Εμπειρικές διαστρωματώσεις

Είχα πατέρα φιλόλογο και βρέθηκα από την κούνια μου δίπλα σε βιβλιοθήκες. Πήγα σχολείο σε δύστοκες εποχές, μέσα στην Κατοχή στην Αταλάντη, όπου ο πατέρας μου είχε πετύχει μετάθεση για να μπορέσουμε να έχουμε ένα πιάτο φαΐ την εποχή της μεγάλης κατοχικής πείνας. Η αγροτική οικογένεια της μητέρας μου είχε χωράφια, μποστάνια, σιτάρια, κότες, γαλοπούλες, γουρούνια, σταφύλια, ακόμη και μεταξοσκώληκες. Ετσι, από πολύ μικρή ηλικία, πριν πάω σχολείο, είχα μια πληθώρα από γνώσεις, κυρίως στον παραγωγικό τομέα της κοινωνικής ζωής. Εχω και άλλοτε αναφερθεί σε αυτή την ευλογία μέσα στην τραγωδία του τόπου μου.

Η μάνα μου και οι ανύπαντρες αδελφές της ζύμωναν, μαγείρευαν, ύφαιναν, έσπερναν, θέριζαν, είχαν κάδες με ελιές, βαρέλια με λάδι, κρασί, τουρσιά, έγνεθαν, κούρευαν τα ζώα και κουβαλούσαν νερό από το πηγάδι που δέσποζε στην αυλή του σπιτιού της γιαγιάς. Από την ηλικία των 5 ετών μαθήτευα σε αυτές τις εξαίσιες τελετουργίες της παραγωγής αγαθών. Αργότερα ως δάσκαλος, όταν είχα να διδάξω κείμενα που περιέγραφαν ασχολίες, μεθόδους, πρακτικές του βίου, γνώριζα από την πρώτη ματιά πότε ο συγγραφέας είχε προσωπική εμπειρία των γεγονότων του βίου, κυρίως στον τομέα της παραγωγής αγαθών, και πότε αντέγραφε, χωρίς να υποψιάζεται ούτε τις ικανότητες του παραγωγού, ούτε τις αντοχές των υλικών, άρα και τη στρατηγική κατάκτησης του πλούτου και της χρηστικότητας των υλικών.

Την ίδια εποχή, μόλις είχα μάθει να διαβάζω, ο πατέρας μου είχε την ιδέα και την προσωπική θεωρία ότι οι κατακτήσεις βίου, άρα και η μάθηση, πρέπει να γίνονται με έφοδο στην καρδιά των γνώσεων, χωρίς παραχωρήσεις. Ετσι, μαζί με το αναγνωστικό μου, βρέθηκα να διαβάζω τις ελεύθερες ώρες μου τον «Πινόκιο», τα «Λόγια της πλώρης» του Ανδρέα Καρκαβίτσα, Μενέλαο Λουντέμη, Αγγελο Δόξα, Ηλία Βενέζη, αλλά και τους «Φτωχούς» του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, την «Ανάσταση» του Λέοντος Τολστόι, την «Πείνα» του Κνουτ Χάμσουν, διηγήματα του Λουίτζι Πιραντέλο και, βεβαίως, και τους «Αθλιους» και την «Παναγία των Παρισίων» του Βίκτωρος Ουγκώ. Παράλληλα, μυήθηκα στη δημοτική ποίηση και, κυρίως, στις Παραλογές και στα Ακριτικά Τραγούδια και στις συλλογές με τα παραμύθια του μεγάλου λαογράφου Γεωργίου Μέγα. Τον Μέγα τον γνώριζα 15 χρόνια πριν τον απολαύσω ως Καθηγητή στη Φιλοσοφική Σχολή. Σε μια εκδρομή της Σχολής στην Σπάρτη βρέθηκα δίπλα του στο ίδιο κάθισμα στο πούλμαν και του αποκάλυψα την ευγνωμοσύνη μου που από τόσο νωρίς μυήθηκα με τις συλλογές του με ποίηση, παραδόσεις, ήθη και έθιμα του λαού μας. Συγκινήθηκε και έφτασε να αναφέρεται στο αμφιθέατρο ονομαστικά στο πρόσωπό μου, εκπλήττοντας τους συμφοιτητές μου.

Ως δάσκαλος αργότερα ακολούθησα την τολμηρή του μέθοδο και καθοδηγούσα τους μαθητές μου να ανακαλύπτουν ακόμη και σε προεφηβική ηλικία τη μεγάλη λογοτεχνία. Θα πουν, βέβαια, μερικοί με το δίκιο τους πώς ένα παιδί 13 ετών μπορεί να κατανοήσει τον Ζολά ή τον Μαρκ Τουέιν ή τον Καζαντζάκη, τον Τερζάκη, τον Κόντογλου, τον Χατζή, τον Κοσμά Πολίτη, τον μεγάλο Μυριβήλη. Είναι, αγαπητοί φίλοι, όπως με το κολύμπι, που η πείρα λέει πως ήδη από μωρό το παιδί πρέπει να το αφήνουμε στη θάλασσα να κολυμπήσει, με εποπτεία πάντα, ακολουθώντας ένα πανάρχαιο ένστικτο.

