Το εμφύλιο τραύμα

Η γενιά μου, τουλάχιστον εκείνοι οι συνομήλικοι που είχαν μια δίψα και μια πείνα για τις ιδέες, την ιστορία και την εξέλιξη του πολιτισμού (και στην εποχή μου, αντίθετα με τα σημερινά δεδομένα, ήταν πολλοί), κυρίως μετά τον πόλεμο και μετά τη σταλινική περίοδο στη Σοβιετική Ενωση, τότε που η μεγάλη χώρα του Βορρά διερχόταν την περιβόητη αποσταλινοποίηση, με κύριο εκφραστή εκείνον τον λαϊκό ηγέτη και φιλικό «σύντροφο» Χρουστσόφ, είδαμε και τις απαγορευμένες ταινίες του εκπληκτικού κινηματογράφου, με κυρίαρχο τη μεγαλοφυή συνεισφορά του Αϊζενστάιν. Ποιος ευαίσθητος σήμερα νέος στην ιστορία των ιδεών μπορεί να συλλάβει πως η γενιά μας ζούσε με ιστορική προίκα τις εικόνες από μια σοβιετική ιστορική κατάθεση που είχε ως κεντρικό θέμα, όπως στις ταινίες του καιρού εκείνου, τη ρωσική εποποιία εναντίον των Τατάρων, με κύριο, κεντρικό σύμβολο άμυνας και «πίστης» τον Καθεδρικό Ναό του Κιέβου; Εκεί οι ιερείς ευλόγησαν τα όπλα του Ιβάν του Τρομερού και οι τεράστιες «μουσικές» καμπάνες ηχούσαν μετά τον θρίαμβο και τη φυγή των επιδρομέων.

Ο Αϊζενστάιν πέθανε μέσα στη σιωπή του σταλινικού ολοκληρωτισμού. Το εξαίσιο «Θωρηκτό Ποτέμκιν», ένα από τα αριστουργήματα του βωβού σινεμά και μέγα, έως τις μέρες μας, μάθημα κινηματογραφικής τεχνικής, εκεί όπου το μοντάζ από τεχνική έγινε καλλιτεχνική διατύπωση της διαλεκτικής, διαδραματίζονταν στην Οδησσό και στις περίφημες σκάλες της, ένα αρχιτεκτονικό αριστούργημα, χιλιάδες σκαλιά που κατηφόριζαν από την πύλη στα πρανή του βουνού προς το λιμάνι. Οι εικόνες του Αϊζενστάιν διδάσκονταν και διδάσκονται και σήμερα ως μέγα, κυρίως αισθητικό, μάθημα σε όλες τις κινηματογραφικές σχολές.

Και οι σκάλες της Οδησσού σήμερα χωρίζουν δύο πολιτισμικές οντότητες, όπου ανάμεσά τους ανοίγονται χιλιάδες τάφοι νέων ανθρώπων που πριν από λίγα χρόνια είχαν το ίδιο διαβατήριο και μάθαιναν την ίδια ιστορία, βίωναν τα ίδια ήθη και είχαν την ίδια παιδεία. Αν κάποιος ευαίσθητος υπεύθυνος ήθελε να προσφέρει στο κοινό μας σήμερα, που γίνεται κάθε μέρα μάρτυρας μιας αδιανόητης αιματοχυσίας νέων ανθρώπων, θα πρόβαλε, έστω στον τηλεοπτικό σταθμό της Βουλής (με όλο το νόημα της επιλογής) και το «Θωρηκτό Ποτέμκιν» και τον «Ιβάν τον Τρομερό» του μεγάλου δημιουργού.

Δεν χρειάζεται καν πολιτικό σχολιασμό η προβολή τους. Και μόνο να έβλεπε το σημερινό κοινό τις σκηνές με τις σκάλες της Οδησσού που χωρίζουν σήμερα με αίμα τους απογόνους των υπερασπιστών της πόλης και αν έβλεπε την εξαίσια αισθητικά, ιστορικά και ηθικά λειτουργία στην ταινία «Ιβάν ο Τρομερός», όταν οι ιερείς ευλογούσαν τα όπλα για να αντιμετωπίσει ο ρωσικός λαός τους επιδρομείς, θα έμενε άναυδος πως, μόλις 70 χρόνια από τη δημιουργία του φιλμ, εκείνοι οι πολίτες που ορκίζονταν να κρατήσουν (και κράτησαν) ελεύθερο τον λαό τους, τώρα οι μισοί κρυμμένοι σε καταφύγια, όταν ξεσκαρίσουν, βλέπουν βομβαρδισμένο από τους πριν από λίγα χρόνια συμπολίτες τους τον ναό του Κιέβου. Το Κίεβο ήταν πρωτεύουσα της αυτοκρατορικής Ρωσίας πριν απ’ τη Μόσχα που ήταν επαρχιακή κωμόπολη και πριν η Αγία Πετρούπολη γίνει δεύτερη πρωτεύουσα των Μπολσεβίκων.

