Χωρίς πυξίδα

Σαράντα πέντε χρόνια στην εκπαίδευση χρειάστηκε να επιβιώσω μέσα σε δύσκολες, συχνά τρομερές πολιτικές συνθήκες. Διδάσκοντας, εκτός από Αρχαία Ελληνικά και Φιλοσοφία, και Νέα Ελληνικά (αχ! Αυτός ο πολυπράγμων φιλόλογος στη Μέση Εκπαίδευση – Αρχαία Ελληνικά και Αρχαία Ιστορία, Ψυχολογία, Αγωγή του Πολίτη, Φιλοσοφία, Βυζαντινή και Νέα Ελληνική Λογοτεχνία και κλασικά ευρωπαϊκά λογοτεχνικά κείμενα: Σαίξπηρ, Λόρκα κ.λπ.)! Εκτός από τη γνώση της Ιστορίας της Λογοτεχνίας, ευρωπαϊκής και ελληνικής, δεν ήταν δυνατόν, αν ήθελες να είσαι επαρκής και ενδιαφέρων δάσκαλος, να μην έχεις ως εφόδιο, και απαραίτητο, αλλά κυρίως ασφαλές, τη γνώση των κοινωνικών, ιστορικών, οικονομικών συνθηκών εντός των οποίων γράφτηκαν ορισμένα θεμελιώδη κείμενα της ελληνικής λογοτεχνίας. Ηταν δυνατόν να διδάξεις Σολωμό και «Ελεύθερους Πολιορκημένους» χωρίς τη γνώση των ιστορικών στιγμών που προσπάθησε να καταγράψει στη γλώσσα της ποίησης ο μεγάλος μας ποιητής; Προσωπικά παθιασμένος έκτοτε με τη σολωμική ποίηση, όταν δίδασκα Σολωμό, και μάλιστα τα του Μεσολογγίου, έμπαινα στην τάξη με τους ιστορικούς της εποχής, τον Κασομούλη π.χ., αλλά και τους σημερινούς, και μάλιστα επιλέγοντας διαφορετικής επιχειρηματολογίας και ιδεολογίας ιστορικούς, από τον Παπαρρηγόπουλο και τον Τρικούπη ως τους μαρξιστές. Και ξέρετε γιατί; Διότι συχνά μαθητές μου, τέκνα και αριστερών μορφωμένων Ελλήνων, έχοντας απορίες, έφερναν από το σπίτι βιβλία αριστερών ιστορικών, συχνά άκρως διαφωτιστικά και ορθά της εκτίμησης προσώπων και γεγονότων.

Δεν μπορείς να διδάξεις (μένω στη Λογοτεχνία) Ρήγα, Κάλβο, Μακρυγιάννη, κυρίως, Σούτσο χωρίς καίριες αναφορές, και μάλιστα συχνά αντικρουόμενες, στις ιστορικές πηγές ή τα ντοκουμέντα της εποχής του ποιητή που διδάσκεις. Πώς θα ξεπεράσεις ασχολίαστους τους στίχους του «Υμνου εις την Ελευθερίαν» του Σολωμού που συμβουλεύουν τους Ελληνες να μην επιτρέψουν στα ξένα έθνη να διαπιστώσουν πως οι Ελληνες «αν μισούνται ανάμεσό τους, δεν τους πρέπει ελευθεριά». Δίδαξα τον «Υμνο» την εποχή της πρόσφατης δικτατορίας, με μαθητές μου να έχουν πατεράδες είτε εξόριστους, είτε εν ενεργεία στρατιωτικούς, στην ίδια τάξη τον γιο του Λεωνίδα Κύρκου και τον ανιψιό του Νικ. Μακαρέζου, σεμνά παιδιά και τα δύο, και έπρεπε να διδάξω Σεφέρη, το πιο σπουδαίο και ιστορικά βαθύ ποίημά του, τον «Τελευταίο Σταθμό». Και θα ήμουν κακός δάσκαλος, αν αποσιωπούσα πως οι δύο αδελφοφάδες Ελληνες το 1944 συνέχιζαν να αλληλομισούνται ανάμεσά τους και να μην τους πρέπει ελευθεριά.

Δίδαξα Σεφέρη, έχοντας πάντα στην έδρα και το «Ημερολόγιο Καταστρώματος» του μεγάλου ποιητή και, όταν το ποίημά του που δίδασκα είχε στο τέλος χρονολογία συγγραφής, ανέτρεχα το «Ημερολόγιο» και διάβαζα στην τάξη τις καταθέσεις του ποιητή για τα ιστορικά συμβάντα της εποχής, συχνά και του έτους, του μήνα και της ημέρας που γράφτηκε το ποίημα. Μέγα μάθημα για όποιον επιθυμεί να διεισδύσει στα μυστικά της ποιητικής δημιουργίας. Μια ρεαλιστική προσέγγιση αυτού που συχνά επιπόλαια ονομάζεται «έμπνευση». Ο Σεφέρης σε ένα ποίημά του από την κυπριακή εμπειρία, σε μια αυλή στην Αμμόχωστο βλέπει έναν αγρότη να ανεβάζει τον κουβά με το μαγκανοπήγαδο και, ακούγοντας το τρίξιμο της τριχιάς, διαπιστώνει «Φωνή πατρίδας»! Ο νους του ταξιδεύει στη γενέθλια γη του, στα περίχωρα της Σμύρνης.

