«Ενας αθλητής εσωτερικών αγώνων»

^«Χάρηκε όταν έχασε το δρόμο και έφτασε σκαλωμένος σ’ ένα βράχο να κινδυνέψει. Εκεί σε μια σχισματιά βρήκε δυο λουλούδια. Ηταν μονοκοτυλήδονα της οικογενείας των κρινοειδών. Τον ακριβή προσδιορισμό τους θα επιτύγχανε στο κατάλυμα αργότερα. Τον ενθουσίασε όμως η λεπτομέρεια ότι και τα δύο, ενώ ήταν όμοια στη γενικότητά τους, διέφεραν. Του ενός ο ύπερος σχηματίζονταν από 6 καρπόφυλλα, ενώ του άλλου μόνο από 5».  Ηταν συμπτωματικά Απρίλιος του 1935, όταν κυκλοφόρησε – από την τυπογραφία Νικολαΐδου – το πρώτο μυθιστόρημα του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη, με τίτλο «Αντρέας Δημακούδης – ένας νέος μονάχος». «Μια εικόνα της ερωτικής απαλλοτριώσεως του εγώ» χαρακτήριζε το βιβλίο ο συγγραφέας, ο οποίος τότε υπέγραφε με το ψευδώνυμο Σταυράκιος Κοσμάς. Ο ήρωάς του ήταν ένας 20χρονος έλληνας φοιτητής από τη Θεσσαλονίκη – γενέθλια πόλη του Πεντζίκη -, ο οποίος περιδιαβάζει στο Στρασβούργο χωρίς να καταφέρει τίποτε με τις φιλίες ή τον έρωτα με τη Ρενέ Σέγκερ. Βασανίζεται και στο τέλος πνίγεται «στο ρεύμα του μεγάλου ποταμού».

Ογδόντα οκτώ χρόνια μετά, οι εκδόσεις Δόμος επανεκδίδουν το έργο ως το πρώτο στη σειρά με την εργογραφία του Ν.Γ. Πεντζίκη (και ενώ έχει μεσολαβήσει μια δεύτερη έκδοση το 1977 από τις Αγροτικές Συνεταιριστικές Εκδόσεις). «Ο ήρωάς του θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ένας αθλητής εσωτερικών αγώνων – και ως ένα σημείο το ίδιο ισχύει και για τον συγγραφέα. Μια τέτοια εικόνα θα πάρουν οι αναγνώστες του 2023», μας λέει ο Γαβριήλ Πεντζίκης, ο οποίος επιμελείται το συγγραφικό και εικαστικό έργο του πατέρα του. «Θα διαβάσουν επίσης μια τεχνική πολύ προχωρημένη στο μυθιστόρημα. Στιγμές στιγμές οι εντυπώσεις είναι σαν να βλέπει κανείς ταινίες του γερμανικού εξπρεσιονισμού».

Η επανέκδοση συστήνει τον συγγραφέα που θα γινόταν ο Ν.Γ. Πεντζίκης στην αφετηρία του. «Είναι το πρώτο έργο και υπακούει σε λογοτεχνικές συμβάσεις της εποχής· αυτές που “ανατινάζει” στο κατοπινό έργο του. Ο ήρωάς του, για παράδειγμα, ακολουθεί τους απροσάρμοστους ήρωες των ελληνικών γραμμάτων. Στα μυθιστορήματα όλοι αυτοί είτε συνθλίβονται από το κοινωνικό σύνολο είτε εντάσσονται σε αυτό και χάνουν την ταυτότητά τους. Ο Πεντζίκης υπακούει στον κανόνα και οδηγεί τον αντιήρωα στην αυτοκτονία. Αλλά ήδη στον “Αντρέα Δημακούδη” διακρίνει κανείς όλα τα χαρακτηριστικά που θα αντικρίσει στα μετέπειτα έργα: το τρομερά εξασκημένο μάτι, τη γρήγορη διατύπωση, τις πινελιές διάστικτες από την πραγματικότητα – ας μην ξεχνάμε τη ζωγραφική διάσταση. Οταν αισθανθεί “απελευθερωμένος”, θα οδηγηθεί στη διακεκομμένη ή εγκιβωτισμένη αφήγηση και τον εσωτερικό μονόλογο», αναφέρει ο Γ. Πεντζίκης.

