Προς ένα κοσμοπολιτικό ελληνικό πανεπιστήμιο

Την προηγούμενη εβδομάδα η υπουργός Παιδείας και Θρησκευμάτων, κ. Κεραμέως, μαζί με τους πρυτάνεις του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ), του Αριστοτελείου, του Μετσοβίου και του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας, επισκέφτηκε το Λονδίνο με σκοπό να προωθήσει την «εξωστρέφεια» των ελληνικών πανεπιστημίων, σε συνέχεια της πολύ σημαντικής επίσκεψης, δύο εβδομάδες νωρίτερα, τριάντα αμερικανικών πανεπιστημίων στην Ελλάδα, συμπεριλαμβανομένων κάποιων από τα πιο σημαντικά στον κόσμο· «νέα παιδιά από την Ελλάδα θα μπορούν να πηγαίνουν δωρεάν σε κορυφαία πανεπιστήμια του εξωτερικού», δήλωσε σχετικά ο Πρωθυπουργός πριν από λίγες μέρες από την Πάτρα.
Είχα την τύχη να παρευρεθώ στη συνάντηση «στρογγυλής τραπέζης» της κ. Κεραμέως με αντιπροσωπεία των βρετανικών πανεπιστημίων, εκπροσωπώντας την πρύτανη του Πανεπιστημίου μας. Ηταν πασιφανής ο ενθουσιασμός και η αφοσίωση της υπουργού στο σχέδιο διεθνοποίησης του ελληνικού πανεπιστημίου που δυναμικά προωθεί η κυβέρνηση, όπως και η πίστη της στην ελκυστικότητα των ελληνικών πανεπιστημίων, όπως πλέον διαγράφεται αυτή στο νέο νομοθετικό, θεσμικό και επενδυτικό πλαίσιο που διεξοδικά ανέλυσε, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στην «οικονομική υποστήριξη ύψους 80 εκατ. (ευρώ) που έχει εξασφαλιστεί από ενωσιακούς πόρους για τον σκοπό αυτό», όπως χαρακτηριστικά αναφέρει και το σχετικό δελτίο τύπου του υπουργείου Παιδείας. Η Ελλάδα αποτελεί «διαχρονική κοιτίδα γνώσης για όλο τον κόσμο», και πλέον «είναι ανοιχτή σε όλο τον κόσμο», ανέφερε (σε ελεύθερη μετάφρασή μου) το σχετικό «σλόγκαν» κατά την παρουσίαση της υπουργού, που είχε ήδη προβληθεί δημοσίως στο πλαίσιο της συνεργασίας με τα αμερικανικά πανεπιστήμια.
Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκαν και οι πρυτάνεις των τεσσάρων σημαντικότατων πανεπιστημίων μας, παρουσιάζοντας εξαιρετικά φιλόδοξες συνεργασίες που ήδη έχουν δρομολογηθεί, όπως στο ΕΚΠΑ, η συνεργασία με το πανεπιστήμιο Yale, στο πλαίσιο της οποίας ιδρύεται ερευνητικό κέντρο για τις περιβαλλοντολογικές επιστήμες και τη δημόσια υγεία και η οποία θα περιλαμβάνει και διεθνή ανταλλαγή φοιτητών (με το πανεπιστήμιο Yale να παραιτείται των σχετικών διδάκτρων) ή στο Αριστοτέλειο, όπου η Νομική Σχολή προχωρά στην ίδρυση προπτυχιακού προγράμματος σπουδών στην αγγλική γλώσσα, το οποίο θα απευθύνεται σε «ξένους» φοιτητές οι οποίοι θα καταβάλλουν δίδακτρα. Εντονη κριτική ασκήθηκε από την πλευρά του ΣΥΡΙΖΑ, ιδίως σχετικά με το κατά πόσο αμερικανικά πανεπιστήμια θα μπορούσαν ποτέ να παραιτηθούν από τα υψηλότατα δίδακτρα που χρεώνουν. Σε υποθέσεις εργασίας φαίνεται να βασίζεται πάντως αυτή, με έντονη δόση συνωμοσιολογίας. Σε κάθε περίπτωση, το συγκεκριμένο μοντέλο θα μπορούσε ακόμη πιο αποτελεσματικά να λειτουργήσει στο πλαίσιο πιθανών συνεργασιών με βρετανικά πανεπιστήμια, τα οποία θα μπορούσαν ίσως να παραιτηθούν μέρους των υψηλών – μετά το Μπρέξιτ – διδάκτρων που αναγκαστικά χρεώνουν, με άμεσο αντάλλαγμα τη δωρεάν ή με χαμηλά δίδακτρα συμμετοχή των δικών τους φοιτητών σε ξενόγλωσσα τμήματα σε ελληνικά πανεπιστήμια. Δύο συστημικοί παράγοντες δημιουργούν ιδιαίτερα ευνοϊκές προϋποθέσεις για μια τέτοια εξέλιξη. Από τη μία πλευρά, το «δεινό» του Μπρέξιτ, όπως το περιγράφουμε ως