Ενα παιδί 13-14 ετών απολαμβάνει στην «Ανάσταση» του Τολστόι τα συνταρακτικά γεγονότα, μια εκπληκτική μύηση στην περιπέτεια του βίου, πιθανή να συμβεί στον καθένα, κάθε εποχή. Με τον καιρό, σε ωριμότερη ηλικία, ο αναγνώστης θα συλλάβει τις υπόγειες διαδρομές, τις πνευματικές πορείες, τα συναισθηματικά προικιά των ηρώων. Ιδού γιατί το αριστούργημα των αιώνων, η «Ιλιάδα» ή η «Οδύσσεια» γοητεύουν τα παιδιά, συνεπαίρνουν τους εφήβους, συγκινούν τους ώριμους και παρηγορούν τους γέροντες. Κάθε φορά που διαβάζω μέσα σε 60 χρόνια το λ της «Οδύσσειας» ανακαλύπτω κάτι που είχε διαφύγει τις προηγούμενες φορές. Οταν πριν από χρόνια στο Εξετερ της Αγγλίας βρέθηκα σε πάρτι φοιτητών ελληνικής γλώσσας, για να με τιμήσουν μου έκλεισαν τα μάτια και ομαδικά διάβασαν «Οδύσσεια» στην ερασμιακή προφορά. Και άκουγα μουσική για πρώτη κυριολεκτικά φορά, ακούγοντας Ομηρο. Τότε συνειδητοποίησα γιατί ονομάζονταν αοιδοί όσοι στην αρχαιότητα περιφέρονταν στην Ελλάδα  και «τραγουδούσαν» Ομηρο ή Ησίοδο ή Σαπφώ και Πίνδαρο. Τότε συνειδητοποίησα γιατί πήγασε από την τραγωδία το τραγούδι, αντίθετα με όλες τις άλλες γλώσσες του κόσμου. Ετσι έφτασε ταξιδεύοντας μέσα στους ελληνικούς αιώνες να έχουν τραγούδια «τραγωδίες», αφηγηματικές τραγικές ιστορίες, τις «παραλογές» (παρακαταλογές=αφηγήσεις), του «Νεκρού Αδελφού», του «Γιοφυριού της Αρτας», της «Νύφης που κακοπάθησε» κ.τ.λ.

Δεν βρέθηκε ποτέ κανείς να ισχυριστεί πως ο Ομηρος είναι βαρύς για παιδιά. Δεν χρειάζεται να είσαι δάσκαλος για να βεβαιώσεις πως τα ομηρικά έπη γαλούχησαν γενιές και γενιές και τροφοδότησαν λογοτεχνίες, τέχνες και φιλοσοφίες, χωρίς να πάψουν να γοητεύουν έναν προέφηβο, όπως κι έναν σοφό πανεπιστημιακό. Αν με ρωτήσετε, αν υπάρχει εξήγηση, δεν θα δίσταζα να ισχυριστώ πως ο Ομηρος απευθύνεται στο αιώνιο παιδί που κουβαλάμε, έστω κι αν το παραχώνουμε συχνά. Αναδύεται συνεχώς και μας εκπλήττει με τη φρεσκάδα του και τη γόνιμη φαντασία του, ακόμη και σε κάποιους μυστικούς του υποσυνειδήτου. Το ίδιο δεν συμβαίνει και με τη μουσική; Μια συμφωνία του Μπετόβεν, μια άρια του «Ριγκολέτο», ένας βαλς του Σοπέν, αλλά και ένα ηπειρώτικο μοιρολόι ή ένα τραγούδι της ξενιτιάς στην ποντιακή διάλεκτο, όπως και η «Συννεφιασμένη Κυριακή» του Τσιτσάνη, ένα ρομάντσο του Αττίκ, ο «Μπάλος» του Σαββόπουλου ή τα «Χίλια μύρια κύματα» του Μαρκόπουλου δεν εξαντλούν τη γοητεία τους με την πρώτη ακρόαση ή με την πρώτη ακρόαση στην εφηβεία. Με τον καιρό και με το φορτίο των εμπειριών, των απορρίψεων, των απογοητεύσεων ή των κατορθωμάτων στο επάγγελμα ή στον προσωπικό βίο η απόλαυση, συχνά η κριτική προσέγγιση, λειτουργούν διαφορετικά και με τον καιρό διεισδυτικότερα.

Προσπαθήστε να θυμηθείτε τις πρώτες προεφηβικές, εφηβικές ακροάσεις της νεκρώσιμης ακολουθίας, είτε ως συμπαραστάτες στο πένθος, είτε ως ουδέτεροι στο πένθος ακροατές. Το ίδιο με τον Επιτάφιο Θρήνο ή την Αναστάσιμη Λειτουργία. Το ίδιο συμβαίνει και με τη ζωγραφική και τη γλυπτική. Η «Γκερνίκα» («Γκουέρνικα» τη μάθαμε ως παιδιά) του Πικάσο, ένα γλυπτό του Ροντέν, μια «Νύφη της Αταλάντης» του Τσαρούχη, μια φιγούρα από το Θέατρο Σκιών, ένα σκίτσο του Βώττη ή του Μητρόπουλου προκαλούν διαφορετικές αντιδράσεις νοητικές, αισθητικές, πολιτικές σε διαχρονικές επισκέψεις και του περιβάλλοντος και του θεατή ή αναγνώστη.

Πράγματι, όπως έχει εύστοχα ειπωθεί, η γνώση είναι σαν τα παλίμψηστα χειρόγραφα. Υπάρχουν στρώματα κειμένων, το ένα πάνω στο άλλο. Και στη ζωή στρώματα εμπειριών και εμπειρίες πολύσημες που λειτουργούν κάθε φορά αποκαλυπτικά και απροσδόκητα.