«Το χάσμα πλούσιων και φτωχών στη Δυτική Ευρώπη διευρύνεται ξανά»

Τον Μάιο του 1995 ο βρετανός ιστορικός Τόνι Τζαντ (1948 – 2010) είχε δώσει διαλέξεις στο Johns Hopkins Center της Μπολόνια με επίκεντρο ορισμένες μάλλον «ευρωπεσιμιστικές» σκέψεις του, όπως τις χαρακτήριζε. Ο πρόσφατος τότε πόλεμος της Βοσνίας, το ζήτημα της «γερμανικής Ευρώπης» ή της «ευρωπαϊκής Γερμανίας», οι υπόγειοι διαχωρισμοί ανάμεσα στη δυτική Ευρώπη και το πρώην ανατολικό μπλοκ πρόσφεραν τις πρώτες ύλες. Ο ιστορικός έθεσε σ’ εκείνη τη φάση βασικά ερωτήματα: Ποιες είναι οι προοπτικές της Ευρωπαϊκής Ενωσης; Αν δεν είναι εντελώς ρόδινες, γιατί; Και τι σημασία έχει, σε κάθε περίπτωση, αν θα δημιουργηθεί ή όχι μια ενωμένη Ευρώπη; Οπως θα έγραφε αργότερα στο βιβλίο του «Ευρώπη: μια μεγάλη χίμαιρα;», το οποίο αναμένεται από τις εκδ. Αλεξάνδρεια στα μέσα Φεβρουαρίου, σε μετάφραση της Ροζαλίς Σινοπούλου: «Ο ιδιαίτερος χαρακτήρας των ερωτημάτων και οι απαντήσεις που θα προτείνω μπορεί να με κάνουν να φανώ ευρωσκεπτικιστής, πόσο μάλλον επειδή είμαι Βρετανός – ως προς την ιθαγένεια αν όχι τη διαμονή. Ενάντια σ’ αυτή την κατηγορία, θα ήθελα να δηλώσω προκαταβολικά αθώος. Είμαι ενθουσιωδώς Ευρωπαίος· κανένας ενήμερος άνθρωπος δεν θα ήθελε σοβαρά να επιστρέψει σ’ αυτό τον φιλοπόλεμο, αμοιβαία ανταγωνιστικό κύκλο καχύποπτων και εσωστρεφών εθνών που αποτελούσε η ευρωπαϊκή ήπειρος στο αρκετά πρόσφατο παρελθόν. Οτιδήποτε μας ωθεί μακριά από εκείνη την Ευρώπη είναι καλό – και όσο μακρύτερα τόσο καλύτερα».

Στο βιβλίο εκείνο ο Τζαντ – που το 2005 θα υπέγραφε το επιδραστικό «Μετά τον πόλεμο» – περιέγραφε την ιστορία της Ευρωπαϊκής Κοινότητας, τις θέσεις των μεγάλων παικτών, την Κοινή Αγροτική Πολιτική, τις γεωγραφικές διαιρέσεις εντός της έννοιας «Ευρώπη», τη μετανάστευση, τις οικονομικές ανισότητες. Το «Β» προδημοσιεύει αποσπάσματα από την επερχόμενη έκδοση, με την άδεια του εκδοτικού οίκου.

Δ.Δ.

1Η πολιτική αντιπαράθεση γύρω από τη μετανάστευση δεν θα υποχωρήσει σύντομα διότι οι ξένοι είναι μια διαρκής παρουσία στη Δυτική Ευρώπη, και δη ορατή. Η διηπειρωτική και ενδοηπειρωτική μετανάστευση είναι και πάλι ένα χαρακτηριστικό της ευρωπαϊκής κοινωνίας και οι τοπικοί φόβοι και προκαταλήψεις δεν θ’ αφήσουν να πάψει να θεωρείται αποδιοργανωτικό και πολιτικά εκμεταλλεύσιμο στοιχείο· εξίσου ισχυρές αντιδράσεις, σε προηγούμενες δεκαετίες, εναντίον Πολωνών, Ιταλών ή Πορτογάλων μεταναστών κατασιγάστηκαν τελικά καθώς τα παιδιά τους, που δεν διακρίνονταν από τη θρησκεία ή τη γλώσσα ή το χρώμα τους, ενσωματώθηκαν στο κοινωνικό τοπίο. Αυτό το πλεονέκτημα από το γεγονός ότι ήταν πολιτισμικά και εμφανισιακά αόρατοι δεν είναι διαθέσιμο στους διαδόχους τους από την Τουρκία, την Αφρική, την Ινδία ή τις Αντίλλες. Υπάρχει ελάχιστη παράδοση αποτελεσματικής αφομοίωσης -ή, εναλλακτικά, «πολυπολιτισμικότητας»- στην Ευρώπη όταν πρόκειται για αληθινά ξένες κοινότητες· η παράδοση αφομοίωσης στη Γαλλία, για παράδειγμα, στηρίζεται σε μια μεγάλη και διαρκή έλλειψη ανεκτικότητας απέναντι σε κάθε είδους διαφορά (1) Οι μετανάστες και τα παιδιά τους θα περιέλθουν στην τάξη των «αποτυχημένων» στον ανταγωνισμό για τους μειωμένους πόρους της Δυτικής Ευρώπης.

