Ευγένιος Ο’ Νιλ (Β΄)

Το 1985, με αφορμή την παράσταση του έργου του Ο’ Νιλ «Παράξενο ιντερμέτζο» από τον θίασο Αλεξανδράκη – Γαληνέα στο Θέατρο Βρετάνια, σε σκηνοθεσία του Γιώργου Θεοδοσιάδη, σημείωνα στην κριτική μου στα «ΝΕΑ», με τίτλο «Πληκτική φλυαρία»: «Ο Ο’ Νιλ, δεν υπάρχει αμφιβολία, είναι ένας πρωτοπόρος συγγραφέας για την πατρίδα του. Οχι, όμως, και για την Ευρώπη. Ξεκίνησε γύρω στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο με μια σειρά μονοπράκτων μισο-νατουραλιστικών, μισο-συμβολικών, με θέματα παρμένα από τη ζωή των ναυτικών, των λιμανιών, του περιθωρίου. Ουσιαστικά είναι ο πρώτος αμερικανός δραματουργός, με όλη τη φόρτιση που έχει και το “πρώτος” και το “Αμερικανός”. Εξηγούμαι: ο Ο’ Νιλ δεν έχει πίσω του καμιά ντόπια δραματουργική, ούτε θεματολογική παράδοση. Επρεπε ή να τα εφεύρει ή να ακολουθήσει ξένα πρότυπα. Διχασμένος ανάμεσα στην πραγματικότητα της χώρας του και στην εμπειρία του και στις ποικίλες ερεθιστικές μόδες του ευρωπαϊκού θεάτρου των αρχών του αιώνα, καταλήγει στον συμβιβασμό να συγκεράσει τις φορμαλιστικές επαναστατικές λύσεις της Ευρώπης με τα θέματα που έθετε καίρια το ήδη διαφαινόμενο αδιέξοδο του αμερικανικού πραγματισμού. Ο Ο’ Νιλ, όμως, κουβαλούσε ως άτομο ένα τσουβάλι τραυματικές καταστάσεις. Γιος ηθοποιών, μισεί το κατεστημένο και συμβατικό θέατρο, γυρίζει την πλάτη στις διαδικασίες του και αναζητεί νέες συνθήκες σε ενθουσιώδεις και εμπαθείς ερασιτέχνες. Από την άλλη, αρνούμενος το παραδοσιακό σανίδι και την τεχνική του, ρουφάει εμπειρίες από την ωμή πραγματικότητα και τον πλάνητα βίο του ναυτικού των φορτηγών. Η ίδια η ζωή δεν τον ευνόησε και πολύ νωρίς είχε τάσεις αυτοκαταστροφής, ώσπου σαρκώθηκε με πάθος βαθύ το σύνδρομο του θεατρικού επαναστάτη, του λυτρωτή. Ετσι, χωρίς πείρα σκηνής, ημιμαθής, αυτοδίδακτος και συνάμα εμπαθής, ενθουσιώδης και ριζοσπάστης, περιφέρει το ταλέντο του από φόρμα σε φόρμα και από ιδεολογία σε ιδεολογία. Εμπρεσσιονισμός, νατουραλισμός, συμβολισμός, κονστρουκτιβισμός, φουτουρισμός και ανιμισμός, ιδεαλισμός, εθνικισμός, μεταφυσική, λειτουργισμός, σοσιαλισμός και εθνικοσοσιαλισμός, ψυχολογισμός και παραψυχολογία, φροϋδισμός, είναι τα ορατά και κραυγαλέα στάδια του έργου του. Οπως όλοι οι συγγραφείς και καλλιτέχνες της Αμερικής των πρώτων 35 χρόνων του αιώνα, ο Ο’ Νιλ είναι παγιδευμένος, γοητευμένος από την ευρωπαϊκή τέχνη και παλεύει με νύχια και με δόντια να κρατηθεί στις ευρωπαϊκές πρωτοποριακές προδιαγραφές. Γίνεται σχεδόν το τυπικό δείγμα της αμερικανικής τάσης για εντυπωσιασμό και πρωτοτυπία. Δεν υπάρχει τεχνική ή και παρατεχνική που να μη τη δοκίμασε».

Εργο-διαθήκη

Με τίτλο της κριτικής μου «Κατάδυση στα έγκατα» έγραφα το 1987 για το έργο-διαθήκη του Ο’ Νιλ «Μακρύ ταξίδι της μέρας μες στη νύχτα», με αφορμή πάλι παράσταση του θιάσου Αλεξανδράκη – Γαληνέα, στο Θεάτρο Ιλίσια αυτή τη φορά, και με σκηνοθέτη τον Αγγλο Στιούαρτ Μπερτζ: «Ο Ο’ Νιλ ήταν μια από τις πιο ανήσυχες συνειδήσεις της Αμερικής. Στα 40 χρόνια της θεατρικής του πορείας, από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο ως την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου μετά τον Δεύτερο, έζησε την περιπέτεια του έθνους του από τον απομονωτισμό στον ηγεμονισμό, από το χρυσό και ρόδινο όνειρο της ευημερίας στην κρίση του 1929 και από το Νιου Ντιλ στη Χιροσίμα. Γαλουχημένος με τα επαναστατικά ρεύματα της Ευρώπης, ενημερωμένος για τα μεγάλα κινήματα της τέχνης, πάντα πρωτοπόρος και συχνά ανατρεπτικός. Είναι αυτός που έφερε στη μακάρια αμερικανική πουριτανική κοινωνία τον θάνατο του Θεού, τον τρόμο των υποσυνείδητων εγγραφών, το φροϋδικό βλέμμα, τον ουτοπικό σοσιαλισμό. Μέσα στο ανατρεπτικό και συνεχώς, μορφολογικά τουλάχιστον, ανατρεπόμενο έργο του Ο’ Νιλ, ο νατουραλισμός και η ωμότητα ως προσόντα του καπιταλισμού, ο συμβολισμός ως καταφυγή και άλλοθι, ο εμπρεσσιονισμός ως κοινωνιολογική μέθοδος και ταυτόχρονα ως κριτικός παραμορφωτικός καθρέφτης, ο ρεαλισμός ως ισορροπιστικός τρόπος και ως αφετηρία λυτρώσεως από το φαντασιώδες εναλλάσσονται, αλληλοσυμπληρώνονται, αλλά συχνά επικαλύπτονται.