Κι όμως, κανείς σήμερα, ούτε στην ευρωπαϊκή Δύση, ούτε στις ΗΠΑ μιλάει για εμφύλιο πόλεμο, τουλάχιστον με ενιαίο πολιτισμό και ορθόδοξη χριστιανική συνείδηση. Εχω βιώσει προσωπικά αυτή την κοινή πολιτισμική ενότητα, όταν βρέθηκα Πάσχα στο Κίεβο, ενώ τη Μεγάλη Παρασκευή στη Μόσχα. Οι ίδιοι άνθρωποι, τα ίδια ήθη, οι ίδιες γυναίκες με τις χαρακτηριστικές μαντίλες και η ίδια λειτουργική μουσική, οι ίδιες υπέροχες χορωδίες οι τετράφωνες, το ίδιο σταυροκόπημα από τα αριστερά, όταν το δικό μας είναι από τα δεξιά. Περπατούσα στον δρόμο, έβλεπα γέροντες με γενιάδες και το μυαλό μου έβρισκε ανάλογες εικόνες του Γκόρκι, του Τολστόι, του Τσέχωφ, του Σολζενίτσιν. Φαντάζεστε, φίλοι αναγνώστες, μια σύγκρουση θανάτου ανάμεσα σε ένα κράτος, τη Μακεδονία π.χ., και ένα άλλο, τη Θεσσαλία ή την Αττική; Είδα θέατρο στο Κίεβο, τον «Βυσσινόκηπο» του Τσέχωφ και τον «Θείο Βάνια» στη Μόσχα. Η ίδια σχολή, αλλά κυρίως τα ίδια σωματικά και μουσικά ήθη, οι ίδιοι άνθρωποι αναγνωρίσιμοι στις δύο μεγάλες πόλεις. Κάποτε είχαμε και μεις το «Δουκάτο του Μωρέως» και εβραίο κυβερνήτη στη γενέτειρα του Καμπανέλλη (όνομα εβραϊκό και ιταλική προέλευση), τη Νάξο.

Θυμηθείτε πως ο Στάλιν ήταν Γεωργιανός. Οταν πήγα στη Γεωργία, έμεινα άναυδος που στην κεντρική πλατεία της πρωτεύουσας, ακόμη και τώρα, δεσπόζει τεράστιο χάλκινο άγαλμα του Στάλιν. Για τους Γεωργιανούς ήταν ένας πατριώτης που τον ευνούχισαν (!) οι Ρώσοι. Ετσι μου είπε ο μέγας γεωργιανός σκηνοθέτης Στούρουα, όταν ήρθε στην Ελλάδα για να σκηνοθετήσει την «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή με τον θίασο Καρέζη – Καζάκου. Και ο Στούρουα είχε σπουδάσει θέατρο στην Αγία Πετρούπολη και είχε σκηνοθετήσει στη Μόσχα το αριστούργημα του Τομ Στόπαρντ «Ο Ρόζενγκρατς και ο Γκίλντενστερν είναι νεκροί».

Αν αναφέρω όλα αυτά, είναι για να θυμίσω στους παλιότερους και να πληροφορήσω τους νεότερους φιλομαθείς του θεάτρου πως πριν από λίγες μόνο δεκαετίες η σημερινή Ρωσία και η σημερινή Ουκρανία ήταν επαρχίες μιας μεγάλης, όχι μόνο γεωγραφικής, αλλά πολιτισμικής οντότητας. Οταν επισκέφτηκα τη Σοβιετική Ενωση ως επίσημος με άλλους Ελληνες ανθρώπους του πολιτισμού, ήταν στο πρόγραμμα να επισκεφτούμε και περιοχές που κάποτε ευδοκίμησαν και Ελληνες με έντονη πνευματική και κυρίως εμπορική δράση. Ας μην ξεχνάμε πως ο Ανδρέας Συγγρός χρημάτισε δήμαρχος στην Οδησσό! Μετά την Επανάσταση η Ελλάδα δέχθηκε πολλούς Ρώσους που, διαφωνώντας με το καθεστώς, μετανάστευσαν στη χώρα μας – ένας από αυτούς ο έξοχος συνθέτης Νίκι Γιάκοβλεφ που είχε ιδρύσει και διηύθυνε (εκεί τον γνώρισα) το ζαχαροπλαστείο και εστιατόριο «Πέτρογκραντ», δηλαδή Πετρούπολη! Είχε παντρευτεί την έξοχη τραγουδίστρια Μαίρη Λω που, εκτός των άλλων, απέδωσε και το αριστούργημα του Γιάκοβλεφ «Τσαντιράκι μου». Αξιοσημείωτοι γάμοι: Ρωσία, Ελλάδα, Ατσίγγανοι.

Τον Αύγουστο του 1944, παιδί τότε 7 ετών, στη Αταλάντη, γενέθλια πόλη της μητέρας μου, ο αδελφός της, καπετάνιος του Αρη Βελουχιώτη έφερε στο σπίτι και γεύτηκε τη μαγειρική της μάνας μου και των αδελφών της τον Ρώσο Ποπώφ που είχε έρθει να συνδράμει, απεσταλμένος του Στάλιν, την ελληνική Αντίσταση. Ηταν Ουκρανός από μητέρα!

Να γιατί με άφησε άναυδο η σιωπή όλων των μέσων, επισήμων και ανεπισήμων, για τον εμφύλιο που βιώνουμε ακόμη και σήμερα. Αλλά δεν θέλω να ξεχνώ την τραυματική εμπειρία της γενιάς μου: ο εμφύλιος είναι πόλεμος τρομερότερος από τον πόλεμο μεταξύ αλλοφύλων. Ο Θεμιστοκλής, ο Διγενής, ο Μακρυγιάννης, ο Δραγούμης, ο Μπελογιάννης, ο Παναγούλης, θύματα της εμφύλιας κατάρας ήταν.