Δεν θα είναι ωστόσο μόνοι. Το χάσμα μεταξύ πλούσιων και φτωχών στη Δυτική Ευρώπη διευρύνεται ξανά. Στη Βρετανία η συσχέτιση μεταξύ προσδόκιμου ζωής, αιτίας θανάτου και κοινωνικής τάξης είναι σήμερα πιο ισχυρή από κάθε άλλη στιγμή μετά το 1930. Μετά από δεκαπέντε χρόνια υπόστροφων κοινωνικών και οικονομικών πολιτικών, πολλά από τα οφέλη του κράτους πρόνοιας έχουν εξαλειφθεί: η κατανομή του πλούτου είναι τόσο άνιση όσο ήταν το 1949, με το κατώτατο 20% να μοιράζεται μόλις το 8% του εθνικού εισοδήματος, ενώ το ανώτατο 20% διαθέτει το 42%. Το 1989, υπήρχαν πάνω από 400.000 άστεγοι, αριθμός που θα ήταν αδιανόητος στη Βρετανία τριάντα χρόνια πριν (2). Μέσα στο σύνολο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ο πλούτος και οι πόροι είναι άνισα κατανεμημένοι κατά περιοχή όσο και κατά τάξη – η Ελλάδα, η Πορτογαλία και όλη η Ισπανία εκτός της Καταλονίας έχουν ετήσιο κατά κεφαλήν εθνικό προϊόν μικρότερο από τα τρία τέταρτα του μέσου όρου της Ένωσης συνολικά. Η εθνική κατά κεφαλήν παραγωγικότητα της Πορτογαλίας ήταν μόλις το μισό του ευρωπαϊκού μέσου όρου το 1991.

2Όπως η εμμονή στην «ανάπτυξη» έχει αφήσει ένα ηθικό κενό στην καρδιά ορισμένων σύγχρονων κρατών, έτσι και η αφηρημένη, υλιστική διάσταση της ιδέας της Ευρώπης αποδεικνύεται ανεπαρκής για τη νομιμοποίηση των ίδιων της των θεσμών και τη διατήρηση της λαϊκής εμπιστοσύνης. Ο στόχος της ενοποίησης από μόνος του δεν είναι αρκετός για να κερδίσει τη φαντασία και την αφοσίωση εκείνων που άφησε πίσω η αλλαγή, πόσο μάλλον που δεν συνοδεύεται πια από την πειστική υπόσχεση μιας επ’ αόριστον διευρυνόμενης ευημερίας. Από το 1989 συντελείται μια επιστροφή της μνήμης και μαζί της, επωφελούμενη από αυτήν, μια αναβίωση των εθνικών μονάδων που πλαισίωσαν και διαμόρφωσαν αυτή τη μνήμη, δίνοντας νόημα στο συλλογικό παρελθόν. Αυτή η διαδικασία απειλεί να υπονομεύσει την Ευρώπη-χωρίς-παρελθόν, υποκαθιστώντας τις ανεπάρκειές της. Έτσι, για πολλά χρόνια, στη Γαλλία ή τη Γερμανία, η εθνικιστική ρητορική ήταν απαξιωμένη λόγω της στενής της σχέσης με τη μνήμη και τη γλώσσα του ναζισμού ή του καθεστώτος του Πεταίν («Εργασία, Οικογένεια, Πατρίδα»). Αυτή η αυτολογοκρισία έχει σχεδόν εξαφανιστεί, πέρα από μια παλιότερη γενιά αριστερών διανοουμένων, σήμερα ως επί το πλείστον περιθωριοποιημένων. Μετά από δυο δεκαετίες κατά τις οποίες η ταύτιση με την Ευρώπη φαινόταν να αντικαθιστά τη σύνδεση με ένα κράτος, οι δημοσκοπήσεις του Ευρωβαρόμετρου δείχνουν μια αντίστροφη τάση. Στη Γερμανία, τη Δανία, την Ισπανία, την Πορτογαλία και το Ηνωμένο Βασίλειο μια πλειοψηφία ή σχεδόν πλειοψηφία ερωτηθέντων το 1994 έβλεπαν τον εαυτό τους στα ερχόμενα χρόνια ταυτισμένο αποκλειστικά με το έθνος τους.

