Το λαϊκό Πάσχα

Μεγάλωσα στην ελληνική επαρχία και από παιδί ως την εφηβεία βίωσα τις εποχές που ως λαός πενθούσαμε, είτε στην Κατοχή, είτε στον Εμφύλιο, είτε όταν ζούσαμε με τα δέματα που έστελναν οι συγγενείς από την Αμερική και όσοι είχαν πάρει τους δρόμους της εργατικής σκλαβιάς στη μεταπολεμική Ευρώπη, κυρίως στη Γερμανία, δέκα μόλις χρόνια από τις μαύρες μέρες της γερμανικής κατοχής. Τότε ήταν πιθανό να βρεις δουλειά, όπου αφεντικό ήταν Γερμανός που είχε υπηρετήσει στην Ελλάδα και είχε συμμετάσχει σε εκτελεστικό απόσπασμα ελλήνων πατριωτών.

Δεν κάνω υποθέσεις, έχω γεγονότα. Το 1955 βρέθηκα στο Μόναχο, τελειόφοιτος του Λυκείου, βραβευμένος με ένα ταξίδι στη Γερμανία για ένα διήγημα που είχε δημοσιευτεί, το πρώτο μου, στον τοπικό Τύπο της Λαμίας. Φεύγοντας ένα πρωί από το ξενοδοχείο, συντροφιά με έναν υπάλληλο της ελληνικής προξενικής ομάδας που με ξεναγούσε κι ενώ περπατούσαμε σε έναν μεγάλο δρόμο εμπορικό, μιλώντας ελληνικά, αντιληφθήκαμε πως μας ακολουθούσε ένας άντρας γύρω στα 40 και σε λίγο ο συνοδός μου (εγώ δεν μιλούσα γερμανικά) διαπίστωσε πως μας έβριζε χυδαία. Σταματήσαμε και ο φίλος μου τον πλησίασε και κάτι του είπε στα γερμανικά. Ο υβριστής μας, αφού αντέδρασε, κοκκίνισε από θυμό και απομακρύνθηκε, ουρλιάζοντας. Ο ξεναγός μου μού εξήγησε πως ο τύπος ήταν στρατιώτης πριν από μόλις δέκα χρόνια στην Ελλάδα και φαίνεται πως είχε συλληφθεί από τους αντάρτες και είχε ανταλλαγεί με έλληνες αιχμαλώτους.

Τα χρόνια της μαύρης σκλαβιάς το Πάσχα στην ελληνική επαρχία ήταν υποχρεωτικό να γιορτάζεται ώρες που επέτρεπαν οι εντολές των κατακτητών. Ανάσταση γινόταν το πρωί του Πάσχα και βέβαια δεν περιφερόταν τη Μεγάλη Παρασκευή ο Επιτάφιος. Θυμάμαι στη μικρή επαρχιακή πόλη, πατρίδα της μητέρας μου, που είχε αποσπασθεί στο Γυμνάσιο ο πατέρας μου κι έτσι ζήσαμε, αντίθετα με τους πενόμενους συνέλληνες των αστικών κέντρων, με τα οικιακά προϊόντα, τραχανά, φασόλια, φακές, ελιές, ψωμί ψημένο στον φούρνο της αυλής και στις μεγάλες γιορτές κοτόπουλο ή κόκορας της αυλής και χυλοπίτες που άπλωναν στο σαλόνι του σπιτιού, όταν τις ζύμωναν και τις έκοβαν μερίδες – λωρίδες για να στεγνώσουν, πριν μπουν σε ένα πιθάρι απ’ όπου, όταν ήταν χρεία, έπαιρναν τον δρόμο για την κατσαρόλα στο μαγειριό. Ηταν η ευλογημένη κατά τα άλλα εποχή που μας έσωσε η οικιακή οικονομία, παράδοση αιώνων, όπου το διαιτολόγιο ακολουθούσε την καρποφορία της εποχής, εποχή της ελιάς, εποχή του αμπελιού, εποχή των οσπρίων, εποχή του καλαμποκιού, του σταριού, των χόρτων, εποχή της σφαγής του χοίρου και της συλλογής και του λίπους και του δέρματος (για χρόνια ως παιδί και έφηβος φορούσα παπούτσια και πέδιλα από το γουρουνόδερμα της οικιακής οικονομίας).

Μεγάλη Παρασκευή, στα χωριά και στις πόλεις, τουλάχιστον της Ρούμελης, τα παιδιά γυρίζαν στα σπίτια και ψέλνανε πένθιμα «κάλαντα»: «Σήμερα μαύρο ουρανό, σήμερα μαύρη μέρα, σήμερα έβαλαν βουλή οι άνομοι Εβραίοι για να σταυρώσουν τον Χριστό, των πάντων Βασιλέα». Τα παιδάκια (και τα κορίτσια, τουλάχιστον στη Ρούμελη), περιφερόμενα από τα ξημερώματα στις γειτονιές, είχαν ένα καλάθι στολισμένο με άνθη και η αμοιβή για τα πένθιμα κάλαντα ήταν, συνήθως, αβγά ήδη βαμμένα κόκκινα, κουλουράκια και, όχι σπάνια, και ένα λουκάνικο. Εγώ τουλάχιστον δεν μάζεψα ποτέ χρήματα. (Χρήματα είδαμε σχεδόν έφηβοι μετά τον Εμφύλιο).

