Αμερικανικό μπουλβάρ

Το θέατρο των μεγάλων αστικών τετραγώνων στο Παρίσι ονομάστηκε μπουλβάρ, δηλαδή θέατρο των λεωφόρων. Στις ΗΠΑ τα μεγάλα εμπορικά θέατρα είναι στο Μανχάταν. Οταν βρέθηκα εκεί πριν από χρόνια πολλά, μέτρησα σε ένα μεγάλο οικοδομικό τετράγωνο έξι θέατρα, πρόζα και μιούζικαλ, και λίγο απόκεντρα μικρά θεατράκια ολίγων θέσεων με έργα πρωτοπορίας.

Σήμερα σε αυτή την αναδρομή στο παγκόσμιο θέατρο, όπως αποτυπώθηκε στην ελληνική θεατρική αγορά, θα αναφερθώ στο αμερικανικό μπουλβάρ που, σε αντίθεση με το γαλλικό μοντέλο, όπου κυριαρχούν ο γάμος, η μοιχεία και η πολυτελής πορνεία, στη Νέα Υόρκη και στο Λος Αντζελες κυριαρχεί ένα θέατρο με κοινωνικές προσεγγίσεις. Από το δράμα των μεταναστών έως τους εργάτες στα λιμάνια και την αμερικανική αγορά, όπου σταδιοδρομούν φτωχόπαιδα που κατακτούν τις αγορές και μαφιόζοι απατεώνες. Ετσι σήμερα, σε αυτή την αναδρομή στην ελληνική παραστασιολογία, όπου είχα την τύχη επί μισό αιώνα να απολαμβάνω και να εκφράζω τη γνώμη μου, θα μείνω σε μερικά έξοχα δείγματα του θεάτρου των αμερικανών αστών και των χιλιάδων επισκεπτών της Νέας Υόρκης.

«Μικρές αλεπούδες»