Γιατί συμβαίνει αυτό; Κατ’ αρχάς, η «Ευρώπη» είναι πολύ μεγάλη και πολύ νεφελώδης ως έννοια για να μπορέσει να σφυρηλατηθεί γύρω της οποιαδήποτε πειστική ανθρώπινη κοινότητα. Και δεν είναι ψυχολογικά ρεαλιστικό να προβάλλουμε, στην κατεύθυνση που υποστηρίζει ο Γερμανός συγγραφέας Γιούργκεν Χάμπερμας, μια τοπική και υπερεθνική δυαδικότητα κοινοτήτων γύρω από τις οποίες μπορεί να σχηματιστούν μορφές αφοσίωσης, φρονίμως απαλλαγμένες από την επικίνδυνη έμφαση στην «ταυτότητα» που συνδέεται με την ιστορική εθνική μονάδα. Αυτό δεν λειτουργεί. Απηχεί επίσης την αναγωγική πλάνη, την παράξενη πεποίθηση του 19ου αιώνα, που μοιράζονταν κλασικοί οικονομολόγοι και μαρξιστές, ότι οι κοινωνικοί και πολιτικοί θεσμοί και δεσμοί ακολουθούν φυσικά και αναγκαία τους οικονομικούς. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η παραγωγή, το εμπόριο και o χρηματοπιστωτικός τομέας οργανώνονται σήμερα σε παγκόσμια κλίμακα και ότι οι ηπειρωτικοί, διαπεριφερειακοί οργανισμοί είναι κατά πάσα πιθανότητα το μέλλον της ευρωπαϊκής οικονομικής ζωής. Αλλά δεν έχουμε κανέναν σοβαρό λόγο να πιστεύουμε ότι άλλες πλευρές της ανθρώπινης ύπαρξης μπορούν ή θα πρέπει να ακολουθήσουν. Τα ολοένα πιο εναρμονισμένα δίκτυα συναλλαγών και οι αυτοκρατορικής κλίμακας εμπορικοί δεσμοί δεν έκαναν τίποτα για να συνενώσουν τις φυγόκεντρες συνιστώσες της Αυστροουγγαρίας του όψιμου 19ου αιώνα.
Οι τελευταίες δύο γενιές Δυτικοευρωπαίων έχουν χάσει ή εγκαταλείψει πολλούς από τους παραδοσιακούς ενοποιητικούς θεσμούς της σύγχρονης δημόσιας ζωής. Ο ρόλος της οικογένειας, της εκκλησίας, του σχολείου ή του στρατού είναι αμελητέος σήμερα στις περισσότερες δυτικές χώρες, σε σύγκριση με την κατάσταση που επικρατούσε μισό αιώνα πριν. Τα πολιτικά κόμματα και τα συνδικάτα δεν επιτελούν πια την οργανωτική και παιδαγωγική λειτουργία που υπηρετούσαν στην Ευρώπη για πάνω από έναν αιώνα. Την ίδια στιγμή που οι οικονομικές πιέσεις δελεάζουν τις κυβερνήσεις να μειώσουν τα κεκτημένα οφέλη της δημόσιας πρόνοιας, τα γνώριμα δομικά στοιχεία αυτού που οι Γάλλοι ονομάζουν solidarité [αλληλεγγύη] καταρρέουν σιγά-σιγά. Μπορεί κάλλιστα το έθνος -με την κοινότητα της μνήμης που αντιπροσωπεύει και το κράτος που τo ενσαρκώνει, με το οικείο και κατάλληλα κλιμακούμενο πλαίσιό του- να είναι η μόνη εναπομείνασα, καθώς και η καλύτερα προσαρμοσμένη, πηγή συλλογικών και κοινοτικών ταυτίσεων. Με δεδομένη τη δραματική κατάρρευση των μεγάλων αφηρημένων καθολικών στόχων της σοσιαλιστικής ουτοπίας, και την αβάσιμη επαγγελία μιας ολοένα ευρύτερης και ολοένα πιο ευημερούσας ηπειρωτικής ένωσης, οι αρετές μιας κοινωνικής μονάδας βασισμένης στη γεωγραφική εγγύτητα και ριζωμένης στο παρελθόν παρά στο μέλλον έχουν ίσως υποτιμηθεί. Σε κάθε περίπτωση, κάποια μεγαλύτερη προσοχή στις αρετές του έθνους και του κράτους του από πλευράς αξιοσέβαστων πολιτικών (και, αντιθέτως, λιγότερη προσοχή στα θαύματα της «Ευρώπης») μπορεί να βοηθήσει να το πάρουμε πίσω από τα χέρια των πιο εξτρεμιστών μνηστήρων του.
Με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, το κράτος κατά πάσα πιθανότητα θα χρειαστεί στο μέλλον. Το συμβατικό έθνος-κράτος θα είναι περιζήτητο τα επόμενα λίγα χρόνια για να βοηθήσει στη διατήρηση του κοινωνικού ιστού, είτε μέσω εξαναγκασμού είτε μέσω αναδιανεμητικής παρέμβασης, όσο κι αν αυτό μπορεί να μην είναι δημοφιλές στις προνομιούχες «υπερπεριοχές». Δεν είναι μόνο στα πρώην κομμουνιστικά κράτη που οι αυτορρυθμιστικές αρετές της απεριόριστης αγοράς φαίνεται να έχουν υπέρ το δέον εξυμνηθεί. Το πολυδυσφημισμένο «παρεμβατικό κράτος» μπορεί να έχει παραδοθεί πρόωρα στον σκουπιδοτενεκέ της ιστορίας· θα ήταν ίσως καλύτερα να μη διαμοιραστούν, αποκεντρωθούν και περισταλούν οι δυνατότητές του υπερβολικά πολύ και υπερβολικά σύντομα. Τα χρόνια μετά τον Β ́ Παγκόσμιο Πόλεμο γνώρισαν τη δραματική παλινόρθωση των κοινωνικών και οικονομικών λειτουργιών των εθνών-κρατών στη Δυτική Ευρώπη κι αυτή η διαδικασία υποβοηθήθηκε από τον «εξευρωπαϊσμό» των προβλημάτων τους· τα χρόνια μετά το 1989 θα απαιτήσουν την αποκατάσταση της πολιτικής και πολιτισμικής αξιοπιστίας του έθνους-κράτους αν είναι να μη βουλιάξει η ίδια η Ευρώπη (3).

(1) Της οποίας ο γελοίος νόμος Τουμπόν, που απαγόρευσε τη χρήση κάθε ξένης λέξης σε επίσημες συναλλαγές ή σε δημόσια επιχορηγούμενες

δοσοληψίες, αποτελεί ένα παράλογο αλλά αντιπροσωπευτικό παράδειγμα. Αναγνωρισμένες «ενώσεις για την προστασία της γαλλικής γλώσσας»

μπορούν τώρα πια να κάνουν αγωγή αποζημίωσης κατά της χρήσης αγγλικών, αν π.χ. ένας Γάλλος δάσκαλος επί γαλλικού εδάφους απευθυνθεί

σε μη γαλλόφωνους μαθητές από τις Ηνωμένες Πολιτείες.

(2) Βλ. Eric. J. Hobsbawm, The Age of Extremes (Νέα Υόρκη, 1994), σ. 406

[ελλ. έκδ.: Η εποχή των άκρων, Θεμέλιο].

(3) Για το επιχείρημα ότι η Ευρωπαϊκή Κοινότητα δημιουργήθηκε, από λειτουργική άποψη, προκειμένου να σώσει τις εγχώριες οικονομίες των

μελών της, βλ. Alan Milward, The European Rescue of the Nation-State

(Μπέρκλεϋ & Λος Άντζελες, 1992).

{1BSYG}Tony Judt{1BSYG}{CR}{2BTIT}Ευρώπη: μια μεγάλη χίμαιρα{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Ροζαλί Σινοπούλου{CR}Εκδ. Αλεξάνδρεια, σελ. 151{CR}Αναμένεται στα μέσα Φεβρουαρίο{3BEKD}υ