Το “Μακρύ ταξίδι της μέρας μες τη νύχτα” είναι ένα έργο διαθήκης, κυριολεκτικά. Επρεπε να παιχθεί, κατ’ εντολήν του ποιητή του, 20 χρόνια ύστερα από τον θάνατό του. Δυστυχώς, η άπληστη για χρήματα τελευταία σύζυγός του και κληρονόμος του το παρέδωσε βορά στο αδηφάγο κοινό δύο μόλις χρόνια μετά την κοίμηση του μεγάλου συζύγου της. Τι βλάπτει, θα πείτε. Ενα έργο διαθήκης, όπως αυτό, ένα έργο που λειτουργεί πάνω στη σκηνή σαν το ντιβάνι του ψυχαναλυτή, χρειάζεται να κρατάει τις αναγκαίες αποστάσεις του. Ο Ο’ Νιλ είχε επιλέξει μακρύ χρόνο επώασης, ώστε τα πρόσωπα και οι πράξεις τους να μη συνδέονται με τη ζωή και τη μιζέρια της, αλλά να γίνουν πρόσωπα, οικεία πάντα, ενός ποιητικού μύθου. Το κωδικό αυτό κείμενο φέρει όλα τα σημάδια ενός τυραγνισμένου εγώ και όλες τις συνειδήσεις που σφράγισαν με αιμάτινη ή πυρωμένη σφραγίδα την τέχνη του Ο’ Νιλ. Παρών ο Φρόιντ και η ανελέητη κατάδυση στα έγκατα, παρών ο μηδενισμός του Νίτσε, παρών ένας αιώνια αυτοβασανιζόμενος πουριτανισμός. Παρών, τέλος, ο μάστορας Ιψεν και η πυρίκαυστη τεχνική των εφιαλτών του Αυγούστου Στρίντμπεργκ. Σκέφτομαι πως μόνο ένας διψασμένος για νέα φόρμα αντικομφορμιστής Αμερικανός θα μπορούσε να συζεύξει τον αστικό ορθολογισμό της γραφής του Ιψεν με τον αναρχικό παραλογισμό του Σουηδού “μανιακού”.

Κληρονομιά

Πράγματι, στο “Ταξίδι”, που είναι κυριολεκτικά ένα ταξίδι στα βάθη του υποσυνείδητου των ηρώων με όχημα τον ρεαλισμό του ιψενικού μοντέλου, είναι ένα έργο-διαθήκη και από αυτή την άποψη κωδικοποιεί τις οφειλές του Ο’ Νιλ στους δασκάλους του και αφήνει την κληρονομιά του στους διαδόχους του. Χωρίς το “Μακρύ ταξίδι” δεν θα είχε γραφτεί ποτέ από τον Αλμπι το “Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ;”, ούτε από τον Ινγκ το “Γύρνα πίσω, μικρή μου Σίμπα”, ούτε από τον Τένεσι Ουίλιαμς η “Λυσσασμένη Γάτα”, ούτε από τον Αρθουρ Μίλερ το “Ψηλά από τη γέφυρα”. Η επιρροή του Ιψεν και του Στρίντμπεργκ στους νεότερους αμερικανούς συγγραφείς περνάει μέσα από την εύκρατη ζώνη του Ο’ Νιλ. Το “Ταξίδι” είναι ένα έργο σπαραγμού – η λέξη με την κυριολεκτική της ωμότητα. Η “αγία οικογένεια” του πουριτανικού αστικού ήθους κακοφορμίζει και το σπυρί σπάει και το πύον κατακλύζει τον κόσμο. Το σύνδρομο της αστικής ηθικής ως προϊόντος του καπιταλισμού, όπως το θέλει ο Βέμπερ, γίνεται έξοχο δραματικό πρόσωπο στο ρόλο του Τζέιμς Ταϊρόν – ευνουχισμένος άνθρωπος, έρμαιο του κέρδους, φοβισμένος άνθρωπος, ναυαγός πάνω στη σανίδα σωτηρίας, το κέρδος, τη γη, το τομάρι. Η Μπλανς Ντιμπουά προηγείται χρονικά της Μαίρης Ταϊρόν, αλλά και οι δύο, μαζί με τη Μάρθα του Αλμπι, αποτελούν τα θραύσματα του αμερικανικού ονείρου. Τα δύο, πάλι, παιδιά, η αποτυχία και το περιθώριο των διανοουμένων, συμπληρώνουν το τετράγωνο μιας τραυματικής κοινωνίας που θεοποίησε το χρήμα και βούλιαξε στα ρηχά. Το “Ταξίδι” έχει στην Ελλάδα ένα εξαίσιο παρελθόν, την παράσταση του Αλέξη Μινωτή στο Εθνικό Θέατρο το 1965, με την Κατίνα Παξινού, τον Δημήτρη Χορν, τον Πέτρο Φυσσούν και την Ελένη Χατζηαργύρη. Ηταν μια άποψη έξοχη. Ο Μινωτής είχε τονίσει το έργο στο κλειδί της εξπρεσσιονιστικής τραγωδίας. Μια σπουδή σαρκασμού κι ένα ειρωνικό ξόρκι».