Το 1972-73 στο θέατρο Διάνα η μεγάλη ηθοποιός Κυρία Κατερίνα, η εξαίσια Ελλη Λαμπέτη και η πρωτοεμφανιζόμενη, ταλαντούχα Κάτια Δανδουλάκη, μαζί με πολλούς άλλους καλούς ηθοποιούς, πρωταγωνίστησαν στο διάσημο έργο της Λίλιαν Χέλμαν «Μικρές αλεπούδες», που είχε παλιότερα παιχθεί και από τη σύμπραξη Κοτοπούλη – Κυβέλης! Εγραφα στην κριτική μου τον Φλεβάρη του 1973: «Η Λίλιαν Χέλμαν, κάπου εκεί στον Μεσοπόλεμο, τράβηξε την προσοχή με τη στέρεη τεχνική της και τους καλοστημένους χαρακτήρες της. Θα μείνουν στο ρεπερτόριο μόνο “Η ώρα του παιδιού” και οι “Μικρές αλεπούδες” για δύο ιδιαίτερα λόγους. Πρώτον γιατί προσφέρουν αβανταδόρικους ρόλους στους ηθοποιούς κι ύστερα γιατί εισάγουν στο θέατρο τον “κακό” χαρακτήρα που “φέρει” την κακία του, ανεξάρτητα από τις κοινωνικές δομές. Η Χέλμαν ουσιαστικά έγραψε έναν ρόλο για τρεις ηλικίες και δύο φύλα. Το μικρό “κακό” κορίτσι στην “Ωρα του παιδιού”, τη Ρεγγίνα στις “Αλεπούδες” και τον ρουμάνο κόμη στη “Φρουρά στον Ρήνο”. Αυτός ο χαρακτήρας είναι εκ των προτέρων εμποτισμένος από μια κακία διαβολική. Το δράμα είναι ο τυπικός χρόνος και τόπος που το σημαδεμένο αυτό πρόσωπο ενεργεί και δημιουργεί τις θεατρικές συγκρούσεις. Τη μια φορά επεμβαίνει στον περίγυρο και τον διαλύει με τη συκοφαντία, την άλλη με την ψυχρή υπολογισμένη και θανατηφόρα σκληρότητα, την άλλη με τον εκβιασμό. Το ανθρώπινο περιβάλλον που δέχεται την υπόθεση δεν είναι πάντα αθώο. Η αιφνίδια είσοδος του κακού ξεσκεπάζει τις ανθρώπινες αδυναμίες, τις μικρότητες και εκβιάζει τις υπνώττουσες συνειδήσεις. Παράλληλα κάποια ανυποψίαστα πλάσματα, τα θύματα συνήθως, είτε αφυπνίζονται και αυτά είτε καταρρέουν και δίνουν την ευκαιρία στη συγγραφέα για τα αγαπημένα της μελοδραματικά κρεσέντι. Οι “Μικρές αλεπούδες”, έργο μονοσάλονο, όπως λέμε συνήθως, καταγράφει με έναν επιφανειακό και κραυγαλέο ρεαλισμό, της εμπορικής καταναλώσεως, τον αλληλοσπαραγμό μιας αμερικανικής οικογένειας του Νότου. Δύο αδελφοί και μια αδελφή αμιλλώνται σε σατανικούς ελιγμούς ο ένας εις βάρος του άλλου και όλοι μαζί εις βάρος του συζύγου της αδελφής, με σκοπό το κέρδος. Σε δεύτερο πλάνο κινούνται άλλα τρία πρόσωπα, η γυναίκα του ενός, ο γιος του και η κόρη της αδελφής, που αποτελούν αντιστικτικές μελωδίες. Ο γιος είναι κακός σαν τον πατέρα του, η κόρη καλή σαν τον πατέρα της. Η κληρονομικότητα παίζει βασικό ρόλο στη διαμόρφωση των χαρακτήρων και στην τελική λύση του δράματος. Βασικότερο ρόλο από μια επιπόλαιη κοινωνιολογία που φαίνεται να θέλει να προβάλει η συγγραφέας. Γιατί δεν φαίνεται και πολύ πειστική η εξιδανίκευση της παλιάς αριστοκρατίας του Νότου και η απόλυτη καταδίκη των νεόπλουτων που τη διαδέχθηκαν. Το έργο προδίδει μια δειλή, πρώιμη και αφελή σοσιαλιστική ερμηνεία της φυλετικής πολιτικής που μένει ξεκρέμαστη και φωνακλάδικη. Εχει το προσόν να προσφέρει ρόλους. Μονοκόμματους ίσως, αλλά καλά ζυγιασμένους, σοφά μονταρισμένους, οι συγκρούσεις είναι διαγεγραμμένες έξυπνα και το παιχνίδι καλά μοιρασμένο».

«Ονειροπαρμένη»

Ο Ελμερ Ράις είναι ένας έξοχος μάστορας του αμερικανικού μπουλβάρ, που έργο του πρωτοανέβασε η μεγάλη Κυρία Κατερίνα το 1937 και στα νεότερα χρόνια ο Μουσούρης με τη Βαλάκου θριάμβευσαν στο έργο του «Σκηνές του δρόμου». Το 1988 ο Μάριος Πλωρίτης ξεσκόνισε και διασκεύασε το έργο του Ράις «Ονειροπαρμένη» και ο Γιάννης Διαμαντόπουλος το δίδαξε με ταλαντούχους ηθοποιούς. Με τίτλο της κριτικής μου «Καταφύγιο ονείρων» έγραφα στα «ΝΕΑ»: «Ο Ράις υπήρξε ένας πρωτοπόρος αμερικανός δραματουργός, πνεύμα ανήσυχο, δοκίμασε διάφορες φόρμες, εκμεταλλεύτηκε ποικίλες τεχνικές, κατέφυγε σε ενδιαφέροντα πειράματα για να απλώσει πάνω στη σκηνή το πρόβλημα του αμερικανού ανθρώπου και το αδιέξοδο του αμερικανικού ονείρου. Ιδού, η κωμωδία “Ονειροπαρμένη” (που εδώ παίχθηκε με τον τίτλο “Ονειρα… όνειρα”) δεν είναι τίποτε άλλο από μια σύνθεση της κινηματογραφικής τεχνικής και της κοινωνικής κριτικής, δύο σημαντικών στοιχείων της αμερικανικής προπολεμικής και μεταπολεμικής δραματουργίας. […] Ετσι ο Ράις το 1945, σε μια εποχή που η Αμερική βγαίνει από τον πόλεμο νικήτρια και ταυτόχρονα φορτωμένη την ενοχή της βόμβας, γράφει αυτό το ανάλαφρο, αλλά καθόλου απλοϊκό, έργο. Ισως σήμερα η κοπέλα που βγαίνει από τα αδιέξοδά της, διοχετεύοντας στο όνειρο τις επιθυμίες της, τις αδυναμίες της ή τις δυνατότητές της, να μας φαίνεται οικεία, διπλανή, καθημερινή, κοινής εμπειρίας συγγενής. Θα έλεγα πως ο Ράις για την πατρίδα του δεν πρωτοτυπεί, αφού φαίνεται να μεταγράφει την “Κρυφή ζωή του Γουόλτερ Μίτι” του Θέρμπερ για θηλυκό ήρωα. Οπως και να ΄ναι, ο Ράις, μάστορας της τεχνικής του κινηματογράφου, στο θέατρο έγραψε μια θαυμάσια κωμική ελεγεία για τον ανικανοποίητο έρωτα, την κοινωνική αποκατάσταση, την κοινωνική προβολή, την ερημιά του φύλου, τη μοναξιά, την εκδίκηση, την αλαζονεία του επαγγέλματος και τόσα άλλα σύνδρομα της χαμοζωής».