Οι επανεκδόσεις

Σύμφωνα με τον σχεδιασμό του Δόμου, παράλληλα με τον «Αντρέα Δημακούδη» θα κυκλοφορήσουν οι «Μαρτυρίες χαμού και δεύτερης πανοπλίας»: 16 κείμενα τα οποία είχαν συστεγαστεί στην προηγούμενη έκδοση του 1977. Από τους τίτλους μπορεί να υποπτευθεί ακόμη και ο νεότερος αναγνώστης την αισθητική τοπιογραφία του συγγραφέα. Ανάμεσά τους: «Υποσυνειδήτου κλίμαξ και σουρρεαλισμός», «Ο κόσμος των Βυζαντινών», «Προσπάθεια εντόπισης της βυζαντινής τέχνης στο σήμερα», «Αθως, η δεύτερη πανοπλία», «Μυστικιστικές απόψεις πάνω στην τοιχοποιία των εκκλησιών της Αρτας». «Η ματιά του Πεντζίκη στην Ιστορία αλλάζει και μεταβάλλεται. Υπάρχει, όμως, ένας σταθερός γνώμονας. Ο μαγνητικός Βορράς στην πυξίδα του είναι το Βυζάντιο. Είναι Σαλονικιός. Ξυπνάει και βλέπει τον Λευκό Πύργο, όχι την Ακρόπολη, για να το περιγράψω με μία εικόνα. Από το σημείο αυτό – την αποδέσμευση από τη βαρύτητα των μνημείων – θα φτάσει το 1966 στο “Μυθιστόρημα της κυρίας Ερσης”. Εκεί αναφέρει ότι ο μόνος τρόπος για να καταλάβουμε την αρχαία κληρονομιά είναι να κλείσουμε τα μάτια και με τα χέρια να ψηλαφήσουμε τις εγχάρακτες περιγραφές. Η συμμετοχή των αισθήσεων είναι κάτι συναρπαστικό και η ψηλάφηση ανάγει την “ταπεινή” αφή στο επίπεδο της όρασης. Δημιουργείται ένα ολόκληρο τοπίο», επισημαίνει ο Γ. Πεντζίκης.

Στόχος των εκδόσεων είναι στο Διεθνές Φεστιβάλ Βιβλίου Θεσσαλονίκης (7 Μαΐου) να παρουσιαστεί, εκτός των επανεκδόσεων, και μια επετειακή έκδοση, που θα συνοδεύεται από CD με την ομιλία του Ν.Γ. Πεντζίκη από την αναγόρευσή του σε επίτιμο διδάκτορα Φιλοσοφίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Θα ακολουθήσει το σύνολο των έργων του και κάθε τόμος θα συμπληρώνεται με σχόλια, εργογραφία, πρώτες κριτικές και αλληλογραφία του συγγραφέα. «Το ενδιαφέρον για τις εκδόσεις μας ήταν ότι πρόκειται για έναν αμιγώς μοντερνιστή και ριζοσπαστικό δημιουργό, από τους λίγους που διαθέτει η ελληνική πεζογραφία, ενώ παράλληλα μένει συνδεδεμένος με την παράδοση και τον τόπο. Ειδικά από το δεύτερο έργο, το “Πεθαμένος και Ανάσταση” του 1944, επηρεάζεται από τον Τζόις και τον εσωτερικό μονόλογο», επισημαίνει στο «Νσυν» ο Γιώργος Πινακούλας από τον Δόμο, ο οποίος μαζί με τον ιδρυτή Δημήτρη Μαυρόπουλο συνεργάζονται για τις επανεκδόσεις, με τη στήριξη του Γιώργου Μπιλάλη των εκδόσεων Εν Πλω. «Αισθανόμαστε τυχεροί επειδή συνεργαζόμαστε με τον Γαβριήλ Πεντζίκη, ο οποίος επιμελείται με προσοχή επί χρόνια το έργο του πατέρα του, και νομίζω ότι το αποτέλεσμα θα ικανοποιήσει και τη νεότερη γενιά αναγνωστών».