Ενα παιδί, με τέτοιες αναφορές στη γέννηση του ποιητικού γεγονότος, μυείται στην ποίηση, χωρίς την τρομοκρατία της, τάχα μου, θείας εμπνεύσεως.

Οταν ο Παλαμάς στη «Φλογέρα του Βασιλιά» ξεκινά με έναν στίχο ηχητικά εμφαντικό «Εβγαλε διάτα ο Κρούταγος, της Βουργαριάς ο τσάρος», δεν χρειάζεται άλλη σήμανση για να εισαγάγει τον αναγνώστη στην εποχή, τις συνθήκες και τα ήθη.

Κάθε φορά, διαβάζοντας ποίηση, καλό είναι να σκεφτόμαστε τη σοφή επισήμανση «η ποίηση γράφεται με λέξεις». Αλλιώς λειτουργεί ο «Κρούταγος της Βουργαριάς» από τον «Ηγεμόνα της Βουλγαρίας» ή τον «Βούλγαρο Στρατηγό» ή ακόμα και τον «Βούλγαρο τύραννο ηγεμόνα».

Για τη μεγάλη ποίηση, και μένω στα δικά μας από τον Ρήγα ως τον Σικελιανό, χρειάζεται να διαθέτει ο αναγνώστης μια ανοιχτή επικοινωνία με τα ιστορικά, ιδεολογικά συμφραζόμενα που υπόκεινται της ποιητικής ύλης. Η ποίηση του Ρωμανού του Μελωδού δεν μπορεί να γίνει κατανοητή, χωρίς τη βαβούρα των ορδών που πολιορκούν την Πόλη. Ο Ακάθιστος Υμνος είναι ύμνος-ικεσία σε χρόνο επικίνδυνης διαθεσιμότητας ενός πιστού πολιορκημένου.

Οταν ο Παλαμάς αρχίζει την ποίησή του με τον στίχο «Σβησμένες όλες οι φωτιές οι πλάστρες μες στη χώρα», καταγράφει καταστάσεις της γενιάς του, αλλά και της ναζιστικής Κατοχής και του Εμφυλίου και της δικτατορίας των Συνταγματαρχών. Ομως η συμβολή της Ιστορίας για την κατανόηση του ποιητικού γεγονότος δεν συνεχίζεται και σε περιόδους του βίου των λαών, όταν αλλάζουν οι συνθήκες του βίου.

Τα τελευταία πενήντα χρόνια παρακολουθώ τα ποιητικά γεγονότα του τόπου μας, αλλά και της Ευρώπης, και διαπιστώνω μια άλλη, τελείως διαφορετική ανησυχία, άλλο τρόμο και άλλο πανικό στα ποιητικά δρώμενα. Το ποιητικό γεγονός έχεις την εντύπωση πως είναι ναυαγισμένο και πελαγοδρομεί χωρίς σωσίβιο και χωρίς πυξίδα. Και βέβαια δεν φταίνε οι ποιητές που δεν έχουν εφοδιαστεί. Το βλέπεις, ψάχνουν να βρουν σανίδα σωτηρίας, αναζητούν ένα νησί στο βάθος του ορίζοντα, ώστε να κατευθυνθούν προς τα εκεί. Αλλά δεν βρίσκουν. Ετσι πασχίζουν να κρατηθούν ζωντανοί, αναζητούν στάσεις, χειρισμούς, που θα τους επιτρέψουν να μη βουλιάζουν, να μην πνιγούν. Η σημερινή διεθνής, και βέβαια και η ελληνική, ποίηση είναι οι εμπειρίες ναυαγών, αφού ιδέες, ιδεολογήματα, πίστεις, οράματα, ελπίδες έχουν βουλιάξει στα ρηχά και ο μοναδικός αγώνας είναι αγωνία επιβίωσης σε ένα φουρτουνιασμένο πέλαγο.

Δεν είναι η πρώτη φορά που το ποιητικό γεγονός πενθεί τη μοναξιά του ανέστιου ανθρώπου. Η ποίηση του Μποντλέρ, του Βερλέν, του Ρεμπό γράφτηκαν σε ανάλογες περιστάσεις της Ιστορίας. Πάντα στην ιστορία της ανθρωπότητας υπήρξαν και στιγμές παθολογικής ιδιωτείας.

Για να μην παρεξηγηθώ. Και στην Ελλάδα γράφονται έξοχα ποιήματα της υπαρξιακής μοναξιάς, της απελπισίας του εγώ, της ερημίας των σχέσεων. Αλλά, δυστυχώς, έχουν περιορισμένο κοινό, τους ομοιοπαθείς και τους συμπαθούντες.

Τα άλλα είναι ΣΙΩΠΗ.