«Φήμες»

Κλείνω με το αμερικανικό μπουλβάρ με τον κυρίαρχο για χρόνια στο Μπρόντγουεϊ Νιλ Σάιμον και το έργο του «Φήμες» που ανέβασε στο θέατρο Ιλίσια ο θίασος Αλεξανδράκη – Γαληνέα το 1989: «Ο Νιλ Σάιμον δεν είναι ένας από τους συγγραφείς που εκτιμώ ιδιαιτέρως – δεν είναι ένας καραμπινάτος διαχειριστής της παράδοσης του μπουλβάρ, καμώνεται τον σοβαρό και πάει τάχα να εμβαθύνει και να προβληματίσει. Απευθυνόμενος στον μέσο τηλεορασόπληκτο Αμερικανό, τον ταΐζει με οικεία θέματα, τάχα πικρώς και κοινωνιολογικώς παγιδευμένα. Ιδού, όμως, που αποφάσισε να κάνει πλάκα, να παίξει, να αφεθεί στις χαρές της φάρσας. Στο τελευταίο έργο του “Φήμες” βάζει όλους τους γνωστούς από άλλα έργα του αμερικανούς τύπους, τις ξυπόλητες του πάρκου, τους εξόριστους των λεωφόρων, τα παράξενα ζευγάρια και τους ήρωες των πρώτων σελίδων, να πέφτουν στην παγίδα μιας απροσδόκητης φάρσας που τους αποκαλύπτει ακόμα πιο γυμνούς και πανικόβλητους. Οσο κι αν ο Σάιμον προσπαθεί να κρατήσει τη συγγραφική του σοβαρότητα, γοητευμένος από τη γεωμετρία, την καλλιγραφία, τις αναλογίες και τις προοπτικές φυγής της φάρσας, παρασύρεται στο μεθύσι των απρόοπτων, των απίθανων και απροσδιόριστων παραγόντων. Οι “Φήμες” είναι μια φάρσα πανικού για τέσσερα ζευγάρια και έναν αστυφύλακα. Η φάρσα μισεί τους χαρακτήρες, μισεί την ψυχολογία, μισεί το βάθος, σχεδιάζει την τρίτη διάσταση με φυγές πάνω σε ένα χαρτί δύο διαστάσεων. Η φάρσα εμπλέκει τύπους σε περίπλοκες καταστάσεις. Δεν την αφορά η απόδοση μιας μηχανής, αλλά ο μηχανισμός ως μηχανισμός. Η φάρσα είναι σχεδόν η μεταφυσική της πλοκής. Στη φάρσα η πλοκή είναι η ουσία».