ακαδημαϊκοί σε όλες του τις πτυχές από το 2016 και έπειτα, έχει επηρεάσει δραματικά, αναπόφευκτα, και την ελκυστικότητα των βρετανικών πανεπιστημίων για φοιτητές από την ΕΕ, ακριβώς λόγω του ύψους των διδάκτρων, που σε πολλές περιπτώσεις ξεπερνούν τις 20.000 στερλίνες τον χρόνο. Από την άλλη, η συνεχόμενη πλέον προβολή της Ελλάδας στο εξωτερικό σαν μια χώρα που έχει γυρίσει σελίδα και έχει όραμα έντονα φιλευρωπαϊκό την καθιστά ολοένα και πιο ελκυστικό προορισμό για τους λοιπούς Ευρωπαίους· δεν ήταν τυχαία η πρωτόγνωρη προσέλευση τουριστών στη χώρα μας, ιδίως από τη Μεγάλη Βρετανία, το καλοκαίρι που μας πέρασε. Οπως ανέφερε λοιπόν και η κ. Κεραμέως, μέσω συνεργασιών με την Ελλάδα, μπορούν τα βρετανικά πανεπιστήμια που το επιθυμούν να επανασυνδεθούν με την Ευρώπη και την ΕΕ. Η ενσωμάτωση, για παράδειγμα, φοίτησης σε ελληνικό πανεπιστήμιο για ένα εξάμηνο, ως στοιχείο υπαρχόντων προγραμμάτων σπουδών σε βρετανικά πανεπιστήμια, μπορεί να ενισχύσει σημαντικά την ελκυστικότητα αυτών.
Οι συνθήκες σε κάθε περίπτωση είναι ιδανικές αυτή τη στιγμή για τη δημιουργία ενός κοσμοπολιτικού ελληνικού πανεπιστημίου, κυρίως λόγω της εγρήγορσης των σχετικών φορέων, η οποία είναι άνευ προηγουμένου. Το καλοκαίρι που μας πέρασε είχαμε την ευκαιρία ως Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Goldsmiths University of London να οργανώσουμε πρόγραμμα μικρής διάρκειας (summer school) στην Αθήνα, με αντικείμενο τα ανθρώπινα δικαιώματα από θεωρητική και πρακτική σκοπιά και από την οπτική γωνία μιας σύγκρισης του δικαίου και της πολιτικής της Μεγάλης Βρετανίας, της Ελλάδας και της ΕΕ (στη μετά Μπρέξιτ εποχή). Η πρωτοβουλία στηρίχθηκε σχεδόν αποκλειστικά στην υλικοτεχνική και οργανωτική στήριξη της δράσης Study in Greece, η οποία αποτελεί επίσημο φορέα διεθνοποίησης της ελληνικής ανώτατης εκπαίδευσης, υπό την αιγίδα των υπουργείων Παιδείας και Θρησκευμάτων, Εξωτερικών, Τουρισμού, και Πολιτισμού και Αθλητισμού. Εξαιρετικά σημαντική ήταν και η συνεργασία μας με τα ελληνικά πανεπιστήμια που στήριξαν την προσπάθεια αυτή, όπως και η αμέριστη συμπαράσταση του Βρετανικού Συμβουλίου, της Βρετανικής Πρεσβείας στην Αθήνα και του ίδιου του βρετανού πρεσβευτή Μάθιου Λοτζ· «εύχομαι να αποτελέσετε από εδώ και στο εξής μόνιμους πρεσβευτές της Ελλάδας στη Μεγάλη Βρετανία», τους ανέφερε χαρακτηριστικά, κατά την τελετή απονομής σε αυτούς του διπλώματος συμμετοχής τους στο καλοκαιρινό πρόγραμμα, η οποία έλαβε χώρα στη Βρετανική Πρεσβευτική Κατοικία, την «Οικία Ελευθερίου Βενιζέλου». Τα λόγια του ανύψωσαν και ενέπνευσαν τους φοιτητές, σε μερικούς έφεραν ακόμη και δάκρυα στα μάτια. Με το ίδιο έντονα και ευγενή συναισθήματα είδα τους φοιτητές μας να μπαίνουν στο αεροπλάνο της επιστροφής για το Λονδίνο μετά το τέλος του προγράμματος. Κάποιοι ήδη ρωτούν, επανειλημμένα, εάν θα έχουν ενδεχομένως το δικαίωμα να επιστρέψουν του χρόνου.
Μέσω ενός πανεπιστημίου ανοιχτού στον κόσμο, η χώρα μας έχει να προσφέρει πολλά, ενώ θα επωφεληθεί και αυτή ακόμη περισσότερο.
Ο Δημήτρης Γιαννουλόπουλος είναι καθηγητής, και προεδρεύων, του Νομικού Τμήματος στο Goldsmiths University of London, διδάκτωρ της Νομικής Σχολής Paris I (Πάνθεον-Σορβόννη), διευθύνων της ακαδημαϊκής δεξαμενής σκέψης Britain in Europe και επισκέπτης καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο














