Μια θεμελιώδης {LF}στιγμή {LF}του Νεοελληνικού Διαφωτισμού

Ο Αδαμάντιος Κοραής γεννήθηκε στη Σμύρνη το 1748 από τον χιώτη έμπορο Ιωάννη Κοραή και τη Θωμαΐδα Ρυσίου. Ελαβε στοιχειώδη μόρφωση στη γενέτειρά του και στάλθηκε το 1771 στο Αμστερνταμ για να σταδιοδρομήσει επαγγελματικά. Εκεί ο νεαρός Διαμαντής είχε την ευκαιρία παράλληλα με τις εμπορικές του απασχολήσεις να παρακολουθήσει μαθήματα ξένων γλωσσών, να μελετήσει βιβλία επιστημονικά και φιλοσοφικά και να παρακολουθήσει την πνευματική κίνηση της εποχής του. Στην Ολλανδία έμεινε ως το 1778, μετά γύρισε στη Σμύρνη και το 1782 ξανάφυγε, αυτή τη φορά για να σπουδάσει Ιατρική. Εφτασε, λοιπόν, στο Μονπελιέ της Γαλλίας, όπου έκανε σημαντικές σπουδές. Το 1778 αποφάσισε να συνεχίσει την επιστημονική του σταδιοδρομία στο Παρίσι. Εγκαταστάθηκε λοιπόν εκεί και εργάσθηκε κυρίως ως φιλόλογος (ερευνητής και εκδότης κειμένων).

Το έργο του είναι πολυσχιδές. Κατ’ αρχήν, μπορεί να χωρισθεί σε τρεις κατηγορίες: στο ιστορικό, όπου περιλαμβάνονται μελέτες πρωτότυπες και μεταφράσεις αρχαίων συγγραμμάτων, στο φιλολογικό, δηλαδή  στις εκδόσεις αρχαίων συγγραφέων που συνόδευε με σχόλια και προλεγόμενα, καθώς και στο εθνικό, όπου συγκαταλέγονται μικρά πονήματα με σκοπό να διαφωτίσουν τους υπόδουλους Ελληνες ή να κατατοπίσουν τους ξένους για τα ελληνικά ζητήματα. Το έργο του είχε μεγάλη απήχηση όχι μόνο στον ελληνικό χώρο μα και σε όλη την Ευρώπη και την Αμερική. Γι’ αυτό όλοι οι σοφοί της εποχής του τον ήξεραν, τον εκτιμούσαν και τον συμβουλεύονταν – κυκλοφόρησε πρόσφατα και στα ελληνικά η αλληλογραφία του έλληνα λόγιου με τον Τόμας Τζέφερσον (Athens Review of Books).

Ο Κοραής είχε καταρτίσει παρά τα πενιχρά του μέσα και μια ιδιαίτερα αξιόλογη βιβλιοθήκη στο Παρίσι. Η επιθυμία του ήταν η βιβλιοθήκη αυτή μαζί με τα χειρόγραφά του να μεταφερθούν στη Χίο μετά τον θάνατό του (κάπου 3.500 τόμοι) όπως και έγινε. Πέθανε στη γαλλική πρωτεύουσα το 1833 στα 84 του χρόνια. Ο τάφος του, τον οποίο κατάφερα έπειτα από αρκετές περιπέτειες να επισκεφθώ φέτος, βρίσκεται στο κοιμητήριο του Montparnasse, εγκαταλελειμμένος από την ελληνική Πολιτεία αλλά επιβλητικός. Η επιγραφή, την οποία έγραψε ο ίδιος, παραμένει εκεί ακόμη και σήμερα, και στις δύο γλώσσες.

«Αδαμάντιος Κοραής Χίος υπό ξένην μεν ίσα δε τη φυσάση μ’ Ελλάδι πεφιλημένην γην των Παρισίων κείμαι».
«Ci-gît Adamantios Koraïs De Chios Une terre étrangère me couvre Mais cette terre de Paris, Je la chérissais à l’égal de mon pays natal, la Grèce»

Αλλά και το επίγραμμα που του αφιερώνουν οι Γάλλοι για τον « Γραικό του Παρισιού» μαρτυρά την εικόνα που είχαν για αυτόν, οι οποίοι αναγράφουν στο μνημείο του Μονπαρνάς το συγκινητικό, έμπλεο ρομαντισμού επίγραμμα:

«Αυτό το ευγενικό τέκνο των Ελλήνων, που ανακαλεί τη γενιά τους, έκαμε να εγερθεί με τη φωνή του ένας ηρωικός λαός. Η Γαλλία, Κοραή, η δεύτερη πατρίδα σου, σε φυλάσσει με υπερηφάνεια στην ειρήνη των τάφων».

Υστερα από 44 χρόνια, στις 8 Απριλίου του 1877, έγινε η μεταφορά των οστών του στην Αθήνα σε ένα εντυπωσιακό μνημείο στο Α’ Νεκροταφείο, για το οποίο μερίμνησαν διανοούμενοι Αθηναίοι.

Το Υπόμνημα για
την κατάσταση πολιτισμού

Το Υπόμνημα του Κοραή μαζί τη Νομαρχία του Ανωνύμου και τη Νεωτερική Γεωγραφία των Φιλιππίδη – Κωνσταντά θεωρούνται από τον Κ.Θ. Δημαρά τα τρία θεμελιώδη έργα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, δηλαδή εκείνα που θεμελίωσαν γεωγραφικά, πολιτικά και πολιτειακά, ανθρωπολογικά και πολιτισμικά την ιδέα της εθνικής χειραφέτησης και της ιδέας της ελεύθερης ύπαρξης του ελληνικού έθνους κάτω από μια νέα μορφή πολιτικής και κοινωνικής οργάνωσης. Φέτος μια νέα έκδοση για το Υπόμνημα για την παρούσα κατάσταση του Πολιτισμού στην Ελλάδα του Κοραή (εκδ. Αμολγός) σε μετάφραση από τα Γαλλικά του Βάιου Ντάφου, με τα εξαιρετικά τεκμηριωτικά και επεξηγηματικά κείμενα των πανεπιστημιακών Νίκου Κοκκομέλη, Γιάννη Παπαθεοδώρου και Αλέξανδρου Κατσιγιάννη, προσφέρει μια ολοκληρωμένη θέαση του πλαισίου, της εποχής, των ιδεολογικών συνθηκών αλλά και της απήχησης και πρόσληψης του Υπομνήματος, έρχεται να συμπληρώσει ένα μεγάλο κενό και να προσδώσει σε αυτό το κείμενο τη σημασία που του αναλογεί.

Το 1803 ο Κοραής τύπωσε και διάβασε στη Γαλλική Εταιρεία των Ανθρωποτηρητών το «Υπόμνημα περί της Παρούσης Καταστάσεως του Πολιτισμού εν Ελλάδι», όπου παρουσίασε αναλυτικά την κατάσταση της Ελλάδας εκείνη την εποχή και έκανε μια πρώτη ανακήρυξη των εθνικών δικαίων της. Η σύνδεση του νεότερου ελληνικού πολιτισμού με τον αρχαίο, και η ηθική, μορφωτική και πολιτική προετοιμασία της ελληνικής κοινωνίας προς την επανάσταση και τη δημιουργία ενός σύγχρονου, αστικού, και δημοκρατικού κράτους-έθνους είναι ο πυρήνας του κειμένου του έλληνα λόγιου το οποίο είναι επηρεασμένο από τους Ιδεολόγους, μια κίνηση που συνέχιζε τη σκέψη του Διαφωτισμού. Το ίδιο το  κείμενο το αφιερώνει στους εμπόρους Μιχαήλ Ζωσιμά και Θωμά Σπανιολάκη οι οποίοι υποστήριζαν οικονομικά τον Κοραή, μια σύζευξη που είχε σε πολλά επίπεδα γόνιμα αποτελέσματα για την Επανάσταση του 1821.

Οπως επισημαίνουν οι τρεις πανεπιστημιακοί αντίστοιχα στα κείμενα τους το Υπόμνημα έβγαλε το αίτημα του ελληνισμού από την «πρωτόγονη κατάσταση» και το έφερε στη σύγχρονη εποχή, εθνικοποίησε το επαναστατικό σχέδιο, θέτει με εντυπωσιακό τρόπο τις κοινωνιολογικές βάσεις του ελληνικού εθνικισμού. Το Υπόμνημα είναι ένα όχι μόνο ελληνικό αλλά ευρωπαϊκό καταστατικό σχέδιο το οποίο κοιτάζει στο παρελθόν αλλά αντλεί τα δομικά του στοιχεία από το παρόν όπως επισημαίνει διεισδυτικά ο Αλέξανδρος Κατσιγιάννης.

Η νέα έκδοση

Ηδη από το 2018, ο Αλέξανδρος Κατσιγιάννης συζητούσε με τον Βάιο Ντάφο για μια νέα μετάφραση και κυρίως για μια αυτοτελή έκδοση του Υπομνήματος του Αδαμάντιου Κοραή. Ο λόγος ήταν μάλλον απλός. Μπορεί η σημασία και η κεντρικότητα του Υπομνήματος να είχε τονιστεί από τη βιβλιογραφία, για πάνω από 100 χρόνια, ωστόσο έως τώρα δεν διαθέταμε μιαν αυτοτελή έκδοση στα νέα ελληνικά (με εξαίρεση τη μετάφραση του Αναστάσιου Κωνσταντινίδη σε καθαρεύουσα το μακρινό 1853), ούτε ειδικές μελέτες αποκλειστικά για το Υπόμνημα. Εως τώρα, μεταφράσεις του Υπομνήματος συνυπήρχαν με άλλα έργα του Κοραή ή και άλλων (Δ. Θεριανός, Γ. Βαλέτας, Τ. Τσαλίκη-Μηλιώνη). Η ανάγκη για μια τέτοια έκδοση, στην οποία μια νέα μετάφραση θα συνυπήρχε με πρωτότυπες ερευνητικές εργασίες, φάνταζε επιτακτική στο πλαίσιο των εορτασμών των 200 χρόνων από την Ελληνική Επανάσταση. Πρόκειται για ένα κείμενο που μας αναγκάζει να υπερβούμε «εθνικές» αναγνώσεις της ιδεολογικής προετοιμασίας του 1821. Οι συντελεστές ένιωσαν ότι η έκδοση αυτή θα ενίσχυε την ορατότητα ενός εκ των σημαντικότερων κειμένων του Νεοελληνικού Διαφωτισμού και θα το σύστηνε στο αναγνωστικό κοινό μέσω σύγχρονων ερευνητικών εργαλείων. Διότι σε αυτό το κείμενο-διακήρυξη είναι που ο Κοραής παρουσιάζεται ως ο προγραμματικός τελεστής των μεταρρυθμιστικών αιτημάτων του Νεοελληνικού Διαφωτισμού στο ευρωπαϊκό κοινό, και στο οποίο ιστορικοποιείται το κρίσιμο «σχήμα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού» για πρώτη φορά σε ένα τόσο ξεκάθαρο διεθνές πλαίσιο. Η έκδοση του Υπομνήματος εγκαινιάζει μια σειρά αντίστοιχων κειμένων του 19ου αιώνα από τις εκδόσεις Αμολγός.

{1BSYG}Αδαμάντιος Κοραής {1BSYG}{CR}{2BTIT}Υπόμνημα για την παρούσα κατάσταση του πολιτισμού στην Ελλάδα{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Αμολγός, σελ. 160{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 14,30 ευρ{4BTIM}ώ