στοιχεία που αφήνουν ελπίδες διαφυγής. Ο Ιονέσκο πιστεύει σε ένα παραδείσιο όραμα ζωής, παιδικό και καθαρό, σε μια πηγή ρέουσα, σε έναν κόσμο που χάθηκε, όχι όμως για πάντα. Τα έργα του είναι γεμάτα μνήμες ανέμελης ευτυχίας και προδομένης νεότητας.

Ο ήρωας του έργου που μας απασχολεί πεινά και διψά, νοσταλγεί τη διακοπείσα γαλουχία του. Το πρόβλημα περιορίζεται σε τρεις αναζητήσεις. Η καθεμιά εξαντλείται σε μια πράξη. Ο Ιονέσκο έχει γράψει και μια τέταρτη, αλλά συνήθως δεν παίζεται. Κάθε έξοδος συνδέεται απευθείας με τον τίτλο και είναι ανεξάρτητη από την άλλη. Ετσι η φόρμα παίρνει μια μορφή διάζευξης. Οχι αποκλειστικής. Το θέμα δεν εξαντλείται. Ενδεικτικά επιλέγονται τρεις θέσεις απέναντι στο αρχικό ενδόσιμο. Μπορούν να πολλαπλασιαστούν. Ο ήρωας, ο Ζαν, κάποια στιγμή θέτει το πρόβλημά του παραδόξως, χρησιμοποιώντας το βασικό αίτημα των ιψενικών Μπραντ και Πέερ Γκυντ: «Θέλω να είμαι ο εαυτός μου». Αλλού όμως η αναζήτησή του ταυτίζεται και λεκτικά με τη βίωση του παρελθόντος χαμένου χρόνου, όπως το θέτει ο Προυστ.

Σχόλιο στον «Φάουστ»

Η αναζήτηση του ατομικού εγώ μέσα από τη δράση στον Ιψεν και η βίωση του χρόνου του παρόντος μέσα από τη γοητεία της μνήμης είναι και πράγματα ασυμβίβαστα, αλλά οπωσδήποτε ξένα από την αρχική πρόθεση του Ιονέσκο να σχολιάσει τον “Φάουστ”. Γιατί εμφανώς τον σχολιάζει. Σε τρεις βασικές του σκηνές. Η “φυγή” της “Πείνας και δίψας” παραπέμπει στον αρχικό μονόλογο του ήρωα του Γκαίτε και στην έξοδο. Η δίψα για την αλήθεια, η απογοήτευση από τη μελέτη της φιλοσοφίας, της ιατρικής και – αλίμονο – της θεολογίας και της αλχημείας, τέλος, τον οδηγεί στα πράγματα, στη ζωή και στη φύση. Με τη διαφορά πως ο Φάουστ, απορρίπτοντας το Λόγο, τον Νου και τη Δράση, αποδέχεται την Πράξη ως αρχή των πάντων. Ο Ζαν φεύγει για το άγνωστο. Ο Φάουστ αποδέχεται τον κόσμο και μετέχει. Η φυγή του είναι συνειδητή και το αντίτιμο ανεκτίμητο. Το “Ραντεβού” του Ιονέσκο παραπέμπει στην “Ελένη” του “Β’ Φάουστ” ή στην “Ελένη” του “Δόκτορος Φάουστους” του Μάρλοου. Θα πρέπει να ομολογηθεί πως εδώ ο Ιονέσκο έχει εξαντλήσει όλη την ποιητική του ευθυβολία. Ο μονόλογος του Ζαν είναι από τα ωραιότερα κείμενα του παγκόσμιου θεάτρου – κι όχι μόνο του σύγχρονου. Η επαφή, όμως, του ήρωά του με την ομορφιά, μ’ όλο που ξεκινάει από μια πλατωνική θέση, δεν γίνεται μεταφυσική δίψα. Πέφτει σε ρομαντικό παραλήρημα. Η ανάμνηση της ομορφιάς καταντάει παθολογία της μνήμης, όχι εμπειρία και αναβαθμός προς την αποκάλυψη. Ο τρόπος που χρησιμοποιεί ο Ιονέσκο τη διαλεκτική είναι ο τρομερότερος φασιστικός δογματισμός. Στο τέλος του έργου ο Ιονέσκο, με σύμβολα, όπως και σε άλλα του έργα απλοϊκά (δεντράκια, λιμνούλες, ειδυλλιακά τοπία), αφήνει να εννοηθεί πως η ελπίδα δεν ναυάγησε και πως η περιπλάνηση του ήρωά του ήταν ένα φιάσκο. Η ευτυχία ήταν εκεί από όπου ξεκίνησε. Τι δηλαδή, η πείνα και η δίψα του ήταν πλαστή; Ολη η περιπέτεια “για ένα πουκάμισο αδειανό”;».