Η οικονομία στην ελληνική ύπαιθρο λειτουργούσε με ανταλλαγή προϊόντων. Εδινες μέλι, έπαιρνες λάδι, έδινες κάστανα, έπαιρνες βλήτα, έδινες χυλοπίτες, έπαιρνες μελομακάρονα. Οταν σφάξαμε το γουρούνι, με το δέρμα του πήγαμε στον τσαγκάρη, μας πήρε μέτρα σε μένα και τον αδελφό μου, μας έφτιαξε πέδιλα και εισέπραξε ως αμοιβή το δέρμα που περίσσεψε. Εγώ τουλάχιστον κατοχικά χαρτονομίσματα είδα πολύ αργότερα ως συλλεκτικά!

Θέλαμε δεν θέλαμε τότε ως παιδιά γνωρίζαμε την αξία των πραγμάτων, τη σπάνια απόκτηση, την εποχική διάθεση, την ποιότητα και τη διάρκειά τους. Γιαούρτι σε κεσέ είδα μεγάλος έφηβος, γιατί για χρόνια πήγαινα στον γαλατά με μια κατσαρολίτσα και αγόραζα γιαούρτι χύμα, μια κουταλιά για κάθε παιδί, εμείς τρεις κουταλιές! Και ύστερα να τις μοιράσει σε ίσες μερίδες η μητέρα στο σπίτι! Τη Μεγάλη Παρασκευή δεν στρώνονταν τραπέζι στο σπίτι. Τρώγαμε κάτι πρόχειρο στα όρθια, ποτέ βέβαια ζωικό προϊόν, ποτέ κάτι που είχε αίμα. Στο σπίτι υπήρχε πάντα από την εποχή της γιαγιάς μια Σύνοψη, ένα ογκώδες μικρού σχήματος βιβλίο με όλες τις θρησκευτικές τελετές: σελίδες με τα κείμενα των κηδειών, των μνημοσύνων, των βαπτίσεων, των γάμων, των νηστειών, των Απόκρεω, του Πάσχα, των Χριστουγέννων, ξόρκια για τους λοιμούς, τους λιμούς, τους σεισμούς, τις αρρώστιες. Τελετές για την ενηλικίωση, την επιστροφή των ξενιτεμένων, τη βασκανία, τάματα για τα χαμένα, κατευόδια για τους ταξιδεύοντες, ακόμη και ευχές για τους στρατευμένους, τους εν φυλακή!

Σε αντίθεση με όσα έχω αντιληφθεί στις καθολικές και προτεσταντικές κοινωνίες, στην ορθόδοξη παράδοση πρυτανεύει περισσότερο το λαϊκό ήθος και τίποτα δεν θυμίζει ή δεν υποχρεώνει σε πειθαρχία δογματικών αρχών και συμπεριφορών. Η γιαγιά μου δεν είχε ιδέα από το τρισυπόστατο ή την ιεραρχία Πατρός, Υιού και Αγίου Πνεύματος. Αμφιβάλλω, αν ένας Ιταλός, Γάλλος, Γερμανός ή Νορβηγός χριστιανός μπορεί να αντιληφθεί το πνεύμα, το ήθος, την ατμόσφαιρα ενός διηγήματος του Παπαδιαμάντη, ούτε τα δρώμενα ενός λαϊκού ή χωριάτικου γάμου ή το γεύμα της παρηγοριάς το βράδυ μετά την ταφή συγγενούς, φίλου και γείτονα. Εξάλλου η διαφορά ξεκινάει από τους λειτουργούς. Μόνο στον ιταλικό Νότο με τον Δον Καμίλο θα βρεις μια αναλογία τελετουργικού και λαϊκού πανηγυριού.  Ο καθολικός Βορράς και ο προτεσταντικός κόσμος έχουν συνήθως εγγράμματους, μορφωμένους ιερείς. Οι παπάδες του Παπαδιαμάντη είναι λαϊκοί άνθρωποι και οι ψαλτάδες συνήθως είναι επαγγελματίες, κουρείς, αγρότες, μικρέμποροι που γνωρίζουν την κάθε Ακολουθία εκ πείρας και μαθητείας σε παλιότερο «δάσκαλο»!

Σε δύσκολα χρόνια, Κατοχή, Εμφύλιος, ακόμη πιο πρόσφατα δικτατορία, στο πασχαλινό πρωί ψήναμε με οικογενειακούς φίλους που ήταν ψάλτες και έσερναν παρέα τον παπά της ενορίας με γυναίκα και παιδιά (διότι στην Ορθοδοξία, σε αντίθεση με τους Καθολικούς, ο κλήρος έγινε έγγαμος). Και πάντα θαύμαζα πως ο ψάλτης ή ο παπάς που είχε κελαηδήσει τη Μεγάλη Εβδομάδα τους ύμνους στον Νυμφίο, τον νεκρό και τον αναστάντα θεό, γύρω από τον οβελία έπιανε τα κλέφτικα, τα τραγούδια της ξενιτιάς, τους μπάλους και τους συρτούς και σε ώρες που το κρασί κυριαρχούσε ερχόταν και του αρχιδιάκου η αυλή, οι βαλαντωμένες χήρες και οι πολύπειροι πραματευτάδες.

Στις γειτονιές με τις πολυκατοικίες στα μεγάλα αστικά κέντρα απουσιάζει δυστυχώς η λαϊκή γιορτή του Πάσχα. Ισως γι’ αυτό τις μέρες αυτές οι μνήμες, οι γεύσεις, οι ρυθμοί, οι χοροί ξαναγυρίζουν στην επαρχία μαζί με νοσταλγούς που θυμίζουν ευτυχώς ακόμη Παπαδιαμάντη.